Refleksion /

 DR.  EDUARD  A.  SKUFI – ATHINE 

Si  pa  e kuptuar  vjen  një  moment  në  finale,  kur çdo njeri bënë bilancin përballë pasqyrës së vetvetes. Ku udhëtimit brënda vetes, i jep sensin e  jashtëm të manifestimit, mes një  dallgë emocionesh, si formë konfesioni  që i nënshtrohet  një  apologjie, duke e parë jetën  analitikisht. Eshtë  ajo  që  R.W.Emerson  në vizionin  filozofik modern, e quan ”Celebrim i individualitetit  dhe  urtësisë,  duke  ofruar  një  imazh  me nuanca  në   aktin  e  apologjimit,  duke  e  jetuar  jetën  analitikisht “… Pasi ndërgjegja nuk mund të mbetet gjatë në heshtje. Por kjo apologji ka  një vecanti  humilitare, sepse është  një apologji e “heshtur”,  në meditim, që  ja drejtoj vetes dhe  që  flet  në  përulje  dedikimi (kur  një “më fal “ nuk e dëgjuam kurrë  nga  askush, për  ata  heronj të harruar)… Eshtë në këtë konsensus, një përulje njerëzore para kujtimit të tyre, por dhe një përulje intelektuale. Një reagim empatik, i sinqertë për të kalmuar shpirtrat e tyre. Nuk e di nëse është dhe “apology & defence” për të ardhmen! Le të  kërkoj unë  falje si intelektual dhe “fajtor pa faj”, për ata të shquar që aq shumë na  mungojnë, për ata që u ndëshkuan  për të vetmin  gabim, që  nuk u pajtuan me antivlerat dhe falsitetin  konformist. Për  ata  intelektualë  të  nderuar,  ekselenca  të  dijes universale,  që  dikush  i  ktheu  në  anonimë… Ata  që në vendet perëndimore që studjuan, i konsideronin  figura intelektuale  të  ndritëshme në historikun e  atyre universiteteve, ndërsa në vendin  e  tyre  jo vetëm  mbetën  pjesë  e munguar  enciklopedike, duke i mbuluar me padukshmërinë, por ju nënshtruan  një genocidi  mbase  unikal. Ato ikona vendosën dijet dhe kulturën e tyre  si  urë  lidhëse mes kombit dhe civilizimit të  shquar. Erdhën  me  aspirata  dhe  ëndrra  dhe  atje  mbetën…

Ata kishin kapacitetin racional dhe potencialin, për një vizion  të  ri  përparimtar me  influencë  të plotë  në  ndërgjegjen  sociale. Si një “bypass”  midis  dijes  dhe shoqërisë, duke  kultivuar  humanizmin. Veç nuk  ideatuan  duke  mallkuar  errësirën, por ndezën  qirinjtë e  dijes  për  ta  luftuar  atë me insistim , gjë  që i  irritoi  mediokrët. Sepse drita e dijes me forcën konceptuale që ata emetonin, përbënte “kërcënim” për rendin. Kështu i hodhën pluhurin e  harresës asaj pasurie kulturore, duke injoruar faktin se  ato  figura  kishin përmasa të  tilla  intelektuale, që historia me këmbëngulje do  ti nxirrte si diamantet në dritë, për ti vendosur  në  pavdekësi. Mes represionit, u vranë  ëndërrat  rinore, i  ndanë  në mënyrë  të  pamëshirshme   nga   familjet   dhe   fëmijët   e   tyre,  por  nuk  mundën   tju  a  shuanin   shkëlqimin  e  vlerave…  

Ai diskriminim mbeti i fiksuar, si imazhi i shëmtuar, i vëllavrasjes të  Kainit në syrin e  Abelit  biblik, por dhe të  hyjnisë, që kurrë nuk e harroi…

Duke mos mundur të privojnë ekzistencën e identitetit të tyre, në  kujtesën  historike dhe njerëzore. Pikërisht për të rifreskuar atë kujtesë, me aq impresione po endem në këto rreshta, duke u “vetakuzuar”si intelektual në këtë  apologji, ndaj atij genocidi me autorë të njohur. Të cilin në ndjenjë mirënjohjejeje dhe nostalgjije e shoqërojnë shpirtërisht, tingujtë e melodisë   së dhimbshme dhe sharmi i “Requiem Lacrimosa” të  Moxartit, ku drama dhe humanizmi përballet me misterin e vdekjes, në lotin e dhimbjes… Jehona  rrënqethëse e  asaj tragjedie  akoma dhe  sot nuk  është shuar, por rezonon  me  shpirtin  e  hirin  e  eshtrave  të  tyre   dhe  me  zemrat  tona !

…Nuk e di a ishte “sindroma e Stendalit”, apo psikoza e mosnënshtrimit  ndaj ”dhunës Mefistofelike”!..Askush nuk mund të harroj plejadën me figurat e shquara intelektuale që sollën kulturën dhe  frymën oksidentale, por edhe fundin dramatik të tyre…Kujtoj poetin më të madh dhe më të fuqishëm  të letërsisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të njëzet, At’ Gjergj Fishtën me vargun “Veç ty (atdhe) të shoh andërr, veç se ty të kam             në  mendim“. Franceskanin gjeni, erudit Pater Anton Arapin me profecinë, ”Gjithmonë tue  rrënue nuk  mund  të  ndërtohet”… Sabiha Kasimatin libohovitja fisnike, shkencëtare, ikthiologe  e parë shqiptare lauruar në universitetin e Torinos, ku mbrojti dhe doktoratën. Por hijeshia dhe intelekti  u dënuan  në një vdekje makabër. Duke lënë thënien e saj të fundit  si  dëshmi  historike: “Ideologjia  ime   nuk  pajtohet  me  tuajën “!

Musine Kokalari intelektualja disidente, poetesha  me  ide demokratike , me fjalët e zemrës “E dua atdheun dhe pse mendoj ndryshe nga ju ”, Ramize Gjebrea (Ramona), bjondja simpatike me intelekt të vecantë, pre e një “inskenimi moralist”, me epilogun e saj “Mos më qëlloni nga mbrapa”…Mirash Ivanaj publicist dhe personalitet i shquar, reformator    në fushën e arsimit me aksiomën: ”Qoftë fatlum dhe me fillim të mbarë indipendenca në fushën arsimore”. Ethem Haxhiademi doktor i shkencave politike që la Berlinin, për tu konvertuar me penën e tij, në “Eskilin  shqiptar”, ku mbeti  në mes të tragjedive, (duke mos e  parashikuar  fundin  e  tij tragjik  e  fatal) . Zemra poetike e Havzi Nelës në  dënime “domino”, përfundoi e varur në litar, duke lënë pas bashkë me ikonën dhe shprehjen  e dhimbshme “Lamtumirë atdhe i dashur, po të le me zemër plasur”. Dr.Tahsin Jonuzi, ai “Gjeniu i fshehur “ i universitetit  të  Insbrugut, i cili doktoraturën e tij në filozofi  ja kushtoi studimit të parë albanologjik dhe arkeologjik shqiptar. Një punim shkencor, i mirëfilltë, sintezë e dijeve më të mira të kohës, në një këndvështrim historik dhe filozofik, me referenca prej kulturës antike deri në citimin e opinioneve   më  me vlerë  dhe  rezistente në kohë. Që çuditërisht  “u rrëmbye”, duke  u  sakrifikuar dhe  martirizuar  egërsisht   në  kampet  naziste, por  ai la  pas  definimin  unikal  se  “Atdheu  duhet  dhe  përmes  shkencës!” …

Dhe unë pyesja veten, pse nuk i qeshte buza birit të tij, piktorit mjeshtër  Nestor  Jonuzit,  pse  nganjëherë  i  dridhej  dora  dhe  fjala  para  penelit?!Nuk  besoja   se  ishin  vetëm  ngacmimet   apo   impresionet   artistike…

Dhe mendimi më çon tek thënia dy shekuj më parë e Mme M.Roland, krenare para gijotinës së Robespierit: “ Oh, Liberté, que  de crimes commet-on  en  ton  nom ?”…(Oh, liri  sa  krime  bëhen  në  emrin  tënd).

