Nga Rafael Floqi

Dita e Punës është një festë kombëtare në Shtetet e Bashkuara, e cila mbahet të hënën e parë të shtatorit. Ndryshe nga shumica e festave të tjera amerikane, ajo është një festë e çuditshme, pa rituale të qarta, përveç blerjeve dhe barbekyve. Për shumicën e njerëzve ajo thjesht shënon fundin e verës dhe fillimin e vitit shkollor.

Kjo është larg vizionit të themeluesve të saj në fund të viteve 1800, të cilët synonin dy gjëra kryesore: bashkimin e punëtorëve të sindikatave dhe shkurtimin e orarit të punës.

Historia e Ditës së Punës

Dita e parë e Punës u shënua në vitin 1882 në Nju Jork, nën drejtimin e Unionit Qendror të Punës. Në atë kohë, sindikatat mbulonin vetëm një pjesë të vogël të punëtorëve dhe ishin të fragmentuara e relativisht të dobëta. Synimi ishte të bashkoheshin sindikata të ndryshme për të fituar forcë kolektive. Organizatorët e parë panë Ditën e Punës si një rast për punëtorët e profesioneve të ndryshme që të takoheshin dhe të njihnin interesat e tyre të përbashkëta.

Por kishte një problem të madh: as qeveria dhe as kompanitë nuk e njihnin të hënën e parë të shtatorit si ditë pushimi. Zgjidhja e përkohshme ishte shpallja e një greve njëditore në qytet. Punëtorët marshuan në paradë dhe më pas morën pjesë në një piknik të madh. Një reporter i New York Tribune e përshkroi ditën si një “barbeky të gjatë politike, me fjalime pak të mërzitshme.”

Pse u shpik Dita e Punës? Sepse punëtorët punonin orë të gjata dhe pa pushime. Në vitet 1830, një punëtor në prodhim punonte mesatarisht 70 orë në javë. Edhe në vitin 1890, orët e punës kishin zbritur, por përsëri arrinin 60 orë në javë. Sindikatat luftuan për të fituar ditën 8-orëshe, fundjavën 2-ditore dhe festa kombëtare si Dita e Punës.

Këto beteja dhanë rezultat. Sot shumica e punëtorëve në SHBA punojnë pak mbi 40 orë në javë dhe vetëm pesë ditë. Madje edhe shumë biznesmenë dhe politikanë e mbështetën shkurtimin e javës së punës, sepse punëtorët me kohë të lirë kishin mundësi të shpenzonin pagat e tyre për udhëtime, argëtim dhe konsum – duke i kthyer kështu klasat punëtore në konsumatorë.

Në vitin 1894, presidenti Grover Cleveland nënshkroi ligjin që e shpalli Ditën e Punës festë kombëtare. Por ka një keqkuptim të zakonshëm: shpallja e një feste zyrtare nuk detyron kompanitë private apo edhe disa agjenci publike t’u japin punëtorëve pushim. Edhe sot, shumë dyqane dhe shërbime funksionojnë normalisht gjatë Ditës së Punës.

Kontroversitë e hershme

Sot Dita e Punës është një festë pa polemika. Nuk ka dramë familjare si në Ditën e Falënderimeve, as debate fetare si në Krishtlindje. Por një shekull më parë kishte shumë debat.

Disa sindikalistë radikalë – socialistë, marksistë e komunistë – mbronin 1 Majin si ditë ndërkombëtare protestash e madje dhune. Ndërsa sindikalistët më moderuar zgjodhën shtatorin, duke e shënuar me parada dhe piknikë. Në SHBA, pikniku fitoi ndaj protestës.

Ka edhe debat mbi autorin e idesë: njëra teori thotë Peter J. McGuire, themelues i Vëllazërisë së Marangozëve në Nju Jork (1881), ndërsa të tjera i atribuojnë idenë Matthew Maguire-it, përfaqësues i Unionit të Mekanikëve. Shumë historianë mendojnë se kurrë nuk do të dihet saktësisht kush e shpiku.

Nga historia tek sot

Me kalimin e kohës, Dita e Punës humbi kuptimin e saj fillestar. Krijimi i OSHA-s në vitin 1971 siguroi kushte më të mira pune dhe anëtarësimi në sindikata ra nga 35% në vitet 1950 në vetëm 9.9% në vitin 2024. Në sektorin privat, kjo shifër është vetëm 5.9%. Brezi i mijëvjeçarit dhe “gig economy” e kanë ulur edhe më shumë entuziazmin për sindikatat.

Një tjetër dimension është politika. Presidenti Donald Trump, si në mandatin e parë (2017–2021) ashtu edhe pas rikthimit në janar 2025, është përpjekur të tërheqë punëtorët e industrive të rënda dhe minatorët, duke u shfaqur si mbrojtës i “punëtorit amerikan” kundër globalizimit. Megjithatë, ai ka qenë shpesh kritik ndaj sindikatave tradicionale, që i konsideron të lidhura me Partinë Demokratike.

