Prof.dr. Sylë Ukshini/

Diplomati austriak Umlauf në një raport nga Mitrovica drejtuar ministrit të Jashtëm austro-hungarez Berchtold-it, më 24 tetor 1913, ofron një dëshmi domethënëse mbi përdorimin e presionit administrativ dhe shantazhit familjar nga autoritetet serbe si instrument politik kundër figurave kryesore të rezistencës shqiptare. Kërcënimi i drejtpërdrejtë ndaj nënës së Isa Boletini, me deportim të detyruar nëse ajo nuk ndërmjetësonte kthimin e të birit, zbulon një praktikë represive që synonte thyerjen morale dhe shoqërore përmes ndëshkimit kolektiv.

Nëna e Isës, e cila më është përshkruar si një grua e thjeshtë, por inteligjente dhe energjike, thuhet se i ka dhënë nëpunësit të deleguar këtë përgjigje:

“Vendndodhja e djalit tim nuk më është e njohur dhe, për rrjedhojë, nuk do të ndërmarr asgjë për ta bindur të kthehet. Dijeni se unë jam nëna e Isa Beut. Ju deklaroj se askush nuk mund të na detyrojë të largohemi nga shtëpia jonë. Jeni të lirë të na pushkatoni ose t’ua vini flakën shtëpisë mbi kokë, por të gjallë nuk do të mund të na nxirrni nga shtëpia!”

Në vazhdim të këtij raporti tim të përulur lejoj veten të shtoj se Pop (Prota) Angjelko, i cili, në interes të familjes së Isa Beut dhe, në përgjithësi, në interes të myslimanëve të shtypur, ka dalë gjithmonë hapur përballë autoriteteve serbe, para dhjetë ditësh është përplasur me Naçelnikun e qarkut këtu për shkak të familjes së Isës. Pop Angjelko është nisur menjëherë, i veshur me rroba shqiptare dhe me disa shoqërues, drejt Drenicës. E konsideroj krejt të mundshme që ky prift ortodoks, i cili ishte sekretari, furnizuesi me armë dhe miku i Isa Beut, të kalojë plotësisht në anën e shqiptarëve.

Prof.dr.Muhamet Racaj
Universiteti”Nënë Tereza”,Shkup
Foto: Reporter.al/

Lufta në Ukrainë ka tejkaluar përmasat e një konflikti rajonal, duke u shndërruar në një arenë globale ku testohen doktrina ushtarake, sisteme armatimi dhe strategji gjeopolitike të fuqive të mëdha. Ky punim analizon tezën se Ukraina është shndërruar në një poligon të armëve të vjetruara botërore, përmes donacioneve masive ushtarake nga SHBA-ja, NATO-ja dhe Bashkimi Evropian, si dhe përmes aktivizimit të kapaciteteve të saj të prodhimit vendor. Në fokus janë pasojat afatgjata të këtij realiteti mbi sigurinë rajonale, stabilitetin evropian dhe perspektivën e paqes. Argumentohet se grumbullimi i mbetjeve të armatimit dhe militarizimi i vazhdueshëm i territorit ukrainas e bëjnë paqen afatshkurtër pothuajse të pamundur.

• Hyrje

Që nga shpërthimi i luftës Rusi–Ukrainë, Ukraina është shndërruar në epiqendrën e përplasjes gjeopolitike ndërmjet Perëndimit dhe Federatës Ruse. Konflikti nuk përfaqëson vetëm një luftë territoriale, por një përballje strategjike ku Ukraina shërben si terren operacional për konsumimin e kapaciteteve ushtarake globale. Në këtë kontekst, shtrohet pyetja thelbësore: a është Ukraina duke u shndërruar në një poligon të armëve të vjetruara botërore dhe çfarë nënkupton kjo për paqen dhe jetën normale në rajon?

• Donacionet ushtarake si instrument strategjik

2.1 Roli i SHBA-së
Shtetet e Bashkuara kanë qenë donatori kryesor i ndihmës ushtarake për Ukrainën. Një pjesë e konsiderueshme e kësaj ndihme përbëhet nga sisteme armatimi të prodhuara dekada më parë, të cilat në kushte normale do të kërkonin çmontim ose modernizim të kushtueshëm. Dërgimi i tyre në Ukrainë i shërben njëkohësisht:
zbrazjes së depove ushtarake amerikane,
testimit real të efikasitetit të armëve në kushte lufte,
dobësimit strategjik të Rusisë pa përfshirje direkte.

2.2 NATO dhe dimensioni kolektiv

Për NATO-n, Ukraina është shndërruar në një zonë tampon ku doktrina e mbrojtjes kolektive zbatohet në mënyrë indirekte. Aleanca ka transferuar armë të gjeneratave të mëparshme nga shtetet anëtare të Evropës Lindore, duke i zëvendësuar ato më pas me sisteme moderne perëndimore. Ky proces ka thelluar militarizimin e Ukrainës, duke e shndërruar atë në një depo të hapur të armatimit të konsumuar.

2.3 Bashkimi Evropian dhe dilema morale
BE-ja, megjithëse e ndërtuar mbi parimet e paqes dhe diplomacisë, ka hyrë në një fazë të re ku financimi i armëve shihet si domosdoshmëri strategjike. Megjithatë, dërgimi i armëve të vjetruara krijon rrezik afatgjatë për sigurinë civile, mjedisin dhe rindërtimin pas konfliktit.