Ku,  jo rrallë  dukshmëria   bëhej  iluzion   dhe  “kurth”  i  padukshmërisë .

…Por kulti i intelektualofagisë vazhdonte me ritmin  diktatorial, në një kreshendo bulizmi e mohimi, duke mbytur traditën, duke injoruar faktin se një vend pa elitë intelektuale ishte i destinuar në një kolaps kulture, pa histori e pa të ardhme, dhe mbi të gjitha pa dinjitet kombëtar. Ai genocid  anti intelektual  prezantohej  në   forma  të  ndryshme. Ku njerëzit pa dimension, kulturalisht të pa orientuar, nuk pranojnë ekzistencën  e të  tjerëve “përballë”. Si  mund  të  lihen  në  harresë  për  persekutimin   e  tyre, si dëshmi e gjallë, gjithashtu  emrat e  Isuf  Vrionit  intelektual  eminent,  diplomat, përkthyes i talentuar, mbetur anonim, Dr. Jani Basho, doktori dhe intelektuali i shquar, që shtëpinë e tij e ktheu në klinikën e parë gjinekologjike, ku shërbente me humanizëm. Më vonë të tjerët asaj godine me arkitekturë klasike, i zhveshën romantizmin dhe transformuan në “shtëpinë me gjethe”, me aq mister. Dr.I.Hysenbegasi një kapitull ekselent i mjekut humanitar, të përkushtuar dhe me kulturë poliedrike, Dr.A,Aroni intelektual dhe okulisti i shquar, kreativ, i papërkulur, në një karakter dhe etikë për tu admiruar. Pedagogu Tanush Frashëri historian analitik, eseist, në një jetë pa diell, Maks Velo arkitekti dhe piktori modern, me guximin për ti shprehur idetë e tij mes ngjyrave  abstraksioniste. Por në  vecanti, Fatos Lubonja, nga një familje funksionarësh të rregjimit, por antirregjimit, disident, shkrimtar, përkthyes, në kalvar dënimesh dhe një “Lirie të kërcënuar“. Emrat e  tyre  janë  aq  të shumtë  sa  mund  ta  veshin  perimetrikisht  globin,  me  dhimbje  dhe  lot ( kaq vend i vogël me kaq shumë Mandelë, me aq netë të panumërta të “Shën Batolomeut“.  Nëse kjo nuk është paradoksale, çfarë mund të jetë!)… Dhe ata që mbijetuan, u detyruan në vitet e mbetura, në një  jetë  të zymtë, pa shpresë, pa buzëqeshje, me psikozën e  persekutimit. Por me imazhin e përhershëm me librin në dorë, në një lidhje “transvitale”. Ata  emra  të  shquar  që  ne  i  kishim   të  pamundur  dhe ti  artikulonim, njerëz “pa emër”, por mbi ta u mbështetën epokat. Besnik në  idealet, që nuk i modifikuan  idetë  sipas “modës”. Një format intelektualësh  “modelë”, që u sintetizua në koshiencën tonë, “iluministët” me misionin të  ndriconin errësirën …                    Vetëm mjeshtëria alegorike e F.Kafkës, mund të vizualizonte  metamorfozën e  gjëndjes shpirtërore  të  tyre  në ato momente, përballë   absurditetit   të   inskenuar,  në   një   pejsazh   dantesk  aq   ekstrem… ku  autorët dhe  qiellin  po  të   mundnin, pa   yje  do  ta   kishin   lënë!

Ajo “etnogjenezë intelektuale” përbënte një pasuri të veçantë dijesh dhe kulturash dhe një rrezik të pafund, që të tjerët e survejonin me cmirë e xhelozi. Dhimbjen, vuajtjet e tyre, hijet e natës i shijonin  me  kënaqësinë    e një telenovele, që e plotësonte  qeshja  cinike, demonike, mes  ndijimit  të  egër, të ftohtë  aq  çnjerëzor, ndaj “qënies  ontologjike”. Ku mediumet e “ëndërrthyesve të shpresës” e shtrinin  absurditetin, nga ndëshkimi  i  ëndrrës  deri  në   atë  të  mendimin  intim.

Sot kur mjegulla e doktrinimit dhe hypnoza e saj duket se janë pakësuar, mund të fitohet kthjelltësia e rifokusimit, kur akoma dhe sot vjen një rezonim i kobshëm nga historia! E kam të vështirë të shpreh ndjenjat dhe emocionet e mia para kujtimit të tyre, kur për  disa vite të jetës me një pjesë të tyre isha bashkëudhëtarë. Sentencat e kësaj apologjije “faljeje” janë dhe falenderim për rolin që ata idealistë luajtën, në formimin që jam sot. I ndjeva nga afër, dimensionet e tyre dhe kornizat ku i vendosën, gjë që serviri jo pak momente të dhimbshme dhe regreti, por “vala e rrezatimit” nuk na la të paprekur… Kështu ai sentiment u kthye në detyrim për një apologji të sinqertë, duke fituar momentin. Por që e shpërtheu citimi i Molierit, “ Nuk jemi përgjegjës vetëm për atë që bëjmë por dhe për atë që nuk bëjmë ”, dhe e kristalizoi më tej filozofi modern dhe  profesori i Bioetikës, Peter Singer “ Jemi pergjegjës  jo vetëm për  atë  që  bëjmë  por  dhe  për  atë  që  mund   të   kishim  parandaluar ”…

Veç më fatalja ishte se genocidi mbi elitën intelektuale, u shoqërua me     një kultivim brezash pa interes intelektual e kulturor. Mungesa e kulturës, me gjykim të amputuar dhe pa shpirtin e tradicionit krijoi brezin me një dizmorfi për të mbushur vakumin. Zëvendësimin me “pseudoelitën e re”, që nuk ishin vecse një “mendje e skllavëruar”, si një tip i vecantë i antropologjisë intelektuale. Prandaj  apologjinë time  dhe  rifreskimin historik i pashë në aspektin e  një  vizioni të  ri, por  dhe  si një  mesazh, duke  u  përulur me respekt, para kujtimit të martirëve  të dijes. Por për analizën e fakteve duhej pena e fuqishme  e Dostojevskit apo Tolstoit në një trilogji…Vërtetë ky fenomen intelektualofagik kishte karakter endemik, por për  nga  lloji , tek ne  dallohej për  përmasat  dhe  format  mizore. Ky fenomen sot, në skenën  e kohës moderne, ku liria krijon dimensione të reja por dhe  dilema, ka marr formën e diktuar, alkimike  të “hemoragjisë intelektuale”, të pa ndalur, me të  njëjtët  element  patogenetikë, në mizaskena  të  reja ,  mbase  me  konseguenca  të  pa konceptueshme   dhe   tepër   misterioze ,,,

Nëse mëshirimi i figurës dhe veprës të intelektualëve të shquar, si heronj të kulturës në obeliskë, monumente, apo muze të ekselencës intelektuale është detyrim moral  epokal, studimi i  vlerave  të  tyre  përbën domosdoshmëri. Kurora qoftë dhe me diamante mbi hirin e tyre nuk përbën vecse një imazh dekorativ, ndërsa lavdia e vendosur mbi emrin dhe veprën e tyre shpreh vlerësim, Që  ata  tempuj  të  kulturës  të  mos  mbeten  në  harresë, por   të  kthehen  në  një  zgjedhje   preferenciale  frymëzuese, për  riformimin   dhe  rimodelimin   e  kulturës   historike.