Ky kontrast mes retorikës pro-punëtorëve dhe qëndrimit kritik ndaj sindikatave klasike tregon se Dita e Punës mbetet një arenë ku përplasen vizione të ndryshme për rolin e punës dhe punëtorëve në një ekonomi gjithnjë e më të globalizuar e të automatizuar.

E tashmja: a kemi humbur shpirtin e Ditës së Punës?

Sot Dita e Punës nuk ka më rituale të qarta. Nuk ka më marshime sindikalistësh me pankarta. Është thjesht një fundjavë e gjatë me barbeky dhe zbritje në dyqane. Por problemi që e frymëzoi mbetet: puna e tepërt dhe mungesa e pushimit.

Në shekullin XIX, lufta ishte për të ulur orët nga 70 në 40. Sot sfida është ndryshe: punëtorët e kualifikuar të zyrave dhe profesionistët “white-collar” janë të lidhur 24/7 me email dhe pajisje dixhitale. Kjo i bën të ndihen të djegur dhe pa jetë personale.

Prandaj, ndoshta është koha t’i japim Ditës së Punës një kuptim të ri: të mbyllim telefonat, të mos hapim kompjuterët, të marrim një ditë të plotë pushimi për veten dhe familjen – dhe, ashtu si paraardhësit tanë më shumë se një shekull më parë, të festojmë me një barbeky të qetë, duke e ditur se të paktën një ditë në vit është e jona.

Besnik Fishta

Pullat postare kanë qenë dhe mbeten një ndër objektet më magjepsëse për koleksionistët, jo vetëm për historitë që ato përcjellin, por edhe për bukurinë e tyre estetike. Mes qindra serive dhe emisioneve të prodhuara ndër vite, një vend të veçantë në botën e filatelisë e zënë pullat me gabime shtypi, ato ekzemplarë të rrallë, që për shkak të një detaji të vogël, por të gabuar, fitojnë një vlerë shumë më të madhe se pullat “e zakonshme”. Në sytë e koleksionistëve shqiptarë dhe ndërkombëtarë, këto pulla konsiderohen si “perlat e fshehura” të filatelisë. Rrallësia e tyre, historia që mbartin dhe sharmi i papërsosmërisë i bëjnë jashtëzakonisht të lakmuara. Administrata postare shqiptare, ashtu si në shumë vende të tjera, është e detyruar ligjërisht të shmangë gabimet. Procesi i prodhimit të pullave kalon në disa filtra të rreptë kontrolli përpara se të dalë në qarkullim. Megjithatë, pavarësisht kujdesit dhe skrupulozitetit, gjatë 112 viteve të ekzistencës së pullës shqiptare, janë shfaqur herë pas here gabime në imazhe, shkrime apo elemente grafike. Disa nga këto gabime janë zbuluar menjëherë, por ka pasur edhe raste kur janë konstatuar shumë kohë pas prodhimit. Frekuenca e tyre është ulur dukshëm gjatë dekadave të fundit, falë përmirësimit të teknologjisë, rritjes së profesionalizmit dhe forcimit të administratës shtetërore postare. Megjithatë, në filatelinë shqiptare ekzistojnë edhe raste kur gabimet nuk kanë qenë thjesht aksidentale, por të qëllimshme. 

Dëshmitë e mbledhura nga koleksionistë të vjetër tregojnë se, sidomos në vitet e para, individë të përfshirë në procesin e prodhimit kanë manipuluar me vetëdije disa seri pullash, duke shkelur rregullat dhe duke vepruar në mënyrë abuzive. Një nga rastet më të njohura është ai i një tekniku italian, pasionant i filatelisë, i cili gjatë prodhimit të emisionit të famshëm “14 shtator 1943”, që përkon me ditën e pushtimit gjerman të Shqipërisë, dyshohet se ka ndikuar qëllimisht në krijimin e disa prej gabimeve.                   

Kush mendon se filatelia është një botë monotone, gabon. Përveç kënaqësisë së të pasurit dhe të admiruarit të një koleksioni, filatelia është edhe aventurë. Çdo zbulim i ri, çdo gabim i pazakontë, ngre nivelin e adrenalinës tek koleksionisti. Për koleksionistin shqiptar, gjetja e një pulle me gabim shtypi është një përzierje emocionesh: gëzim për një zbulim unik, kuriozitet për historinë e tij dhe krenari për pasurimin e koleksionit.        