• Prodhimi vendor ushtarak i Ukrainës
Në kushtet e luftës së zgjatur, Ukraina ka aktivizuar dhe zgjeruar kapacitetet e saj të prodhimit ushtarak. Kjo përfshin:
riparimin e armëve të dëmtuara,
prodhimin e municioneve,
adaptimin e teknologjive ekzistuese për nevoja të menjëhershme.
Megjithëse ky zhvillim rrit autonominë mbrojtëse të vendit, ai e ngulit Ukrainën edhe më thellë në një ekonomi lufte, duke e bërë tranzicionin drejt paqes jashtëzakonisht të vështirë.
• Ukraina si depo globale e mbetjeve të armëve
Territori ukrainas po grumbullon një sasi të jashtëzakonshme të:
armëve të dëmtuara ose jashtë funksionit,
municioneve të pashpërthyera,
mbetjeve toksike ushtarake.
Këto mbetje përbëjnë rrezik serioz për popullsinë civile dhe do të kërkojnë dekada për pastrim dhe neutralizim. Përvoja nga konfliktet e mëparshme tregon se rajone të tilla mbeten të paqëndrueshme për një kohë shumë të gjatë.
• Perspektiva e paqes dhe jetës normale në rajon
Duke marrë parasysh nivelin e militarizimit, sasinë e armëve të pranishme dhe interesat gjeopolitike të aktorëve ndërkombëtarë, perspektiva e një paqeje të qëndrueshme në Ukrainë mbetet e zymtë. Edhe në rast të ndalimit formal të luftimeve, prania masive e armëve do të vazhdojë të prodhojë pasiguri, kriminalitet të armatosur dhe tensione të reja rajonale.

3.Të Dhëna Statistike për Armatimet dhe Ndihmën Ushtarake për Ukrainën

3.1. Ukraina si importues kryesor i armëve në botë (2020-2024)
📌 Sipas Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), midis viteve 2020 dhe 2024, Ukraina mori 8.8 % të importeve globale të armëve — duke u renditur si importuesi më i madh në botë për këtë periudhë.
Kjo tregon një rritje historike të kërkesës për armë gjatë luftës së vazhdueshme.
SIPRI
📌 Nga armët që iu dërguan Ukrainës, 45 % erdhën nga Shtetet e Bashkuara, 12 % nga Gjermania dhe 11 % nga Polonia.
Kommersant Ukraine
2. Rritja e importeve evropiane dhe ndikimi amerikan
📊 Në periudhën afër 2019-2023, Ukraina përbënte rreth 23 % të importeve të armëve të Evropës, duke u bërë importuesi më i madh kontinentit dhe i katërti në botë për importet e armatimit.
IntelliNews
📌 Sipas analizave, 71 % e armatimit amerikan të dërguar në Evropë për Ukrainë ishte marrë nga depo ushtarake ekzistuese, pra shumë prej këtyre armëve janë të përdorura ose të vjetruara — një indikator i qartë për tezën se Ukraina shërben si poligon për “armë të dorës së dytë”.

Defense News

3. Ndihma ushtarake totale (vlera monetare)
📌 Instituti Kiel ka mbledhur të dhëna të ndihmës për Ukrainën që nga fillimi i luftës:
Deri në fund të qershorit 2025, vendet e Evropës kishin alokuar të paktën €35.1 miliardë në ndihmë ushtarake për Ukrainë — më shumë se SHBA-ja gjatë të njëjtës periudhë.
United24 Media
📌 Ndërkohë, sipas raporteve të tjera, ndihma totale ushtarake amerikane që nga fillimi i luftës është shumë e lartë dhe përfshin miliona runde artilerie, sisteme raketore, tanke dhe mjete të tjera.
Business Insider
4. Shifrat e transferimit fizik të armatimit amerikan
📦 Transportet e SHBA-së për Ukrainë që nga fillimi i luftës përfshijnë:
rreth 3 milionë runde artilerie dhe
mbi 471 milionë runde armë të vogla deri në janar 2025.
Këto të dhëna janë të mbledhura nga Statista—një platformë e bazuar në burime të DoD dhe të tjera të besueshme.
Statista
5. Transferime të mëtejshme dhe transparenca
📊 Sipas ATT Monitor 2024, të paktën 26 shtete transferuan armë në Ukrainë vetëm në vitin 2022, me 118 transferime të ndryshme duke përfshirë armë të lehta, artileri dhe tanke.
attmonitor.org
📌 Si t’i Përdorësh këto të Dhëna në Artikullin Akademik
Kur të përfshish këto statistika në punimin tënd, mund t’i paraqes si:
Shembull teze me fusnota
*Ndërmjet viteve 2020-2024, Ukraina mori rreth 8.8 % të importeve globale të armëve, duke u bërë importuesi kryesor në botë — me 45 % të furnizimeve që vinin nga SHBA-ja, 12 % nga Gjermania dhe 11 % nga Polonia.*¹
*Për më tepër, 71 % e armatimit amerikan të transportuar në Evropë për Ukrainën ishte marrë nga depo ushtarake ekzistuese për shpejtësi dorëzimi.*²

• Përfundime

Ukraina sot përfaqëson më shumë se një shtet në luftë; ajo është shndërruar në një poligon global të armëve të vjetruara dhe interesave strategjike ndërkombëtare. Donacionet ushtarake nga SHBA-ja, NATO-ja dhe BE-ja, të kombinuara me prodhimin vendor, e kanë futur vendin në një cikël të thellë militarizimi. Në këto rrethana, paqja e qëndrueshme dhe rikthimi i jetës normale në rajon mbeten sfida afatgjata, që kërkojnë jo vetëm armëpushim, por edhe një strategji gjithëpërfshirëse çmilitarizimi dhe rindërtimi.