Historia e kulturës është esenca dhe promotori i një shoqërie vibrante. Lënia jashtë të vërtetës apo  vonesa historike, e kushtëzuar nga  një “vonesë  rikonceptuale”, të lënë  jashtë  ritmit  evolutiv. Ata  janë   konsulentë  pervers, destruktiv   ndaj  qytetërimit,  me    impakt  në   një   prognozë    regresive   të  pashmangshme!  

Drejt të ardhmes nuk mund të shkohet duke i injoruar faktet e pamohueshme historike, duke fshirë traditën. Koha nuk pret,“koha e vërtetë është katërdimensionale“, (është horizonti i mundshëm për çdo kuptim të qënies, ka deklaruar  filozofi  M.Heidegger). Pa kujtesë  historike  reale nuk  ka  memorje  kulturologjike, ajo  inspiron  momentin  e reflektimit. Investimi  në  të  përkthehet,  në  investim  për  të  ardhmen…    

https://rtsh.al/deshmia-e-ish-ndihmessekretarit-amerikan-per-thacin-ne-hage-avokati-i-ish-presidentit-shpresoj-per-nje-verdikt-te-drejte/?%3Futm_source=facebook.com&fbclid=IwY2xjawM1E2BleHRuA2FlbQIxMQABHum2_IEfkmNw3_ZGojN2P45g5mwFTcPxQIn_kIpMx8-gF5Jm4fXQWeqMGNFB_aem_3iKUeG0CmH9WjRNFocZ9NQ

Ish-presidenti Hashim Thaçi thirri sot (15 shtator) ish-Ndihmëssekretarin amerikan të Shtetit, James Rubin, për të dëshmuar në favor të tij në Hagë, ku akuzohet për krime lufte që ai dhe zyrtarë të tjerë të lartë nga Kosova pretendohet se kanë kryer në fundvitet ’90.

Dëshmitari i ditës, i cili shërbeu në administratën demokrate të SHBA-së në vitet 1997–2000, u paraqit në Gjykatën Speciale së bashku me përfaqësues aktualë të qeverisë amerikane.

Rubin ishte i dërguar i lartë i Sekretares së Shtetit, Madeleine Albright dhe u përfshi në punimet në Rambuje me përfaqësuesit shqiptarë për marrëveshjen e paqes mes Kosovës dhe Jugosllavisë. Ai tregoi takimin e tij të parë me Thaçin dhe këmbënguljen e ish-presidentit kosovar te vendosja e fjalës “pavarësi” në dokumentin që do të firmoste delegacioni shqiptar, pavarësisht refuzimit të vendeve si Rusia.

“Nuk i njihnim mirë strukturat e UÇK-së. Kur arritëm aty e kuptuam që udhëheqësi i delegacionit shqiptar ishte i inkuadruar te UÇK-ja. Folëm për takimin me Thaçin në Rambuje. Në kuadër të takimit ai më njohu menjëherë prej televizorit. Albright më tha që të rrija me të, ta njihja më mirë Thaçin. Gjatë gjithë javës unë kam ndenjur me të. Jemi takuar, kemi pirë kafe, çaj e cigare. Thaçi nuk fliste anglisht. Në ato rrethana ne komunikonim përmes gjuhës së trupit.

Atij i ishte caktuar detyra të komunikonte me ne nga udhëheqja kosovare, ashtu siç ishte ajo në atë kohë. Ne nuk e kishim kuptuar mirë se si funksiononte struktura udhëheqëse, por e kishim të qartë se ai nuk kishte autoritet, as mundësi për të diktuar ndonjë gjë. Thjesht pasqyronte vendimet që merreshin nga zyra diku e fshehur e udhëheqjes shqiptare, që merrte vendime në grup dhe që nuk ishin gjithmonë të pranishëm. Kështu që atij i duhej të merrte leje nga ata. Nuk ishte në gjendje të diktonte rregulla apo kushte. Prandaj, kur donim të bënim diçka shumë të rëndësishme atij i duhej të komunikonte me persona të tjerë për të marrë miratimin,” deklaroi Rubin.

Pak vite më vonë, Rubin do e takonte sërish Thaçin, por këtë radhë në funksionin e kryeministrit të Kosovës.

“Më kujtohet takimi i parë. Ai ishte djalë i ri. U takuam në një kohë të vështirë. Nuk kishte funksion apo pushtet. Dhe pastaj u takuam në një restorant në Nju-Jork, kur ishte bërë kryeministër. Erdhi në një restorant si kryeministër dhe u habita, sepse kishte kaluar nga një djalë i ri që punonte në rrethana të vështira, befasisht në kryeministër. Hera e fundit besoj duhet të ketë qenë rreth vitit 2018, kur po punoja në Uashington dhe [Thaçi] ishte president i Kosovës,” tha Rubin.

Avokati i ish-presidentit Thaçi, Pierre Richard Prosper, para hyrjes në godinën e Gjykatës Speciale tha se dëshmia e ish-ndihmëssekretarit amerikan do të jetë “një shans për të dëgjuar të vërtetën se çfarë ndodhi dhe kush ishin përgjegjësit. Unë mendoj që nëse Dhomat [e Specializuara] shkojnë pas së vërtetës do të kemi një verdikt të drejtë, që do të tregojë se klienti im është i pafajshëm.”

Rubin është një nga gati dymbëdhjetë dëshmitarët që do të thërrasë mbrojtja e Thaçit, e cila do të parashtrojë edhe prova të reja. Më tej, radhën për provat dhe dëshmitarët e vet do e ketë ish-kryeparlamentari i Kosovës, Jakup Krasniqi, me katër dëshmitarët e vet, për të vijuar me ekipet mbrojtëse të ish-kryeparlamentari Kadri Veseli dhe ish-deputetit të Lëvizjes Vetëvendosje. Rexhep Selimi.

Procesi gjyqësor ndaj ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ka nisur në prill të vitit 2023. Aktakuza ndaj tyre është se kanë kryer krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, përfshirë vrasjen e më shumë se 100 vetave, si dhe mbajtjen në paraburgim e torturimin e shumë të tjerëve kur vendi luftonte përballë ushtrisë jugosllave.

Prokurori i Specializar, nga ana e vet, gjatë kësaj periudhe ka thirrur më shumë se 100 dëshmitarë dhe ka paraqitur rreth 3 mijë prova materiale.

Një ditë më parë, shqiptarë nga vende të ndryshme të botës, me mbështetjen e Organizatës së Veteranëve të Luftës së UÇK-së, u mblodhën pranë godinës së Gjykatës në Hagë në mbështetje të ish-liderëve të UÇK-së, duke mbajtur pankarta në duar, me këngë patriotike, veshje me motive ushtarake dhe thirrje për drejtësi.

/rtsh.al/

Hisen Berisha/

Për herë të parë pas çlirimit, Kosova ndodhet në një gjendje alarmi kombëtar. Shtetet e Bashkuara të Amerikës – partneri ynë historik dhe strategjik – shpallën pezullimin e përkohshëm, por pa afat, të Dialogut Strategjik me Kosovën. Ky vendim nuk është thjesht një procedurë diplomatike, është akti më i rëndë politik dhe diplomatik që SHBA ka ndërmarrë ndaj Kosovës në këto 26 vite liri.