Gabimet në shtypjen e pullave postare mund të shfaqen në forma të ndryshme: – Ngjyra të pasakta ose tonalitete që devijojnë nga projekti original – Imazhe të përmbysura ose figura të vendosura gabimisht – Mungesa elementesh, si vlerat monetare, simbolet, pershkrimet ne pulle etj – Printime të dyfishta, kur imazhi përsëritet aksidentalisht mbi të njëjtën pullë – Defekte në dhëmbëzime, që i japin pullës një pamje të çrregullt dhe por qe e bejne unike.                                         Në Shqipëri, raste të tilla janë të dokumentuara që nga emisionet e para të vitit 1913 e deri në ditët tona. Shumë prej tyre sot jane të kërkuara si nga koleksionistët vendas, ashtu edhe nga ata të huaj. Në tregun e lire filatelik, vlera e një pulle me gabim nuk lidhet vetëm me moshën e saj, por përcaktohet nga disa faktorë të kombinuar te cilat jane : 1)Rrallësia, sa më pak ekzemplarë të ekzistojnë, aq më shumë rritet vlera  2)Gjendja fizike, pullat e pavulosura, të paprekura dhe të ruajtura mirë arrijnë çmime shumë më të larta 3)Ekzistenca e certifikatave nga ekspertë filatelike janë të domosdoshme për të vërtetuar origjinalitetin 4)Kërkesa e tregut, disa gabime fitojnë famë dhe prestigj ndër koleksionistë, duke e rritur ndjeshëm çmimin e tyre në tregun filatelik.   Në Shqipëri, koleksionistët më me përvojë kujtojnë disa raste të famshme ku pullat me gabime janë shitur për shuma të konsiderueshme, sidomos gjatë dekadës së fundit, ku interesi për pullat historike shqiptare është rritur ndjeshëm edhe në tregun ndërkombëtar. Disa prej tyre tashmë kanë fituar statusin e “trofeve filatelike”. Në katalogët ndërkombëtarë, veçanërisht për pullat e viteve 1913–1930, gabimet më të rralla vlerësohen me çmime të larta, duke e bërë këtë segment kohor ne filateli, një ndër më të kërkuarit nga koleksionistët.

Në një treg gjithnjë e më të hapur dhe global, koleksionistët perpiqen te jene të kujdesshëm, sepse sot, një pjesë e madhe e “gabimeve” që qarkullojnë janë të sajuara me qëllime abuzive, falsifikime të projektuara posaçërisht për të mashtruar koleksionistët dhe për të rritur artificialisht vlerën e pullave. Ky fenomen eshte i vjeter dhe ka ekzistuar që në vitet e para të filatelisë shqiptare, fillimisht i ushtruar nga disa tregtarë të huaj dhe, më vonë, edhe nga individë vendas. Për këtë arsye rekomandohet: te behet krahasimi me ekzemplarëve të të njëjtit emision për të zbuluar mospërputhje; përdorimi i lupave dhe mjeteve profesionale për analizë; konsultimi me katalogë të specializuar si dhe me literaturë filatelike të besueshme; si dhe marrjen e opinionit nga ekspertët përpara çdo blerjeje të rëndësishme. Ne konkluzion mund te themi qe bota e gabimeve në pullat postare është një ftesë për kërkim, eksplorim dhe pasion. Ato të lindura rastësisht,jane shprehje e historise se zhvillimit dhe perfeksionimit teknologjik, persosmerise se punes administrates, por herë pas here, edhe të intrigës njerëzore. Për koleksionistin e apasionuar, çdo gabim nuk është thjesht një defekt teknik i rastit, por një fragment unik i historisë postare që i jep koleksionit vlerë, emocion dhe jetë.

Arian Galdini/

Heshtja e programuar. Kur algoritmet fshijnë zërin. Një ditë të bukur pranvere, një mesazh im i qartë, i shkruar me mendim të lirë dhe me ndjenjë njerëzore, u zhduk në heshtje. Aty kuptova se diçka po ndodhte me faqen time në Facebook…Më pas zulova se dikush kishte spostuar vendndodhjen e Faqes sime në mes të Oqeanit Atlantik Jugor. Postimet e mia raportoheshin dhe mbyteshin, errësoheshin dhe humbisnin në terrin e algoritmeve vrastare që dikush i kishte kurdisur për ta shuar krejtësisht çdo komunikim timin në Facebook.

Dhe të gjithë ata që janë miq apo ndjekës në Faqen time e dinë historinë e publikuar, të ndërkalljes sime me Facebook, Metaverse. Aty e kuptova se betejat nuk bëhen më me votë, me fjalë apo me ide, por me linjat e padukshme të kodit që ndajnë çfarë shihet dhe çfarë zhbëhet. Tani të tresin nga Facebook e çdo rrjet social, pa shpjegim.  Pa paralajmërim. Pa debat. Pa akuzë.