Albert HABAZAJ/

Kujtesa vjeshtore e Çamërisë në Vlorë

Me krenari, dhembje e përgjegjësi jo vetëm çamët e Qarkut Vlorë, nga Panajaja në Konispol, nga Rrogozhina në Elbasan, nga Durrësi në Shkodër, nga Tirana në Fier e kudo që jetojnë bijtë e bijat e kësaj krahine të pastër shqiptare, por gjithë labët e ulqinakët, fusharakët e malësorët, dardanët e iliridasit, mbarë Shqiptaria, SHQIPËRIA E PARË do të thosha me zjarr, dëshirë e vërtetësi, është mirë të kujtojmë atë ditë të 30 nëntorit 2025, kur në ambientet e Hotel “Bolonja” në Vlorë, u zhvillua promovimi i veprës “Çamëria – Heshtja që vret” i autorit dhe studiuesit të njohur çam, z. Hyqmet Zane. Ky aktivitet u organizua nën kujdesin e ish – deputetit çam, z. Dashamir Tahiri. Mori pjesë dhe deputeti i Vlorës, dr. Bujar Leskaj.

Aktiviteti u moderua nga pedagogia Prof. Dr. Monika Hasani, e cila udhëhoqi diskutimet.

Në këtë promovim morën pjesë qytetarë vlonjatë, të cilët mbështetën promovimin e veprës dhe shprehën vlerësimin për punën e autorit. Gjatë aktivitetit, mbajtën fjalën studiuesi z. Ahmet Mehmeti, zj. Monika Hasani, z. Albert Habazaj, zj. Barie Isufi dhe z. Bari Zanaj, të cilët ndanë mendimet dhe analizat e tyre për rëndësinë e veprës dhe trashëgimisë çame.

Gjithashtu u prezantua projekti i veçantë për ndërtimin e një Muzeu Dixhital, me foto dhe kujtime të çamëve në vite, projekt i iniciuar nga Prof.Dr.Monika Hasani; si dhe projekti i nominimit të valles së Osman Takës, si trashëgimi në UNESCO.

Aktiviteti u shoqërua me motive çame, këngë dhe valle tradicionale, nën kujdesin e koreografit çam, z. Sali Nuredini, i cili ndihmoi për të krijuar një atmosferë të veçantë dhe të gjallë. Pjesëmarrës në këtë promovim ishte gjithashtu “Marubi i Çamërisë”, z. Skënder Beqiri, i njohur për fotografitë e tij historike të kapura gjatë shpërnguljes së popullsisë çame në vitin 1944. Ai ruan kujtime të jashtëzakonshme me vlera historike të pamatshme, të cilat janë të rëndësishme për ruajtjen dhe dokumentimin e shpërnguljes së popullsisë çame.

Ky aktivitet, i pasuruar me elemente kulturore dhe historike, shërbeu për të nderuar trashëgiminë e popullsisë çame, si një popull vital, patriot, krenar e me dinjitet, si dhe për të theksuar rëndësinë e ruajtjes së trashëgimisë së vyer çame.

Vepra “Çamëria – Heshtja që Vret” vjen si një akt i rëndësishëm për të sjellë në vëmendje historinë e një populli që ka vuajtur shumë, por që ka mbijetuar me krenari dhe dinjitet, duke ruajtur traditat e tij unike.

Në përfundim të aktivitetit, mbështetur financiarisht nga z. Gaz Demi, autori i librit, studiuesi z. Hyqmet Zane shpërndau (me autograf ) kopjet e librit “Çamëria-Heshtja që vret”.

Mesazhi i Profesores Monika Hasani Hoshafi: “Në atmosferën e festave të nëntorit, në ambientet e hotel “Bolonja”, Vlorë, u organizua promovimi i librit”Çamëria, heshtja që vret” me autor Hyqmet Zane, pinjoll i familjes Zane, nga Filati i Çamërisë. Aktiviteti mblodhi bashkë patriotë çamë e labë nga tē gjitha ngjyrat politike. Gjatë moderimit të aktivitetit theksova se ky botim pavarësisht karakterit të tij publicistik, përshkruhet nga nje dashuri sipërore e autorit për krahinën e Çamërisë dhe nga një përulësi krenarie për njerëzit e saj. Në libër shpërfaqet identiteti historik, shpirtëror e kulturor i Çamërisë me të gjithë koliritin e saj. Krenari që gjatë moderimit të kisha pranë figurën e z. Skënder Beqiri, i njohur si Marubi i Çamërisë, fotograf i masakrave ndaj popullësisë çame. Aktiviteti u shoqërua me një mozaik kulturor të traditave të kēsaj krahine.

Elma Zeqiri, vajza e zgalemit të detit dhe shkrimtarit Fadil Zeqiri u shpreh:

Më bëhet qejfi Monika që keni organizuar një ditë kaq të këndshme dhe me ngjyra e tradita Çamërie, po më duket që mungojnë shumë zonja çame aty që do i jepnin akoma më ndriçim, kulturë e histori asaj festeje. Të rejat e bëjnë shumë bukur, e vijojnë stafetën me freski e besnikëri.

Fjala labe për Çamërinë

Të dashur vëllezër dhe motra çame! Unë, Albert Habazaj nga Tërbaçi i Labërisë së Lumit të Vlorës – Himarë Vlorë me shpirt ndihem çam po sa ju.