Në deklaratën zyrtare të Ambasadës Amerikane në Prishtinë theksohet se “veprimet e qeverisë kujdestare kanë prodhuar tensione dhe paqëndrueshmëri, duke pamundësuar bashkëpunimin produktiv me SHBA për prioritetet e përbashkëta.” Kjo është një goditje e drejtpërdrejtë ndaj qeverisë Kurti, e cila me politika aventuriere dhe agjendë të hapur antishtet, si dhe sjellje të papërgjegjshme ka minuar themelet e partneritetit me SHBA-në.

Ky nuk është një paralajmërim i parë.

Që nga ardhja në pushtet e Vetëvendosjes dhe satelitëve të saj politikë, LVV–Guxo–Alternativa, Kosova ka refuzuar sistematikisht çdo iniciativë amerikane për paqen, stabilitetin dhe zhvillimin rajonal, për Kosovën me fokus.

Nga marrëveshjet ndërkombëtare për normalizimin e raporteve me Serbinë, deri tek orientimi gjeostrategjik i rajonit, kjo strukturë politike ka ndjekur një linjë të qëllimshme konfrontuese me SHBA.

Pranimi i planit franko-gjerman, i shoqëruar me vetëmenaxhim dhe eksteritorialitet për objektet religjioze serbe, Statuti i Asociacionit të shkruar nga grupi serb dhe i adaptuar nga BE si pushtet paralel politik-territorial në veri, si dhe Aneksi i Ohrit që i njeh Serbisë të drejtën të mos e njohë kurrë pavarësinë e Kosovës, as të ndryshoj kushtetutën e saj – janë fakte që dëshmojnë tradhtinë politike të kësaj qeverie ndaj interesave kombëtare.

Ky zhvillim i fundit e nxjerr Kosovën para një udhëkryqi fatal: ose mbetemi të lidhur ngushtë me SHBA-në, BE-në dhe NATO-n, duke mbrojtur identitetin dhe pavarësinë tonë; ose përfundojmë tërësisht në kthetrat e Serbisë, Rusisë dhe aleatëve të tyre euro-aziatikë, si një territor i paidentitet politik dhe një komunitet pa identitet kombëtar.

Populli i Kosovës ka bërë tashmë zgjedhjen e vet strategjike: SHBA, Perëndimi dhe integrimet euro-atlantike. Ishte ky orientim që na çoi në fitoren e lirisë, në shpalljen e pavarësisë dhe në përqafimin e botës demokratike. Nuk duhet lëjuar asnjë forcë politike, sado e përkohshme, që ta ndryshojë këtë kurs kombëtar.

Sot është koha për reflektim të madh dhe vendimmarrje të madhe. Kosova nuk mund të mbetet peng i një strukture politike që e ka shndërruar aventurën ideologjike dhe agjendën antishtet – në politikë shtetërore dhe që përmes arrogancës po rrezikon miqësinë më të madhe që ka pasur ndonjëherë ndonjë popull – miqësinë me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

1. Konteksti global i konflikteve komplekse

Shekulli XXI po karakterizohet nga konflikte të tipit kompleks, ku nuk dominojnë vetëm luftërat tradicionale, por një përzierje e krizave të sigurisë, presioneve ekonomike, ndikimeve ideologjike dhe ndërhyrjeve hibride (dezinformata, sulme kibernetike, manipulime politike). Lufta në Ukrainë ka treguar se siguria evropiane është thellësisht e ndërlidhur dhe se shtetet e vogla janë më të ekspozuara ndaj këtyre formave të kërcënimit.

Kosova, si shtet i ri dhe ende i brishtë institucionalisht, gjendet në një zonë kufitare të interesave të fuqive të mëdha:

-Perëndimi demokratik (SHBA dhe BE) që synon konsolidimin e shteteve të Ballkanit Perëndimor;

-Rusia dhe Kina që përmes Serbisë po përpiqen të minojnë rendin ndërkombëtar dhe të ruajnë “zonat gri” të paqëndrueshme.

Në këtë realitet, Kosova nuk mund të mbetet neutrale apo të shfaqë diplomaci të pasigurt. Ajo ka nevojë për një rirreshtim të qartë dhe të fuqishëm me SHBA-në dhe BE-në.

2. Dimensioni gjeostrategjik dhe politik

Shtetet e vogla tradicionalisht mbijetojnë përmes partneriteteve strategjike me fuqitë e mëdha. Për Kosovën, lidhja me SHBA-në është themel identitar dhe garanci e ekzistencës së saj si shtet, pasi SHBA ishte arkitekti kryesor i ndërhyrjes së NATO-s më 1999 dhe i shpalljes së pavarësisë më 2008.

Ndërsa BE, përmes procesit të integrimit, ofron jo vetëm stabilitet politik, por edhe zhvillim ekonomik, investime dhe sundim të ligjit – dimensione pa të cilat Kosova rrezikon të mbetet një “shtet gjysmë funksional”.

Rirreshtimi nënkupton që Kosova duhet:

-të jetë në harmoni të plotë me politikat e sigurisë së SHBA-së dhe BE-së,

-të shmangë iluzionet për “neutralitet” apo “balancim” me aktorë të tjerë gjeopolitikë,

-të forcojë pozicionin e saj si faktor i besueshëm perëndimor në rajon.

3. Shembuj ilustrues ndërkombëtarë

a) Izraeli

Izraeli, ndonëse i rrethuar nga shtete armiqësore, e ka garantuar ekzistencën e tij përmes partneritetit strategjik të palëkundur me SHBA-në. Ky partneritet i ka siguruar jo vetëm mbrojtje ushtarake, por edhe përparim teknologjik e ekonomik. Për Kosovën, ky është një model se si një shtet i vogël mund të mbijetojë dhe të forcohet në një mjedis të pasigurt.

b) Vendet Baltike (Estonia, Letonia, Lituania)

Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, këto shtete ishin të ekspozuara ndaj presioneve ruse. Ato me mençuri u rirreshtuan duke u anëtarësuar me shpejtësi në BE dhe NATO. Sot, ato janë shembull i një diplomacie proaktive që i ka bërë të paprekshme nga ndërhyrjet ruse, për shkak të garancive të sigurisë kolektive.

c) Kroacia dhe Sllovenia

Të dalë nga shpërbërja e ish-Jugosllavisë, këto dy shtete kuptuan se vetëm integrimi euroatlantik do t’i bënte të pakthyeshme pavarësinë e tyre. Me një diplomaci inteligjente, ato siguruan anëtarësim në BE dhe NATO, duke e kthyer statusin e tyre ndërkombëtar nga “ish-republika jugosllave” në shtete të konsoliduara evropiane.

d) Qiproja Veriore (shembull negativ)

Në të kundërt, Qiproja Veriore – e shpallur më 1983 me mbështetjen e Turqisë – nuk arriti të sigurojë njohje ndërkombëtare të gjerë sepse nuk u rirreshtua në partneritet të fuqishëm me një bllok ndërkombëtar. Sot ajo mbetet entitet i izoluar, shembull se si mungesa e një boshti strategjik e kthen një çështje në problem të ngrirë. Ky është paralajmërim i qartë për Kosovën.

4. Përfitimet e rirreshtimit për Kosovën

-Siguri e garantuar: Prania ushtarake amerikane dhe mbështetja e NATO-s janë mburoja më e fuqishme ndaj çdo rreziku nga Serbia apo ndërhyrjeve ruse.

-Mbështetje për njohje të reja: Vetëm SHBA dhe BE mund të lobojnë fuqishëm për njohje nga shtetet e pavendosura dhe për anëtarësimin e Kosovës në OKB.