Vetëm heshtje e programuar. Prej muajsh, profili im dhe faqja ime zyrtare Arian Galdini, janë vendosur në “limbo” algoritmike. Por unë nuk jam përjashtim. Jam simptomë. Algoritmi nuk kërkon gjykim. Vetëm zëvendësim. Këto ditë lexova edhe një lajm: “Albania wants to replace its corrupt government with AI.” Dhe një deklaratë nga vetë Kryeministri Edi Rama: “Një ditë të gjithë ministritë mund të drejtohen nga algoritme. Pa korrupsion. Pa favoritizma. Pa gabime njerëzore.” Një narrativë që të bën të ndalesh. Kjo nuk është thjesht një shaka postmoderne. Kjo është një përpjekje për të zëvendësuar politikën me performancën, reformën me kodin, përfaqësimin me paraprogramimin.

Një algokraci e re në zanafillë.

Një qeverisje ku “njeriu” është shmangur, sepse besimi është shteruar. Siç shpjegon John Danaher (2016), algokracia është ajo formë sundimi ku pushteti nuk merret më nga njerëz me fytyrë, por nga struktura të automatizuara pa përgjegjësi.  Një sistem që e kthen qeverisjen në kalkulim, dhe drejtësinë në probabilitet. Shoshana Zuboff paralajmëron për “kapitalizmin e mbikëqyrjes” ku transparenca teknologjike nuk është më mjet për liri, por një instrument i maskuar i kontrollit. Ndërsa Evgeny Morozov shprehet qartë: teknologjia nuk zëvendëson dot një sistem të kalbur, pa reformë të vërtetë, vetëm ia fsheh kalbëzimin. Dhe këtu lind pyetja, kur një regjim i konsumuar nga klientelizmi e korrupsioni,  kërkon shpëtim në makinë, a kemi përballë një revolucion apo një kamuflim të perfeksionuar të autoritarizmit digjital?

Shqipëria bëhet simbol.

Një vend i vogël me një ide të madhe, jo për të reformuar sistemin, por për ta outsourcuar vetë shtetin te inteligjenca artificiale. Kjo është ajo që Byung-Chul Han do ta quante zhdukja e subjektit politik, ku qytetari nuk pyetet më, sepse makineria vendos për të në heshtje. Ai flet mbi Simulakrin e Qeverisjes, ku shteti nuk reformohet, por fshihet pas aparateve që duken neutrale, por që prodhojnë një tjetër formë të kontrollit, të heshtur, të mençur dhe të padukshëm. Qytetari zëvendësohet nga një përdorues. Përdoruesi zëvendësohet nga një profil. Dhe profili menaxhohet nga një sistem që nuk e njeh as nderin, as drejtësinë, as lirinë. Kjo është beteja jonë.

Dhe beteja ime personale me Facebook dhe Meta nuk është më një çështje individuale, por simptomë e një fenomeni më të madh, një marrëveshje e padukshme mes platformave globale dhe qeverive që duan të mbeten pa përgjegjësi.  Një pakt i heshtur për të ndërtuar një botë ku heshtja ka zë më të fortë se fjala.

Ky është simulakrimi i ri i qeverisjes. Dhe ne nuk duhet të biem në iluzionin e tij. Në këtë luftë midis kodit dhe ndërgjegjes, fjala është akt rezistence. Dhe çdo reflektim e denoncim publik si ky është një grimcë zëri  e rikuperuar nga mbytja. A është Shqipëria duke u shndërruar sërisht në eksperimentin e radhës? A ka pakt mes Edi Ramës dhe Kompanive të AI e Teknologjisë për ta shndërruar Shqipërinë në eksperimentin e radhës?Ky është thelbi i algokracisë, siç e përkufizon John Danaher (2016), një formë sundimi ku vendimet nuk merren nga qytetarët, por nga sisteme që operojnë përtej vetëdijes njerëzore.Në Shqipëri, si në shumë vende të tjera, nuk ndodh më censura me ligj. Ndodh heshtja e shuarja me algoritëm. Sipas raportit “Privacy Governance Report 2024” të IAPP, edhe pse nuk përmend Shqipërinë, tregohet se algoritmet globale fshehin në mënyrë sistematike përmbajtje me ndërveprim të ulët ose të raportuar.

Në vendin tonë, pa balanca institucionale për këto mekanizma, padukshmëria është më e thellë.Më 19 korrik 2025, Edi Rama deklaroi:“Një ditë të gjitha ministritë mund të drejtohen nga algoritme.”(Anadolu Agency, 2025)Nuk ishte metaforë. Ishte manifest filozofik për zhbërjen e qytetarit.

Foucault (1978) e quante këtë sundimentalitet (governmentality): pushtet që nuk urdhëron, por strukturon.Byung-Chul Han (2017) e quajti psikopolitikë (psychopolitics): qytetari nuk hesht nga frika, por vetëpërshtatet për të mos u zhdukur, tretur, tëhuajësuar.Në këtë sistem, fjala nuk ndalohet. Ajo thjesht nuk shfaqet, shpërfillet.Tirania e shpërfilljes shndërrohet në mjet politik e social tërësor në i shtrirë në çdo qelizë e funksion nga Qeveria e Partitë.