Kam dëshirën dhe nderin tim, që si një bir Labërie ta nis fjalëzën time me vargjet e një vjershe të vjetër botur në vëllimin poetik “Buzëqeshje të grisura”. Një strofë është, dy distikë, “Dy motra” titullohet: “Çamëria, Labëria,/ Lule shege, gjak në rrënjë./ Labëria – Çamëria, janë dy motra bërë një nënë”. Nëna Shqipëri është mëma e gjithë shqiptarëve këtu, në këtë dhè e këto troje, jashtë kufijve politikë e kudo, në rajon, nëpër kontinent e nëpër botë, ku është shpëndarë mërgata e luleve shqipe…

Ndihem shumë i vlerësuar që marr pjesë në këtë manifestim shpirtëror kaq simbolik e domethënës, siç është përurimi (dhe më shumë se aq) i librit “Çamëria… heshtja që vret” e studiuesit të njohur shqiptar, publicistit dhe intelektualit çam, autorit Hyqmet Zane.

Ju faleminderit të gjithëve për mirëpritjen dhe i shpreh mirënjohje vëllazërore Saliut, artistit të përkushtuar çamo – vlonjate Sali Nuredini për vëmendjen ndaj ftesës sime.

Dua të flas e të shkruaj pafundësisht për Çamërinë tuaj, për Çamërinë time; po aq dua të flas pafundësisht për këtë visar të shpirtit çam, për këtë kushtrim të gjakut të bijve dhe bijave më të mira të Çamërisë, prurë me vërtetësi, dashuri e dinjitet nga biri juaj e vëllai ynë Hyqmeti. Por nuk mundem. Nuk mundem se as Hyqmet Zane, edhe pse bëri këtë libër të madh me 93 shkrime në 426 faqe, botuar përgjatë këtij çerek shekullit të fundit në faqet e shtypit të shkruar në gazetat më prestigjioze të vendit, nuk i ka thënë dot të gjitha… Ai do të vazhdojë të thërrasë për kushtrim, deri sa krahu i majtë i Shqiponjës të shërohet, se është lënduar rëndë e gjaku kullon dhembje, aq më keq kur heshtja vret më shumë se plumbi. Vetëm kur të shërohet krahu i majtë i Shqiponjës (se edhe krahu i djathtë Kosova dardane ende dhemb jo pak); pra kur të shërohen të dy krahët e saj, Shqiponja do të fluturojë e lirë dhe krenare, thjeshtë e qytetarisht drejt Perëndimit, drejt botës, drejt jetës dhe këtyre trojeve të lashta do t’i themi me krenari e dinjitet: SHQIPËRIA E PARË.

E kam lexuar librin me vëmendje e dashuri, aty ndihesha entuziast, aty drithërohesha , aty ndihesha kryelartë, aty tkurresha, aty ndihesha i madh, aty mpakesha… Dhe, herë pas here, rikthehesha tek faqja e parë poshtë titullit e sytë më mbusheshin me lot, gati sa të klithja tek lexoja Ahmet Mehmetin me apelin vërtetësisht pikëllues: “Atë që dje e bëri me armët më mizore, sot e bën me heshtej mortore”

Të dashur motra dhe vëllezër çamë! Mendoj se e njoh mirë Çamërinë, se përveç afërsisë gjeografike, historike, etnografike e folklorike, dokeve, zakoneve, traditave të përbashkëta, perlave të shpirtit popullor aq të mrekullueshme, patjetër dhe virtyteve aq të mira që kemi, (por edhe të veseve po ashtu), vetëm unë kam hallën (i ndrittë shpirti ku prehet!) që ka qenë nuse e një djali çamë, ndërkohë që një bilë çame e kam nuse për djalë… Po ashtu kam rreth një gjysmë shekulli njohje e miqësi me të paharruarin Fadil Zeqiri – zgalemin e Çamërisë, me intelektualët e paharrimtë, prof. Selman Sheme e prof. Agim Bido, me poetin e shkëlqyer të Çamërisë Xhemil Lato (i dritëroftë shpirti, atje ku prehet tek në hijen e ullinjve e Panajasë. Siç e nisa miqësinë të dëlirë në vitin 1977 e vijon dhe sot e kësaj dite, madje më të fortë, me lisin e pashkulur nga furtunat, gati shekullorin tonë të paulur pa bastun Marubin e Vlorës dhe Çamërisë Skënder Damin Beqirin e Vrohonait, 97 vjeç djalë… Dhe nga të pesë këta kam mësuar shumë, i kam dëgjuar dhe më kanë dëgjuar. Por kuptova që, me gjithë dëshirën, mundësinë dhe dashurinë, ende nuk e paskam njohur sa dhe si duhet motrën martire të Labërisë – Çamërinë, që u bë therore për Lirinë.

Autori, si besnik i së vërtetës, dallohet për qëndrimet konsekuente dhe na jep një panoramë të vërtetash historie dhe vlerësime dhe për Heroin e Popullit Ali Demi dhe dëshmorët e tjerë nga Çamëria që dhanë jetën në Luftën Antifashiste Nacional Çlirimtare, po ashtu edhe pjesëmarrjen e djemve çamë në brigadat partizane, dëshmi kjo e antifashizmit të bijve të kësaj treve, në kundërshtim të dokumentuar me tezën greke të “bashkëpunimit me nazistët”

Hyqmet i dashur! Të falënderoj me shpirt për këtë horizont që më çele me librin tënd të madh “Çamëria… heshtja që vret”, edhe pse shumë shkrime të tua i kam lexuar, se i ndjek me ëndje tek “Telegrafi” ynë. Me këtë rast, para jush, motra e vëllezër çamë e labë, para publikut vlonjate e atij shqiptar, dua të falënderoj drejtorin deh kryeredaktorin bujar të gazetës “Telegraf”, vizionarin atdhetar Engjëll Musai për hapësirat që na le në faqet e kësaj gazete me emër jo vetëm Hyqmetit e mua, por edhe publicistëve të tjerë të përkushtuar për Çështjen kombëtare, për Shqiptarinë.