-Zhvillim ekonomik: Fondet e BE-së dhe investimet perëndimore janë të lidhura me përparimin drejt integrimit evropian.

-Legjitimitet ndërkombëtar: Kosova do të ketë një pozitë më të fortë në dialogun me Serbinë, duke mos qenë palë e dobët por pjesë e një boshti të fuqishëm gjeopolitik.

5. Domosdoshmëria e vizionit strategjik

Kosova nuk mund të mbijetojë duke u sjellë si një “shtet neutral” në një rajon ku neutraliteti nuk ekziston. Rirreshtimi i saj në partneritet të fuqishëm me SHBA-në dhe BE-në është një imperativ historik, politik dhe strategjik.

Ky rirreshtim nuk është vetëm një zgjedhje diplomatike, por një kusht ekzistencial për mbrojtjen e sovranitetit, për konsolidimin e shtetit dhe për sigurimin e ardhmërisë euroatlantike të popullit të saj.

Në një botë të trazuar nga konflikte komplekse, Kosova duhet të zgjedhë mençurisht: dhe zgjedhja është e qartë – bashkimi i fateve të saj me SHBA-në dhe Bashkimin Evropian

Imer Lladrovci/

Pjesa II

Në kapitulin e parë kemi definicionin e gjenocidit dhe një histori e tij të gjatë në realitetin historik, por jo edhe në atë të të Drejtës Ndërkombëtare Penale. Tek në vitin 1948 me një Konventë të OKB-së u definua si krim i madh gjenocidi. Shumë shtete të ndryshme të botës që e pranuan Konventën e OKB-së për Parandalimin dhe Dënimin e këtij Krimi të rëndë krijuan ligje që e dënonin këtë formë supreme të krimit. Jugosllavia qysh nė vitin 1950 e pranoi Konventën dhe iu bashkëngjitë pjesës së civilizuar të botës që e dënonte krimin. Edhe në Kodin Penal të Republikës së Kosovës ka ligje që e dënojnë gjenocidin. Arsim Bajrami sjellë këtu autorë të ndryshëm që i çasen në mënyrë definitorike këtij krimi momstruoz, duke filluar nga avokati polak me përkatësi etnike hebreite Rafael Lemkin (Raphael Lemkin), i cili qysh në vitin 1933 punoi në një konvent ndërkombëtare që do të parandalonte „barbaritë“ kundër kombeve, racave e bashkësive fetare dhe „vandalizmit“ ndaj kulturave. Termi genocid është një fjalë e përbërë nga fjala greke „genos“ që do të thotë racë apo fis dhe fjalës latine „caedere“ që do të thotë „të vrasësh“. Kryeministri britanik Uinston Çërçill (Winston Churchill) gjatë luftës thoshte se nazistët po kryenin një krim të ri lufte që ende s’kishte emër. Emri i këtij krimi u përcaktua zyratarisht, pas përfundimit tė LDB-së, nga Konventa e Asamblesë së Përgjithshme e OKB-së në vitin 1948. U mor kompozita që kishte krijuar Rafael Lemkini, sepse mendohej që ky emër i ri e shprehte saktësisht përmbajtjen e këtij krimi të llahtarshëm. Lemkini kishte ardhur në përfundim se „gjenocid nuk do të thotë vetëm luftë. Ai është më i rrezikshëm se lufta.“

Autorë të tjerë si Norman Neimak (Norman Naimark) konsiderojnë se „spastrimi etnik vrasës“ është poashtu një formë e gjenocidit, sepse në „spastrimin etnik rrjedh gjak në gjenocid, pasi vrasja masive kryhet për të pastruar tokën nga një popull“. Ulljam Shabas (William Schabas) shkruan se „spastrimi etnik është gjithashtu një shenjë paralajmëruese e gjenocidit që do të vijë. Gjenocidi është zgjidhja e fundit e pastruesit etnik të frustruar.“ Sociologu Martin Shou (Martin Show) e kritikon dallimin që bëhet mes gjenocidit dhe spastrimit etnik, pasi që mendon se rezultati përfundimtar i të dyjave është shkatërrimi i një bashkësie përmes dhunës dhe shtrëngimit.

Arsim Bajrami në këtë libër sjellë edhe mendimet dhe përkufizimin e gjenocidit nga juristët shqiptarë. Ismet Salihu vë në dukje katër elementët e veprës penale të gjenocidit. Veprimi i njeriut është elementi i parë. Kundërligjshmëria përbën elementin tjetër. Elementi i tretë, është përcaktueshmëria e veprës penale me ligj. Elementi i fundit, dmth. i katërt, është përgjegjësia penale e kryesit (fajësia). Por ka një ndryshim të madh mes ekzistencës formale te ligjit në kodin penal të një vendi dhe zbatimit të tij në praktikë. Shqiptari tjetër është Ismet Elezi, i cili e definon gjenocidin si „zbatim të një plani të paramenduar që synon shkatërrimin e tërësishëm apo të pjesshëm të një grupi nacional, racor apo fetar.“ Esat Stabileci, ndërkaq, jep këtë definicion: „Shkatërrimi sistematik i një grupi etnik ose i popujve të tërë, me vrasje ose shfarosje masive të banorëve të tyre dhe me shpartallimin e institucioneve politike, sociale, kulturore dhe konfesionale të tyre.“ Akademik Gazmend Zajmi konsideron që përpjekjet e para për kodifikimit të kësaj dukurie u bënë qysh në vitin 1945 me Statutin e Gjykatës së Nyrnbergut( Nürnberg), kurse prof. dr.Zejnullah Gruda sheh tek rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së e 11 dhjetorit të vitit 1946 përpjekjen e parë për inkriminimim e krimit të gjenocidit, i cili „tronditi ndërgjegjen njerëzore“. Sipas kësaj rezolute, „gjenocidi është shkatërrimi i qëllimshëm i jetës fizike të qenieve njerëzore, i motivuar prej përkatësisë së tyre kolektive të ndryshme njerëzore“. (fq. 47).

Historikisht, gjenocidi i parë që njihet në botë është Gjenocidi Armen, i quajtur ndryshe edhe si Holokausti Armen ose Medz Yeghern (Krimi i Madh) ku u vranë midis 1,5 deri në 2 milionë njerëz mes vitit 1915 e 1923. Gjenocidi në Ukrainë ose Holodomori apo Gologomori ( ukrainisht: vdekja nga uria) ndodhi në dimrin e viteve 1932-1933. Gjenocidi i Hebrenjve i njohur edhe si Holokausti apo Shoah ( në gjermanisht: Endlösung) ishte përpjekja për të asgjësuar plotësisht popullsinë hebraike të vendeve të Europës. 6 milionë bebrenj u vranë në mbarë Europën. Në vitet 1975 e 1979 në Kamboxhia, kmerët e kuq të Pol Potit vranë 2 milionë kamboxhianë. Ky është Gjenocidi i Kamboxhias. Gjenocidi tjetër ndodhi në Afrikë në vitin 1994 në Ruandë ku i vranë një milionë pjesëtarë të fisit tutsi. Në vitin 1995 në Srebrenicë të Bonjës u vranë mbi 8.000 meshkuj boshnjakë muslimanë mbi moshën 18 vjeçare. Në vitet 1998-1999 serbët realizuan Gjenocidin e Kosovës ku u vranë mbi 13.000 njerëz dhe u deportuan në Shqipëri dhe në Maqedoni 863.000 shqiptarë. Një spastrim etnik i përmasave të tilla nuk njihet në kohën tonë. Sot në Ukrainë po ndodh për herë të dytë një gjenocid, por këtë herë me armët më moderne, si pushtim. Lufta në Ukrainë ende vazhdon, kështu që nuk mund të flasim ende për dimensionet të këtij gjenocidi.