Shqipëria, laboratori i totalitarizmit të softuerit?Në 2023, Shqipëria u bë vendi i parë që përdori ChatGPT për përkthimin e legjislacionit të BE-së. (Euractiv, 2023)Në maj 2025, qeveria investoi 8.8 milionë euro në Machine Thinking Lab të Mira Muratit, me financim nga Andreessen Horowitz. (The Recursive, 2025)Në shkurt 2025, firmosi marrëveshje me Presight AI për “qytete të zgjuara” dhe qeverisje të automatizuar. (Tahawultech, 2025)Kjo është zhvendosje nga politika te protokollet. Nga qytetari te serveri.

Sundimentaliteti algoritmik, siç e përshkruajnë Rouvroy dhe Berns, nuk shfaqet me urdhra, por me parashikim. Nuk fton në debat. Nuk dëgjon. Nuk përfaqëson. Ai funksionon në hije, përmes strukturave që sillen si shërbim, por veprojnë si pushtet që nuk sheh dhe nuk dëgjohet. Në këtë model, qytetari nuk është më bashkëhartues i politikës, por një përdorues që përputhet ose përjashtohet.Habermas, në analizën e tij mbi kolonizimin e botës së jetës nga sistemi, na paralajmëron se kur argumenti politik zëvendësohet nga “dashboard”-i, atëherë nuk kemi më demokraci, por një menaxhim teknokratik të mendimit. Marrëdhënia e arsyes me të vërtetën shkëputet dhe vendoset në duart e instrumenteve të matjes dhe mbikëqyrjes.Agamben, me konceptin e tij të Homo Sacer, e çel këtë mister edhe më thellë: qytetari i epokës algoritmike nuk përjashtohet më me urdhër, por zhduket si prani nga vetë fjalori publik.

Ai nuk është më një figurë politike.

Ai bëhet një siluetë pa zë, një shenjë që nuk lexohet më, një emër që nuk përmendet më.Gongu i arsyes,  rindërtimi i bashkësisë politike. A është kjo demokraci? Apo një formë e re totalitarizmi të softuerit?Sipas raportit të NACD (2025), edhe pse i përqendruar te korporatat amerikane, paralajmërohet qartë se një pjesë gjithnjë në rritje e vendimeve me pasoja të mëdha tashmë po merren nga sisteme të automatizuara, pa ndërmjetësim njerëzor. Kjo logjikë korporative e kontrollit pa përgjegjësi po përshkon ngadalë dhe në mënyrë të padukshme vetë strukturat shtetërore, veçanërisht në vende si Shqipëria, ku mungojnë mekanizmat e kontrollit të balancuar dhe transparencës publike.Në këtë kontekst, ideja e një strukture të re mbrojtëse merr formë. Mund edhe të quhet psh, Aleanca për Sovranitetin Algoritmik të Qytetarëve,ASAQ, dhe ky është më shumë se një propozim teknik. 

Është një nevojë etike për rindërtimin e bashkësisë politike përballë depolitizimit të orkestruar nga algoritmi.Në thelb të saj qëndron parimi i transparencës absolute. Çdo algoritëm që ndikon në jetën publike duhet të jetë i dokumentuar, i verifikueshëm dhe i kontrolluar nga një institucion i pavarur kushtetues, një ombudsman digjital, që garanton se vendimmarrja nuk shndërrohet në akt të errët, të padukshëm dhe të papërgjegjshëm. Ky parim lidhet drejtpërdrejt me Nenin 22 të GDPR-së (Neni 22 i Rregullores së Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave (GDPR) është një nga dispozitat më të rëndësishme të kësaj rregulloreje, sepse vendos kufizime ndaj vendimeve të automatizuara që kanë efekte ligjore ose ndikim të rëndësishëm tek individi.), i cili ndalon marrjen e vendimeve të rëndësishme vetëm nga sisteme automatike pa ndihmën dhe ndërmjetësimin e njeriut.

Por mbrojtja nuk mjafton me transparencë. Duhet të rikthehet pjesëmarrja e njeriut në çdo procedurë shtetërore që automatizohet. Teknologjia nuk duhet të jetë mur që përjashton, por urë që lejon bashkëvendimmarrje. Vendimet që prekin të drejtat themelore, si përkthimi i ligjeve, vlerësimi i aplikimeve, apo analizat e të dhënave, nuk mund të delegohen tek një makinë që nuk mban përgjegjësi morale.Po aq thelbësor është sovraniteti mbi të dhënat. Shqipëria ka nevojë për një Data Commons të sajën, një hapësirë ligjore, institucionale dhe etike ku të dhënat e qytetarëve nuk janë mall që qarkullon pa mbrojtje, por pasuri publike e ruajtur me ligj. UNESCO, në “Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence” (2021), thekson këtë si një nga shtyllat e së ardhmes etike të teknologjisë.