Do të më falni për kohën, por më ka lënë mbresa të pashlyeshme shkrimi i Hymetit “Kujtesë pas 60 vjetësh nga vrasja e të ashtuquajturit “grupi i Teme Sejkos” dhe Tahir Demit.

Vërtetësia, logjika e ftohtë dhe natyrshmëria e rrëfimit hyqmetian të bën të futesh në personazhet dhe ngjarjet që shkruan e lë testament brezave që ngrihen, pa e shmangur, pa e retushuar. As kuajt nuk trajtoheshin siç janë trajtuar bijtë e mirë të Çamërisë së begatë nga togat e pushkatimit që zbraznin karikatorët e armëve të tyre pa pikë mëshire mbi bijtë idealistë e të pafajshëm shqiptarë të nënave çame. Ato ditë të zeza të 30 dhe 31 majit 1961. Dhe gjyqi bëhej me altoparlant, që të përhapej sa më shumë në popull e të linte gjurmë të liga demaskimi i tyre, për atë që s’kishte ndodhur kurrë. Asnjë falje për ata 63 njerëz nga Çamëria dhe pjesa brenda kufirit shtetëror përfshirë në atë gjyq monstruoz për të ashtuquajturit “grupe armiqësore” inekzistente të sajuara. Të pushkatuarit dhe të dënuarit llogariten me 1250 vite burgim pa pasur asnjë faj. I mirënjohuri komandant i çetës antifashiste “Çamëria” Haki Rushiti u dënua 3 herë me vdekje në mungesë. Kush mban përgjegjësi për këtë gjëmë për martirët e Çamërisë, që u bënë dëm, sikur të ishin kecër dhe jo atdhetarë dhe bij nënash? Kush do të përgjigjet për këtë çmenduri fatale?! Kush duhet t’u kërkojë falje Presidenti, drejtësia, shteti im çapaçul apo akoma vrëngër do t’i shikojmë vëllezërit tanë jugorë, duke i lënë në mëshirë të fatit, në gojë të ujqve, apo dhe duke i hedhur benzinë zjarrit të stisur midis vedit?! Kërkohet shpagim me faljen që është domosdoshmëri për t’ua bërë në emër të drejtësisë njerëzore dhe jo sorollatje, shushatje e tallje dhelpërive djallëzore. Shovenët grekë i vranë, i torturuan dhe i dëbuan mizorisht nga trojet e tyre stërgjyshore.

Të shkruash për të vërtetat e atyre ngjarjeve që ndodhën – na jep mesazhin intelektuali atdhetar Hyqmet Zane – nuk është çështje e një shkrimi, se shumë e shumë herë janë shkruar e dokumentuar pabesitë e bëra dhe barbaritë e zbatuara nga shovenët grekë dhe emisarët e tyre. Ajo që të vjen keq edhe mbas kaq shumë dekadash është: ende edhe sot e kësaj dite nuk është hequr balta që u hodh padrejtësisht mbi këtë popullatë të pafajshme, por edhe mbi viktimat e çamët e Shqipërisë janë trajtuar si hebrenjtë e Europës, por pa u zgjidhur çështja e Çamërisë, çështja kombëtare është sëmurë. “Plag’ e gjak e shpirt që dhëmb,/ Aty ngrehu, aty shëmb,/ Dritë besimi, trimërie,/Marathonomak lirie!”

Tragjedia e krahinës shqiptare të Çamërisë bën apel dhe sikur flet: Mund të më vrasësh mua, por ideali nuk vritet dot. Ai kalon si frymë kombëtare nga brezi në brez.

Në  Itali, është mbajtur Konferencë, mbi diskriminimin  në Preshevë, Medvegjë, e Bujanoc.

/Kumtesa  e paraqitur në Konferencën e mbajtur në  Lugo Di Ravenna-Itali, nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,  kushtuar çështjesë së Krahinës që nuk e ka  të zgjidhur statusin politik, përkundër Referendumit dhe luftës së UÇPMB-ës/

E nderuar Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj.Elena Zanoni,  

I nderuar  Presidenti Granit Muçaj, zv.Presidenti Eris HOXHA,

I nderuar  Presidenti i Nderit Petrit Aliaj,  dhe Sekretarja e Federatës, dr.Ninfa Pema, e gjithë Grupit të Punës,

Të nderuar Studiues, Intelektualë, Veprimtarë të Çështjes Kombëtare,

Të nderuar Përfaqësues të institucioneve shtetërore, qendrore e lokale, këtu në shtetin  demokratik mikëpritës në Itali, 

Të nderuar Përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, 

Jemi tepër të nderuar, që jemi ftuar në këtë Konferencë, po ashtu vllazërisht jeni të falenderuar, për këtë organizim, dhe ku po mbahet  nën patronatin, e Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,  Konferencë me temën:

“Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, në bashkëpunim të ngushtë me Shoqatën “VATRA SHQIPTARE” dhe me të ftuar nga Kosova Lindore,  “DIASPORA 2025”, jemi mbledhur në këtë konferencë, me pjesëmarrës të së drejtës Kombëtare e Ndërkombëtare, Drejtues të Organizatave Shoqërore, Personalitete të Kulturës shqiptare, Autoritete vendore dhe përfaqësues nga hapsira e jonë shqiptare, dhe gjithëandej diaspora do të mundohem përmesë kësaj kumtese, të  ndarë në 3 kapituj të ndarë në periudha kohore, si:

 “Kosova Lindore, DJE’’,në gjitha zhvillimet e rëndësishme historike  për formimin e shtetit Shqitarë, nga kjo Krahinë është dhën kontributi, që nga koha e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Kongresin e Alfabetit në Manastirë, shpalljen e Pavarësisë,po ashtu  shqiptarët  pas luftës së dytë botërore, ishin pjesë e Jugosllavisë edhe me shqiptarët e Kosovës, shqiptarët në  Meqedoninë e Veriut, Shqiptarë në Malë të Zi, dhe Shqiptarët në pjesë tjerë të hapsirës së Jugosllavisë të asaj kohe duke përfshi edhe Shqiptarët në Krahinën e Sanxhakut. 