Në kapitullin e tretë që mbanë titullin „ Gjenocidi i Serbisë në Kosovë: ndërmarrje e përbashkët kulturore“ shohim se krimet e Serbisë në Kosovë nuk janë një zhvillim aksidental, por një zhvillim politik që patjetër do të kulmonte me gjenocid. Ndërmarrja, siç e dëshmon autori në këtë kapitull, kishte të gjitha tiparet e krimit të organizuar si një ndërmarrje e përbashkët shtetërore.

Në kapitullin e katërt jepet tipologjia e gjenocidit të Serbisë në Kosovë. Si dukuri politike, gjenocidi bartej nga institucionet e shtetit, të cilat funksionin ashtu, pikërisht siç parashihej në Konventën e OKB-së për gjenocidin. Institucionet e shtetit serb bënin „shkatërrimin e institucioneve të një kombi, dekompozimin institucional të një shoqërie, zhdukjen e udhëheqjes së një kombi dhe shteti me qëllim të krijimit të anarkisë“ ( fq. 335). Aksionet shtetërore ndëshkimore bëheshin për ta kthyer jetën në forma të tilla primitive fisnore ku institucionet politike bashkëkokhore të mos mund të ekzistonin e vepronin. „Synimi themelor i gjenocidit serb ishte shkatërrimi i realitetit socio-politik të Kosovës me qëllim të pushtimit të saj. Një përmbysje e tillë situatës në terren mund të realizohej vetëm përmes shtetit dhe me asnjë formë tjetêr organizative. Edhe qytetari i rëndomtë serb e dinte që këto çështje ishin ingerencë e „drzhavës“. Me 5 korrik 1990 u miratuan në Kuvendin e Serbisë një varg ligjesh diskriminuese që e çonin Kosovën drejt një shoqërie anarkike, pa institucione. U ndalua puna e Kuvendit të Kosovës, e Qeverisë së Kosovës, pastaj u pamundësua funksionimi i sistemit juridik-gjyqësor. Gjykata Kushtetuese dhe Gjykata Supreme u suprimuan, kurse gjykatat e nivelit të ulët u vunë nën kontroll shtetëror të tillë që ato të mos mund të punonin më si institucione të mirëfillta drejtësie. Serbia vepronte me dinakëri, sepse i druhej ndëshkimit ndërkombëtar. Vrasjet, burgosjet, keqtrajtimet e ndryshme kishin një performancë të tillë që të shkaktonin pasiguri të madhe mes shqiptarëve, t’i trondisnin ata psikologjikisht, por jashtë nuk duhet të perceptoheshin këto gjëra si krime të rënda, sepse mund të ktheheshin në një shkak për ndërhyrje ushtarake, ato thjesht duhej të kuptoheshin si një formë jo fort e rrezikshme e qeverisjes së njerëzve të prirë ndaj revoltës.

„Diplomacia amerikane prej vitesh e kishte vënë në dukje se në Jugosllavinë komuniste përgatiteshin ligje të jashtëzakonshme si ato të Nurembergut në Gjermaninë hitleriane për të gjetur ‚zgjidhjen finale‘ të problemit shqiptar në Kosovë me masakrimin e dëbimin e shqiptarëve. Kjo prirje nacional-shoviniste e përhershme serbe shpërtheu fuqishëm në vitet e Serbisë së Millosheviçit.“(fq. 347).

10 hallkat e administratës serbe që kreu gjenocidin përbëheshin nga: 1. Sllobodan Millosheviqi që qëndronte në krye të piramidës. Atë e ndihmonin (2.) Kuvendi dhe Qeveria e Serbisë, të cilat nxirrnin ligje, akte nënligjore, vendime, platforma dhe akte të tjera që bëheshin realitet nga pushteti ekzekutiv në terren. 3. Armata Popullore e Jugosllavisë veproi për njëfarë kohe si hallkë e tretë e krimit. Hap pas hapi ajo u kthye në një Ushtri të Serbisë. Megjithatë, ajo i qëndroi besnike elitave politike dhe kishtare që gjenocidin e kishin synim definitiv. 4. Policia e Serbisë me të gjitha njësitë e saj speciale dhe jospeciale ishte një polici që përdorej për të shkaktuar frikë dhe pasiguri te shqiptarët, të cilët mund të vriteshin për çdo gjë të vogël. 5. Njësitë joformale kriminale që në popull njiheshin si paramilitarët serbë kryenin krime të llahtarshme në terren. Gjithçka bëhej me qëllim të krijimit të psikozës së frikës. Përvojën e tyre nga Kroacia e Bosnja këto njësi paramilitare e ushtronin me një kreativitet kriminal në Kosovë. Atje kishin vrarë sllavë të tjerë, kurse këtu vrisnin shqiptarë, të cilët nuk i konsideronin njerëz. Arsim Bajrami thotë me të drejtë se këto falanga të dhunës „[r]ealisht, ato ishin struktura të krijuara dhe të financuara nga shteti serb, për të kryer krime të rënda në Kosovë, me qëlllim të shfajësimit të shtetit serb dhe urdhënësve të drejtpërdrejtë të krimeve të gjenocidit.“ (fq. 350). 6. „Kisha ortodokse Serbe, e cila realisht duhet të jetë në vendin e dytë të kierarkisë së gjenocidit serb në Kosovë“, ishte një shtyllë e rëndësishme e gjenocidit të Serbisë në Kosovë. Kjo kishë më së paku ishte organizatë fetare, sepse mënyra sesi vepronte e bënte atë një hallkë tepër të rëndësishme të gjenocidit. Ajo frymëzonte dhe bekonte krimet dhe gjenocidin serb në Kosovë në emër të mitit të rrejshëm për Kosovën si ‚tokë e shenjtë serbe‘“. (fq. 350). Hallkën e shtatë të këtij mekanizmi e përbënin pjesëtarët e të ashtuquajturës mbrojtje territoriale në Serbi. Duhet të vihet në dukje edhe fakti që Mbrojtja Territoriale e Kosovës u suprimua menjëherë pas vitit 1981, edhepse Kosova si njësi federale e gëzonte të drejtën e pasjes së saj. Pikërisht këtu shihet se krahina autonome si njësi federale ishte larg të qenit republikë. Në shikim të parë ky fakt, suprimimi i mbrojtjes territoriale, duket një gjë e vogël, por nga aspekti juridik- kushtetutar përbën një gjë të madhe. 8. Serbët lokalë me ose pa uniforma ushtarake bënin plaçkitje dhe krime të ndryshme të fqinjëve të tyre shqiptarë. 9. Mercenarët nga disa shtete si Rusia etj. u çuan në front për t‘i luftuar njësitet e UÇK-së. Hallka e fundit, hallka e dhjetë në këtë zingjir kriminal, ishin mediat serbe që kujdeseshin për krijimin e një atmosfere histerike në shoqërinë serbe, ku vrasja e shqiptarit konsiderohej një akt i domosdoshëm dhe aspak kriminal.