Dhe së fundi, gjithçka fillon nga fëmijët. Etika e teknologjisë duhet të jetë pjesë e arsimit bazë që nga mosha 12 vjeç. Të mos mësojmë fëmijët vetëm të klikojnë, të programojnë e të përdorin algoritmet, por t’i mësojmë të kuptojnë drejtësinë, përgjegjësinë dhe pasojën morale të çdo algoritmi.Në një shoqëri ku gjithçka po matet, përllogaritet dhe zbatohet me efikasitet, vetëm qytetari i ndriçuar mbetet garant i lirisë. Dhe kjo liri nuk duhet të delegohet më.

Shqipëria vendos: Nga patronazhizmi te trollitantizmiDeri në të shkuarën e afërt, e madje deri në zgjedhjet e 11 majit, Qeveria Rama përdori patronazhistët për kontroll shoqëror. Sigurisht pa lënë pas, militantët për mobilizim. Sot, kemi hyrë në një formë të re të organizuar, të pashpallur: Trollët Politikë.Trollitantizmi është forma më e avancuar dhe e padukshme e dhunës politike që nuk kërkon më as polici, as gjykata, as censurë zyrtare. Ai shfaqet si ndërhyrje “organike”, por në të vërtetë është kontroll i simuluar i opinionit publik përmes algoritmit, psikologjisë dhe frakturimit emocional të bashkëjetesës demokratike.Trollitantizmi nuk është thjesht prani e disa profileve abuzive, fallco, të përpunuar e zbatuar nga grupe të posaçme call centerash partiakë, por një mekanizëm sistemik i kontrollit diskursiv, i ndërtuar mbi pesë shtylla veprimi:

1. Raportime të koordinuara për zhdukje algoritmike

Një zë i lirë që flet ndryshe, në vend që të kundërshtohet me argument, raportohet në mënyrë të sinkronizuar, duke e futur në kategorinë e “rrezikshmërisë” sipas logjikës së algoritmit.

Ky raportim në dukje spontan është në fakt një akt i programuar i kontrollit të shfaqjes.

2. Bullizëm i centralizuar politikisht

Nën maskën e qytetarisë digjitale, krijohen dhjetëra profile që sulmojnë me gjuhë të urrejtjes, tallje, ironi shkatërruese, për të shpërbërë figurën publike të kundërshtarit. Ky nuk është më fjalim publik, është teatër dhune digjitale.

3. Diskreditim përmes komentimit të fabrikuar

Në vend të debatit, prodhohen komente artificiale, duke imituar reagim qytetar që nuk ekziston. Është deepfake i opinionit publik, ku realiteti manipulohet në mënyrë të padukshme, por efektive, duke formuar narrativën dominuese si “vetë populli”.

4. Ngarkesa emocionale të simuluara

Trollët, nuk janë thjesht komentues, ata injektojnë ngarkesë emocionale të fabrikuar për të çorientuar rrjedhën e të menduarit racional. Ironia, poshtërimi, euforia e falsifikuar shërbejnë për të paralizuar ndërgjegjen kritike të publikut dhe për ta drejtuar atë drejt autopilotit emocional.

5. Engagement si dhunë

Sistemet algoritmike rreshtojnë përmbajtjen sipas ndërveprimit. Trollitantizmi manipulon këtë mekanizëm duke përdorur engagement-in si formë dhune, promovon të paditurin, e zëvendëson të vërtetën me zhurmën, dhe i bën të padukshëm ata që ofrojnë mendim.Trollitantizmi nuk është thjesht një kapërcim teknologjik, por një transformim epistemologjik, zhvendosja e luftës politike nga terreni fizik në infrastrukturën emocionale dhe algoritmike të shoqërisë.Trollitantizmi si biopolitikë e re. Nga trupi në ndërgjegje. Siç thoshte Michel Foucault, pushteti i ri nuk ushtrohet mbi trupin, por mbi shkallën e pranueshmërisë sociale.

Trollitantizmi nuk vret fizikisht, por vret reputacionin, ndikon vetë perceptimin e të qenurit i pranueshëm në hapësirën publike.Kjo është dhunë semiotike. Nuk shembet më një tribunë, zhduket vetë publiku i padukshëm që do ta dëgjonte. Fjala nuk ndalohet me censurë.

Fjalia zëvendësohet nga emoji.Ky është evolucioni i kontrollit:Nga militantizmi → patronazhizmi→ trollitantizmi…

Në epokën e algoritmit, dhuna politike nuk manifestohet më me shkopinj, censurë klasike apo burgime. Ajo vjen me një fytyrë të qeshur, në formën e një “komenti civil”, të një “feedback-u social”, apo të një “raportimi komunitar”.