Me filimin e frymës demokratike në Evropën Lindore, ne shqipatarët, u organizuam dhe formuam subjektet Autoktone Politike, por edhe u kyqëm aktivist duke kontribuar në Këshillin Koordinuese të  Partive Politike të Shqiptarëve në ish-Jugosllavi, pastaj mbajtëm dhe oraganizuar Referendumin e  1 e 2  marsit të vitit  1992,pastaj  është kryengritja e armatosur dhe lufta e UÇPMB-ës, në mbrojtje të pragut, dinjitetit dhe identitetit, në këtë kohë kjo Krahinë që përfshin Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc. Për herë të parë në historinë e kësaj Krahine, ishte ngritur, në nivelin më të lartë të internacionalzimit të çështjes, sensiblizimit deri në instanca të BE-ë, Paktit ushtarak Veri-Atlantik ATO-s dhe mekanizma të OKB-ës.Megjithëkëtë Republika e Serbisë, nuk ka respektuar plotësisht detyrimet që rrjedhin nga e drejta ndërkombëtare dhe instrumentet ndërkombëtare për mbrojtjen e pakicave kombëtare, nuk ka zbatuar  të gjitha marrëveshjet e nënshkruara me përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të këtij Rajoni  në vitet 2001, 2009, 2013 dhe 2022. BE-ja dhe institucionet e tij jo nuk kan kushtëzuar avancimin e procesit, kurse OSBE-ja, Këshilli i Evropës dhe partnerët transatlantikë nuk kan intensifikuar monitorimin dhe dialogun institucional, Zyra e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut nuk ka dërguar një mision monitorues në këtë Krahinë. Republika e Serbisë, nuk ka respektuar njohjen e diplomave, tekstet shkollore, nuk është duke  garantuar përdorimin zyrtar i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare shqiptare në përputhje me ligjin dhe standardet evropiane.Republika e Serbisë, nuk ka  siguruar  përfaqësim proporcional dhe të drejtë të shqiptarëve në institucionet shtetërore, dhe nuk ka ndërprerë çdo praktikë administrative që prodhon efekte të spastrimit etnik përmes mjeteve burokratike.

“Kosova Lindore-SOT’’,   përballet dhe ballafaqohet me një spastrim Etnik-diskriminim, heqja, fshirja e adresave të qytetarëve Shqiptarë të Preshevës, Medvegjë,e  Bujanocit, Serbia, nuk po e zbaton  Marrëveshjen e Konçulit, të arritur datën 20 maj 2001, Beogradi zyrtar,  jo që nuk e ka respektuar Marrëveshjen e Konçulit,por kemi,si: 

I. Prezenca e forcave Serbe është shtuar nëpër vendbanimet lokalitete shqiptare, të Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, jan  48 MINIBAZA në Zonën Tokësore të Sigurisë, kemi militarizim të lartë,  

II. Amnistia e ish-ushtarëve të UÇPMB-së nuk është respektuar, 

III. Policia Multietnike nuk është instaluar në përpjestim të popullatës, e as në hierarkinë komanduese në Policin Multietnike,

Kur kësaj i shtojm dhe përdoret një Gjuhë me urrejtje, racizëm dhe ksenofobi, Serbia, vazhdon shkelje, cenim, mohim, diskriminimi në parfaqësim në institucione Lokal dhe Qendror të Republikës së Serbisë, në Gjykata, Prokurori, Shëndetësi, Administratë Tatimore, ka diskriminim edhe në kulturë, në informim, në investime të zhvillimin ekonomik, diskriminim edhe në pasivizimin e adresave-një pastrim entik. Në të gjitha segmentet e shtetit jemi me përfaqësim në disproporcion me përqindjen e popullësisë së këtyre komunave dhe Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën. Shqiptarët, në Serbi jetojn në kushte pushtimi klasik, u jemi ekzpozuar frigës, urrejtjes, militarizimit, nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim Etnik. 

Të nderuar pjesëmarrës në këtë  Konferencë me temën shumë domethënjëse “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”,  

Do të mundohem në kapitullin, e 3-të, të kësaj kumtese të  përshkruaj: 

“Kosova Lindore-SFIDAT E SË ARDHMES”, këtë Krahinë e presin sfida nga më të ndryshme, jo të lehta, mbi të gjithë të vetëm vazhdojm dhe të jemi e tregohemi  duke iu paraqitur të  koordinuar,  harmonizuar duke vazhduar të shfaqim çështjen ton, çdo herë tepër të artikuluar të unifikuar, me kërkesa të qarta, gjithnjë edhe me Prishtinën dhe Tiranën Zyrtare, do të duhej të ndërtojn dhe miratojn një qëndrim, por edhe të avokojn dhe lobojn  në instanca e makanizma më të larta  të BE-së  dhe OKB-ës, pasi   Krahina e jon nuk e ka të zgjidhur statusin politik.\

Pas disa raportimive nga BE-ja, se Serbia, nuk i ka të zgjidhur të drejtat e pakicave, dhe është miratuar një Rezolut, më 8 korrik  2022,  nga Parlamenti Evropian, që kërkohet hetim për pasivizimin e vendbanimeve për shqiptarët e Preshevës, Medvegjës e Bujanocit,  mbi   spastrim etnik-diskriminim. Është shumë shpresë dhënëse që  më 2 dhjetor 2025, Kongresisti Amerikan Keith SELF,  në Komitetin për Punë të Jashtme të Kongresit, Kryetar i Nënkomitetit për Evropë, prezantoi Rezolutën e parë në historinë e Kongresit Amerikan për çështjen e Krahinës son. 