Të vrisje shqiptarë në këtë kohë përgjithësisht konsiderohej një gjë e dobishme për shoqërinë serbe. Shqiptarët ishin shpallur keqbërës që duheshin eleminuar bash si qenët endacakë. Në këtë fushë printe Radiotelevizioni i Serbisë RTS. Ai si medium elektronik qendror i manipulonte njerëzit ashtu që ata të ktheheshin në një bandë vrastare që s‘kishte kurrëfarë respekti për jetën e shqiptarëve. Një shqiptar në këtë kohë s‘ishte askund i sigurt, as në hapësirën publike, as në shtëpinë e tij. Gazetat dhe revista si „Politika“, „Večernije Novosti“, „Ekspres politika“, „Duga“, „NIN“, etj. ishin kthyer në media që e promovonin haptazi ideologjinë e gjenocidit. Presidenti i sotëm i Serbisë, Aleksandar Vuçiq ( Aleksandar Vučić) në këtë kohë ishte Gëbelsi ( Göbbels) i Serbisë. Si ministër i Informacionit, ai ishte shef i kësaj falange që shqiptarinë e kishte shpallur si një objekt të ligjshëm ndëshkimi. Në këtë kapitull, autori flet edhe për rastin e Gjorgje Martinoviqit (Djordje Martinović) që u kthye në një ikonë të shovinizmit serb kundër shqiptarëve. Rasti i tij tregon se gjithçka përdorej për demonizimin e shqiptarëve. Propaganda ishte një makinë që kishte nevojë për material, ndaj edhe persona të tillë ktheheshin në viktima të shqiptarëve. Serbia po ecte me hapa të mëdhenjë drejt një patologjie të përmasave dramatike. Çdo gjë që ndodhte kishte si sutor shqiptarët. Rasti tjetër, ai i Paraqinit, ishte pa asnjë dyshim konstruksion kriminal që për epilog pati vrasjen e disa ushtarëve, në mesin e tyre edhe vrasjen e Aziz Kelmendit që akuzohej për terrorizëm dhe dënimin me burg të shumë ushtarëve të tjerë që kinde bënin pjesë në organizatën terroriste në ushtri. Mediat serbe ishtin të „lidhura drejtpërdrejt me shërbimet sekrete të ushtrisë dhe të sigurimit të shtetit, prej të cilave merrnin orientime“(fq. 361).

Rasti „Panda“ ndodhi me 14 dhjetor të vitit 1998. Vrasësit, me metoda psikologjike të sofistikuara manipulonin qytetarët serbë ashtu që ata të kthehen në bisha vrasëse. Ky kapitull mbyllet me dështimin e kësaj politike. Sllobodan Millosheviqi, që vdiq në qelitë e Burgut të Hagës me 11 mars 2006, ishte maja e kësaj piramide morbide, por ai si person i vetëm nuk do të mund të bënte gjë, ndaj dhe autori vë në dukje mekanizmat e tjerë instiucional që i shërbyen atij me besnikëri.

Në kapitullin e pestë autori ndalet te Konventa e OKB-së mbi Parandalimin dhe Dënimin e Krimeve dhe Gjenocidit, e cila është miratuar nga Asambleja e Përgjithshme me 9 dhjetor 1948, kurse ka hyrë në fuqi me 12 janar 1951. Kjo Konventë analizohet hollësisht në këtë kaptinë të librit, sepse kështu ne fitojmë një ide të qartë për këtë krim të rëndë lufte. Vrasjet sistematike larg linjave të frontit të luftës, përdhunimi i femrave shqiptare dhe shkatërrimi i dokumente personale të identifikimi, 400 masakrat në gjithë territorin e Kosovës tregojnë se gjithçka ishte planifikuar më herët. Ky kapitull shpërfaq tmerret e luftës, jepet lista e masakrave dhe vendet kryesore në Serbi ku u bartën mbetjet mortore të shqiptarëve dhe shqiptareve tê vrara, shpeshherë pas keqtrajtimeve të rënda fizike. Batajnica, Petrovo Sello, Liqeni Peruçac, Rudnica e Kishevaku janë lokalitetet kryesore ku janë gjetur varre masive me eshtra të shqiptarëve e shqiptareve të Kosovës.

Një funksionar i lartë i policisë serbe thotë se ku s’ka kufomë, s’ka as krim. Ja, deri këtu shkonte cinizmi serb i atyre që vrisnin njerëz dhe i zhduknin kufomat. Regjimi serb kishte edhe projektin e tij për fshehjen gjurmëve të krimit. „Asanacija“ quhej ky projekt. Thuhet se rreth 300 kufoma janë djegur në shkritoret e Trepcës, Borit, Ferronikelit etj. Një çerekshekulli pas përfundimit të luftës ka kaluar, por në listën e të zhdukurëve janë ende 1647 persona, prej tyre 420 me përkatësi etnike serbe.

Projekti „Patkoi“, i cili nisi të realizohet qysh në muajt e fundit të vitit 1998 dhe vazhdoi pastaj me vitin 1999. Projektin e zbuloi Bullgaria, e cila e njoftoi Gjermaninë dhe vendet e tjera të NATO-së.

Në kapitullin e gjashtë trajtohet gjenocidi sipas dokumentave të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ish Jugosllavinë. Kundër Sllobodan Millosheviqit u ngrit padi penale në një kohë që ai ende ishte në pushtet. TNPJ-ja bëri publike akuzën për krime lufte edhe kundër katër funksionarëve të lartë të Serbisë: Millan Millutinoviqit (Milan Milutinović), Nikolla Shainoviqit (Nikola Šainović), Draglub Ojdaniqit (Dragoljub Ojdanić) dhe Vllajko Stojilkoviqit (Vlajko Stojiljković) në maj të vitit 1999. Më vonë Sllobodan Millosheviqi pati një proces të veçantë, të ndarë nga katër të akuzuarit e tjerë.

Në kapitullin e shtatë flitet mohimin e gjenocidit të Serbisë në Kosovë. „Mohimi i gjenocidit është një krim në rast se , e kryen ndonjë shtet dhe individ të cilët, me dashje apo me nivele të tjera të përgjegjësisë i mohojnë krimet e gjenocidit, si krimin më burral në të Drejtën Ndërkombëtare Penale.“ (fq. 493). Arsim Bajrami shkruan më tej se mohimi i gjenocidit është një tendencë e disa autorëve dhe kryesve të këtyre krimeve që nuk duan të ballafaqohen me veprën e tyre. Si autorët që i mohojnë, ashtu edhe kriminelët nuk duan të japin llogari për krimet do të mbanin të njejtin qëndrim edhe në të ardhmen, nëse do të krijoheshin rrethana të tilla që do të mundësonin përsëritjen e krimit. Me një fjalë, marrja e përgjegjësisë dhe kërkimfalja për atë që ndodhi ka rëndësi praktike dhe e përcakton të ardhmen, sepse doktrina gjenocidale bie. Një poet serb ka thënë në vargje se Serbia bën gjithçka të keqe dhe çuditet në fund që mbetet e vetmuar. Këto gjëra janë artikuluar shumë kohë më parë, mirëpo s‘e kanë humbur aktualitetin, sepse Serbia ende vepron në të njejtën mënyrë, bën gjithçka që nuk do të duhej të bënte dhe pret më të mirën. Serbia kështu tregon se nuk është në gjendje vetë të përballet me trashëgimin e saj, edhepse ajo ka modele që do të mund t‘i ndiqte.

Shembulli i Gjermanisë tregon se distancimi nga krimi është i mundshëm. Arsim Bajrami vë në dukje se tri veprimet e rëndësishme Gjermaninë e çuan drejt katharsisit shpirtëror. Veprimi i parë është Procesi i Nyrnbergut (Nürnberg), ku dënuan krerët më të lartë politikë e shtetërorë, bashkëpunëtorët më të ngushtë të Adolf Hitlerit( Adolph Hitler) dhe eprorët e lartë ushtarakë që e implementuan politikën e racizmit. Veprimi i dytë ka të bëjë me një vendim të Qeverisë dhe Parlamentit gjerman për kompenzimin e të gjitha dëmeve të luftës dhe viktimave të Holokaustit. Te viktimat përfshiheshin edhe pjesëtarët e familjeve që ranë në katamatet dhe kampet e Aushvicit (Auschwitz) ku u vranë miliona njerëz, kryesisht hebrenj. Veprimi i tretë që ndërmori Gjermania ishte kërkimfalja. „S‘ka dyshim se shembulli gjerman është unikat dhe një model për të gjitha shtetet e përfshira në gjenocid për të pastruar ndërgjegjen, për të larguar njolllën e gjenocidit të kryer dhe për të mundësuar e përgjithshëm të shtetit. Ky shembull fatkeqësisht ka mbetur i vetmuar dhe ai nuk është marrë nga Serbia, tani kohëve të fundit edhe nga Rusia“ (fq.495).