Në të vërtetë, kjo është forma më e sofistikuar dhe e padukshme e kontrollit digjital që pushteti ushtron mbi individin. Unë e kam pagëzuar si trollitantizëm.Në një kohë kur patronazhistët kishin për detyrë të regjistronin bindjet politike të qytetarëve dhe militantët mobilizonin masat për qëllime elektorale, tani kontrolli ka evoluar në një formë më të hollë, më të padukshme dhe më të pakapshme: trollët.Trollët politikë nuk janë thjesht profile të rastësishme. Ata janë strukturë, strategji dhe sistem. Ata nuk flasin nga vetja, por nga një bashkësi algoritmash dhe direktivash të pashpallura, që operojnë brenda një makinerie propagandistike digjitale.Në vend të fjalës, përdorin ironinë. Në vend të debatit, përdorin raportimin. Në vend të përballjes së argumentuar, përdorin komentet e fabrikuara. Ata nuk reagojnë si individë të lirë, por veprojnë si module të një infrastrukture të padukshme pushteti.

Trollët raportojnë me koordinim matematik. Nuk e lexojnë përmbajtjen për të kuptuar, por për ta zhdukur. Objektivi i tyre nuk është e vërteta, por zhbërja e çdo zëri që e thyen korin algoritmik të përputhshmërisë. Kjo është forma më e përkryer e censurës moderne, nuk ndalon një shkrim me ligj, por e zhduk me kod.Por trollët nuk mjaftohen me heshtjen. Ata zbatojnë një formë të re dhune semiotike, të sulmojnë përmes ngarkesave emocionale të simuluara. Një fjali përqeshëse, një meme përulëse, një emoji tallës, të gjitha këto nuk janë të padëmshme.

Janë instrumenta që zhvendosin debatet publike nga racionalja tek instinktualja, nga ideja tek ndjenja, nga qytetari tek turma.Trollitantizmi nuk ka nevojë të bindë. Ai bën të pamundur mendimin ndryshe. Ashtu siç autokracitë dikur i nxirrnin kundërshtarët jashtë loje përmes dhunës fizike, tani kjo ndodh përmes dhunës së engagement-it të manipuluar. Një postim që analizon, zhduket. Një koment që tall, ngrihet lart në algoritëm. E gjithë kjo ndodh pa asnjë urdhër zyrtar, por me një efekt absolut.Kjo është ajo që filozofia politike moderne do ta quante kolonizimi algoritmik i diskursit publik. Në vend që të përfshihen qytetarët në formësimin e së vërtetës, i zëvendëson një rrjet automatesh të trajnur për të shkatërruar reputacionin, moralin dhe vullnetin për të qëndruar.

Trollët nuk janë më aktorë të jashtëm.

Ata janë pjesë përbërëse e një regjimi të ri ku fjala e lirë matet, vlerësohet dhe filtrohet në bazë të besnikërisë ndaj strukturës, e jo ndaj lirisë. Dhe Shqipëria, fatkeqësisht, po bëhet laboratori i kësaj forme të re totalitarizmi të padukshëm.Në këtë epokë, trollitantizmi, është algoritmizimi i dhunës politike, i fshehur pas etiketimeve “komunitare”, por në thelb një mekanizëm shtypës, që zhduk çdo mendim të lirë nën petkun e “angazhimit demokratik”.Dhe përballë këtij realiteti të ri, nuk mjafton më vetëm kurajoja e zërit. Duhet edhe vetëdija e strukturës që e hesht atë zë. Duhet që vetë qytetari ta kuptojë se nuk është më vetëm viktimë e një regjimi klasik, por subjekt i një makinerie që vepron përmes algoritmeve, trollëve, emocioneve të falsifikuara dhe profileve që nuk ekzistojnë.Në këtë luftë të padukshme, mendimi i lirë është rezistenca e fundit.

Dhe fjala që nuk hesht, është gjurma e vetme që mbetet njerëzore në një epokë që kërkon të jetë thjesht e përllogaritur.Shqipëria është vendi ku ky model po testohet në heshtje si eksperimenti më i avancuar i kontrollit shoqëror të algoritmizuar politikisht.Shqipëria si thirrje dhe ndërgjegje globale. Nëse algoritmet do të na heshtin pa zë, pa urdhër, pa debat, atëherë nuk do të jemi më qytetarë. Do të jemi vetëm profile të përshtatura për sistemin, të optimizuar për përputhshmëri, të klasifikuar për pasivitet. Dhe ajo që dikur quhej liri, do të jetë thjesht një opsion që nuk të jepet më.

Por le të pyesim me zë të plotë:

Çfarë po ndodh me Shqipërinë?