Po ashtu është për ta përshëndetur diskutimin, mbi ngritjen e çështjesë së Krahinës son, nga Presidenti Shqiptarë Bajram Begaj në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, më 24 shtator 2025.

Kjo Krahinë  përkundër vullnetit plebishitar të shprehur e manifestuar në Referendumin e  datës 1 e 2 Mars 1992,dhe kryengritjes së armatosur UÇPMB-ës, që mbrojti pragun, dinjitetin dhe identitetin e kësaj Krahine, por edhe  arritjes së Marrëveshjes së Konçulit, kërkon me të drejtë zgjidhje dhe do të duhej të ngritet, shtrohet e debatohet nga SHBA-ja, nga BE-ja, duke përfshi edhe nga OKB-ja.

Mospërfaqësimi  me vende të rezervuara në Parlament të Serbisë, mosmundësia e shkollimit në nivel Universiteti, moszbatimi që Komandant të Policisë në këto komuna, të jetë nga përkatësia nacionale shqiptare, pra mosintegrimi proporcional i shqiptarëve në strukturat shtetërore, moskthimi i Lapidarit të dëshmorëve të UÇPMB-ës, në Preshevë, mosdemilitarizimi i plotë i kësaj Krahine, moskompenzimi i dëmeve të shkaktuara nga konfliktet e armatosura, mosinvestim nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim etnik, këto jan SFIDAT E SË ARDHMES, të kësaj  Krahine. 

Një ndër shumë sfida të mbijetesës në ruajtjen e substancës, të mbrojm sakrificën dhe kontributin e luftës së armatosur si sfida të së ardhmes, ngritja, në nivelin më të lartë të internacionalzimit. 

Në përfundim të 3 kapitujve të kësaj kumtese

Do të ishte në interes që nga gjithë pjesëmarrësit të kësaj konference që përbëhet nga studiues, Intelektualë, Veprimtarë, Përfaqësues të institucioneve shtetërore, përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,bashkarisht  të hartohet e përgaditët një REZOLUTË, nga këndvështrimi i përbashkët, që do t’ju dërgohet Parlamentit Italian, Parlamentit të Serbisë, Parlamentit Shqiptar,duke përfshirë edhe Kryeministrat, Presidentëve dhe Ministrive  përkatëse, por edhe Këshillit Europian dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut, Parlamentit Europian, deri në OKB dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut pranë OKB-ës.

Kjo REZOLUTË, ka bazë të juridiksionit, akteve dhe konventave më të larta të BE-së, OKB-ës, pra  thirret  në mbështetje në parimeve universale të të drejtave të njeriut dhe standardet evropiane për mbrojtjen e pakicave kombëtare në Nenin 14 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (1953), në Nenin 27 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966), në Aktin Final të Helsinkit (1975), në Deklaratën e OKB-së mbi të Drejtat e Personave që u përkasin Pakicave Kombëtare ose Etnike, Fetare dhe Gjuhësore (1992), Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare (1998), 

Të gjithë ne, gjithnjë të harmonizuar  të vazhdojm të paraqitemi para gjithë opinionit,dhe palës ndërkombëtare duhet të refektojm, edhe në planin, dhe strategjin e platformën e unifikuar se edhe kjo Krahinë i përket Evropës, dhe Rajoni i Preshevës, Medvegjës e Bujanocit,  nuk është vetëm çështje e bredshme e Serbisë, sepse kjo Krahinë nuk e ka të zgjidhur statusin politik, dhe kërkon zgjidhje të drejtë.

Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën, kryemesazhi se vërtet duhet të jemi një zë i artikuluar, ende na duhet  vazhduar  të manifestojm rezistencë politike, me mjete paqësore  për të drejtat individuale e kolektive.

Tirana dhe Prishtina zyrtare, më së miri e mbrojn FRYMËN  SHQIPTARE pikërisht në këtë Krahinë.

Edhe konferenca  sotit e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, është një kontribut, vetëm nëse angazhohemi të gjithë pa dallim, sikurë që vepruan RILANDASIT TAN, më shpejt e sigurt do të arrijm të realizojm    në sigurimin e një të ardhme më të ndritur dhe të sigurt për Shqiptarët kudo.

Me konsiderat të pa fund, për gjithë secilin prej jush, në këtë Konferencë. 

Ju faleminderit, dhe  përgëzime në këtë  gjesti fisnik dhe për mikpritjes vllazërore,  gjithashtu na nderoi me prezencën e  saj edhe   Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj. Elena ZANONI, për pjesëmarrje dhe mbështetje për këtë aktivitet. 

Mirëutakofshimi në aktivitetet tjera të radhës, kudo në hapsira tona Shqiptare  në interes të kauzës së drejt për liri, të Krahinës son.

Lavdi jetë dhe veprave e të gjitha kohërave dhe ata që kanë kontribuar për lirin dhe mbajtjen gjallë të FRYMËS SHQIPTARE  të Preshevës, Medvegjës, e Bujanocit.

Kumtesa e Refik HASANI-t, Master Shkencor, nga Bujanoci, e paraqitur  para të pranishmëve në konferencën, me temën: “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në LUGO DI RAVENNA,  të Italisë, më 21 dhjetor 2025.