Serbia jo vetëm që nuk e do këtë ballfaqim kritik me të kaluarën e saj, por ajo bën diçka që nuk do të duhej ta bënte në asnjë mënyrë: ajo po përpiqet ta mohojë gjenocidin në Kosovë. „Ky shtet, pra, Serbia aktualisht vazhdon me një retorikë të njejtë antishqiptare dhe jo vetëm nuk pranon aktet aktet gjenocidale në Kosovë, por me një propagandë të njejtë të fundviteve 90 vazhdon të indoktrinojë popullin serb me politikën antishqiptare dhe gjenocidale ndaj shqiptarëve.“ (fq. 495).

Gazeta amerikane „The Washington Post“ pati shkruar se Masakra e Reçakut qe kryer me urdhër të drejtpërdrejtë nga Beogradi. Nikolla Shainoviqi, njeriu më i besuar e Sllobodan Millosheviqit, përmes Sreten Llukoviqit (Sreten Luković) bëri gjithçka që mundi për ta paraqitur rastin e Reçakut si një një betejë mes policisë serbe dhe UÇK-së. Mirëpo, ambasadori amerikan Uilljam Vokër (William Walker), që ishte në krye të Misionit Verifikues të OSBE-së, nuk ra në këtë kurth. Kosova si viktimë e gjenocidit në përgjithësi ka heshtur, nuk e ka dëshmuar në masën e duhur krimin. Nevena Tromp thotë se „Kosova nuk ka bërë asgjë kundrejt gënjeshtrave të Serbisë“. Tromp mendon se Masakra e Reçakut ka rëndësi të madhe për arsye se aty për herë të parë shkoi Misioni Verifikues i OSBE-së. Pas qindra masakrave të ngjashme anë e mbanë Kosovës Millosheviqit iu tha se „të kemi thënë se nuk ka më krime“ dhe se tani është koha për një marrëveshje të madhe ndërkombëtare. Disa javë më vonë filloi në Francë Konferenca e Rambujesë (Rambouilles).

Pas vendosjes së NATO-së dhe UNMIK-ut në Kosovë, Serbia ka bërë gjithçka që ta mohojë gjenocidin në Kosovë. Madje edhe vetë Zoran Gjingjiqi (Zoran Djindjić) si kryeministër i Serbisë pati deklaruar se krimet duhet të hetohen, por assesi të bëhen materie e diskutimit publik. Publiku nuk duhet ta marrë vesh se Serbia është një vend ku ka shumë varë masive. Ai kishte frikë se Serbia do të anatemohej dhe askush më nuk do të donte të vinte aty për investime. Nenad Çanaku (Nenad Čanak) kishte një pikëpamje tjetër për këtë çështje. Çanaku e dinte se e fsheta shtetërore e varreve masive në rradhë të parë, në perspektivë, e dëmtonte Serbinë. Ai thotë se „unë po flas për njohuritë e mia për varrezat masive shqiptare, sado jopopullore që kjo mund të jetë, unë besoj thellësisht se ne kemi nevojë për një katarsis (spastrim të brendshëm) për të cilin ne do ta shikojmë veten në pasqyrë, ta shikojmë errësirën e të kaluarës sonë dhe të nisemi në një shteg të ri.“ (fq. 506). Autori i librit ka bindjen se krimi i madh i gjenocidit duhet të ndriçohet deri në fund. „Loja që bëhet me të pagjeturit, tregon se shteti serb, jo vetëm që e mohon gjenocidin, por heziton t‘i kryejë obligimet që ka, para të drejtës ndërkombëtare humanitare për të zbuluar të pagjeturit si një çështje elementare e drejtësisë tradicionele.“ (fq.507).

Në kapitullin e tetë flitet për relativizimin e gjenocidit, një formë kjo më lehtë e mohimit të krimeve ka dy anë: aspektin juridik dhe atë politik. Në aspektin juridik tentohet që krimi serb të relativizohet me krimet shqiptare, kurse me aspektin politik synohet të harrojet ajo që ka ndodhur për hir të pajtimit të popujve të armiqësuar. Arsim Bajrami shkruan se „[ë]shtë e papranueshme që në emër të një pajtimi ndëretnik, shqiptarët të harrojnë të kaluarën e tyre gjenocidale[…]. Çfarëdo ndërtimi i së ardhmes apo i pajtimit ndëretnik duhet të bëhet mbi bazën e së vërtetës, mbi bazën e pranimit të fajësisë, kërkimfaljes, të pranimit të faktit që Serbia ka kryer gjenocid në Kosovë.“ ( fq. 519). Çështja ndoshta nuk do të meritonte vëmendjen e autorit, por fakti që „[k]jo tendencë, e cila kërkon që populli i Kosovës ta braktis kujtesën historike për krimet gjenocidale serbe në Kosovë, është shumë e përhapur në qarqet vendimmarrëse të Bashkimit Evropian.“ (fq.519).

Arsim Bajrami këtë kapitull e mbyll me këtë periudhë: „Por, asesi nuk do ta harrojmë gjenocidin serb dhe krimet në Kosovë, sepse asnjëherë, e ardhmja nuk do të mund të ndërtohet duke mohuar të vërtetën e luftës në Kosovë dhe duke harruar se, lindja e këtij shteti ka ardhur si rezultat i sakrificës kombëtare dhe luftës së popullit të Kosovës për liri, nën udhëheqjen e UÇK-së.“ (fq. 520).

Në kapitullin e nëntë autori flet për themelimin e Gjykatës Speciale, të cilën e sheh si një përpjekje konkrete për relativizimin e gjenocidit të Serbisë në Kosovë. Njohësit e të Drejtës Penale ndërkombëtare në përgjithësi nuk janë shumë të bindur për domosdonë e kësaj gjykate. Rudina Jasini nga Universiteti i Oksfordit (Oxford) i shpalos arsyet që çuan në themelimin e Dhomave të Specializuara të Gjykatës Speciale dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar, por në njëfarë mënyre është skeptike për domosdonë e saj, sepse akuzat e Dik Martit ( Dick Marty) s‘u vërtetuan.

Në kapitulin e dhjetë dhe të fundit trajtohet padia e Kosovës për gjenocidin e Serbisë në Kosovë. Autori është i bindur se në rastin e Kosovës, nga pikëvështrimi juridik, bëhet fjalë për një gjenocid, por në klimën e tanishme ndërkombëtare është jashtëzakonisht e vështirë të fitohet një proces gjyqësor ndërkombëtar kundër Serbisë.

III.

Libri-studim “Gjenocidi i Serbisë në Kosovë“ nuk është një libër propagandistik.

Arsim Bajrami në këtë libër na sjellë pafundësisht fakte konkrete juridike që e dokumentojnë gjenocidin e Serbisë në Kosovë. Ky libër nuk e pengon pajtimin me serbët, por atij i jep një dimension etik, ndaj dhe duhet t‘i ofrohet edhe publikut serb. Në Serbi ende nuk njihet sa duhet gjenocidi i saj në Kosovë.