*Autori, është njohës i rrethanave në Preshevë, Medvegjë, e Bujanoc, kontriboi në tryeza, debate e aktivitete, është një aktivist i dalluar në shërbim të zgjidhjes së drejtës të kauzës së kësaj Krahine, Veprimtar shumë i njohur në gjithë hapsirat Etnike shqiptare, që mirret aktivisht  me publicistik, si dhe studime e hulumtime,  ku ka treguar angazhim në tribuna, tryeza dhe paraqitje publike dhe përkushtimin e tij të vazhdueshëm ka organizuar edhe dhjetra  debate publike me temën dhe çështjen që lidhet nga kjo Krahinë, ka marrë pjesë në shumë paraqitje,  dhe në disa  konferenca shkencore të organizuara. Është autor i dhjetra vështrimeve të hulumtuara.

 Shenimet mbi autorin, jan marrë si:

**https://tupalla.com/wp/mr-sc-refik-hasani-njohes-iniciator-i-shume-ceshtjeve-per-luginen/

Shqipëria, si vend anëtar i NATO-s, nuk është thjesht një aleate formale, por një pikë kyçe gjeostrategjike në krahun juglindor të Aleancës. Kosova përfaqëson një interes strategjik afatgjatë për Uashingtonin. Prania e KFOR-it dhe mbështetja amerikane për zhvillimin e Forcës së Sigurisë së Kosovës janë elementë thelbësorë për parandalimin e konfliktit dhe ruajtjen e ekuilibrit të sigurisë në rajon.

Shpallja e Ballkanit Perëndimor, përkatësisht Gadishullit Ilirik, si rajon strategjik që ndikon drejtpërdrejt në sigurinë kombëtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, është lajmi më i mirë që kemi marrë si shqiptarë në 35 vitet e fundit.

Nuk do të ndalem te përfitimet dhe ndikimi që ky akt i Presidentit Trump do të ketë në ekonominë e të gjithë Gadishullit Ilirik, por dëshiroj të fokusohem te mënyra se si politika dhe mediat në Shqipëri e pritën këtë akt madhor. Politika e vetëquajtur “pro-amerikane” sorosiane, si në pushtet ashtu edhe në opozitë, heshti. Një heshtje e turpshme që i identifikon qartë jo vetëm si antishqiptare, por edhe si globaliste ideologjike, të cilat nuk punojnë për interesat e shqiptarëve.

Dihet se sa e rëndësishme është siguria në këtë botë të trazuar, e cila ndikon drejtpërdrejt në zhvillimin ekonomik, në rritjen e mirëqenies së Kombit Shqiptar dhe në ndaljen e shpopullimit. Fatkeqësisht, mediat e kapura shqiptare nuk kanë kohë ta trajtojnë këtë temë madhore, pasi janë të zëna duke diskutuar nëse kërkesat e SPAK-ut për pezullim apo arrestim të Ballukut janë të ligjshme apo jo, pa thënë asnjë fjalë të vetme nëse janë vjedhur apo jo paratë publike.

Për të qenë i sinqertë, nuk i kam ndjekur mediat e Kosovës, megjithëse nuk besoj se situata është shumë ndryshe, pasi kanë kaluar pothuajse pesë vite dhe ende nuk është ratifikuar marrëveshja e iniciuar nga Presidenti Trump në fund të mandatit të tij të parë, së bashku me njohjen nga ana e Izraelit.

Futja nën ombrellën e mbrojtjes amerikane do të ndikojë drejtpërdrejt edhe në zhvillimet politike. Strategjia amerikane për partnerët politikë në Evropë do të mbështetet te forcat që ndajnë vlera të përbashkëta me konservatorët amerikanë, siç është shpallur nga Zëvendëspresidenti amerikan, JD Vance.

Nuk besoj se ka shqiptarë që mendojnë se politikanët që kanë uzurpuar pushtetin dhe opozitën mund të vazhdojnë të konsiderohen aleatë strategjikë të Administratës së Presidentit Trump. Kjo sepse Presidenti Trump ka shpallur si prioritete strategjike të mbrojtjes amerikane luftën kundër emigracionit të paligjshëm, korrupsionit dhe karteleve të drogës, duke i cilësuar organizatat leftiste dhe rrjetin Soros si struktura kriminale dhe terroriste.

Shqiptarë, zgjohuni! Praktikisht njihemi si një popull pro-amerikan, por nuk mund të përfaqësohemi më nga një qeveri e korruptuar, të cilën e shohim çdo ditë dhe do ta shohim edhe më qartë në muajt e ardhshëm, ku më shumë se gjysma e saj, përfshirë Kryeministrin, janë të lidhur me rrjetin Soros. Ndërkohë, opozita drejtohet nga persona “non grata” në SHBA dhe Mbretërinë e Bashkuar, ku shumica e bashkëpunëtorëve të tyre janë larguar nga pushteti në vitin 2013 për të njëjtat arsye për të cilat duhet të largohen edhe sot.

Dihet që siguria kushton shtrenjtë, por falë pozicionit strategjik të Gadishullit Ilirik dhe popullit shqiptar pro-amerikan, Presidenti Trump na përfshiu në strategjinë e mbrojtjes kombëtare amerikane. Për këtë duhet të jemi mirënjohës përjetësisht ndaj Amerikës dhe Presidentit Trump, por mbi të gjitha nuk duhet të punojmë kurrë pas krahëve të Shteteve të Bashkuara. Të paktën këtë e kemi detyrim moral për gjithçka që Amerika ka bërë për Kombin Shqiptar.

Ajet Delaj

New York