A është Shqipëria duke u shndërruar në një eksperiment global të teknologjisë algoritmike, ku kompanitë më të mëdha të AI dhe High Tech, me lejen, bekimin dhe bashkëpunimin e qeverisë aktuale të Edi Ramës, po testojnë kufijtë e një regjimi të ri pa qytetarë?A është Edi Rama duke e vendosur vendin në dispozicion të një pakti heshtjeje, ku pushteti qeveris përmes botsave, kontrollon përmes algoritmeve dhe mposht çdo mendim të lirë përmes trollëve të koordinuar?A kemi të bëjmë me një marrëveshje të heshtur, ku në këmbim të aksesit dhe ndikimit në strukturat politike dhe narrative perëndimore, këto kompani i ofrojnë qeverisë shqiptare fuqi politike të ripërtërirë, përmes algoritmash që formësojnë opinionin publik dhe përmes lobimit në kancelaritë ku ndikimi i teknologjisë është tashmë më i fortë se vetë diplomacia?A jemi dëshmitarë të lindjes së një paktit që vret demokracinë nga brenda, jo me grusht shteti, por me manipulim elektoral algoritmik? Sepse në këtë realitet, qytetari nuk zgjedh më. Ai profilizohet. Nuk voton më. Ai parashikohet. Nuk vendos më. Ai përshtatet me narrativën që algoritmi ka përgatitur për të. Zgjedhjet? Janë ngjarje statistikore. Fushatat? Janë kode që përhapin përmbajtje të personalizuar. Mendimet? Janë të zhdukshme nëse nuk përputhen me modelin e sjelljes së sistemit.

Ku është qytetari? Ku janë të drejtat demokratike?Ku është përgjegjshmëria? Kush i jep llogari qytetarit nëse zgjedhjet ndodhin brenda një rrjeti të mbyllur algoritmik?A ka ndërgjegje një bot?

A ka përgjegjësi një algoritëm?A mund të thërrasim një server në komision parlamentar?A mund të dënojmë një API? Dhe më tej: A janë botsat në gjendje të dallojnë të vërtetën nga manipulimi?A janë algoritmet të ndershme kur janë të dizajnuara për të shërbyer një pushtet?A janë trollat thjesht njerëz? Apo janë sisteme të sinkronizuara për të shkatërruar mendimin ndryshe në çdo cep të rrjetit?

Nëse ka një marrëveshje, të heshtur, të pandriçuar, por të fuqishme, midis një qeverie të korruptuar dhe një teknologjie të gjithëpushtetshme, atëherë ne jemi përpara formës më të re të autokracisë globale, autokracia e partneritetit mes algoritmit dhe pushtetit.

Ky nuk është më një supozim. Ky është rreziku real që po merr formë. Dhe Shqipëria, për shkak të përmasave, pozitës gjeopolitike, mungesës së institucioneve të forta, është bërë fusha e testimit të këtij eksperimenti të heshtur.Nëse nuk ngremë zërin tani, nesër nuk do të kemi më zë për të ngritur. Nëse nuk e kuptojmë se fuqia ka ndryshuar formë, nga fytyra në kod, nga njeriu në rrjet, nga përfaqësimi në performancë, do të jetojmë si qenie statistikore në një realitet të simuluar të kontrollit total.Shqipëria nuk është vetëm një vend. Shqipëria është një thirrje universale. Shqipëria është një ndërgjegje që sfidon heshtjen. Shqipëria është gongu që tingëllon për të gjithë botën. Dhe ajo zgjedhje, ajo kthesë, ai rebelim etik, bëhet tani. Për veten. Për demokracinë. Për njeriun. Për lirinë që nuk do të ketë më kuptim nëse fjalët nuk shfaqen, nëse mendimet fshihen, dhe nëse një komb kthehet në prototip të sundimit algoritmik. Tani është çasti për të mos heshtur më.Nëse algoritmet do të na heshtin pa zë, pa urdhër, pa debat, atëherë ne nuk do të jemi më qytetarë. Do të jemi vetëm profile të përshtatura për sistemin.Shqipëria nuk është vetëm vend. Është alarm. Është thirrje. Është sfidë.Dhe ajo zgjedhje bëhet tani, për demokracinë, për lirinë, për njeriun.

Opinion nga Rafael Floqi

Javën e kaluar, Donald Trump zhvilloi një samit me Vladimir Putinin në Alaskë. Dy ditë më pas priti në Shtëpinë e Bardhë Volodymyr Zelenskyn dhe disa liderë europianë. Ishte përpjekja e radhës e Trump për të paraqitur veten si njeriu që mund të mbyllë luftën në Ukrainë përmes diplomacisë. “E vështirë, por paqja është e arritshme,” tha ai. “Lufta do të marrë fund.”

Trump, siç dihet, e ka bërë shpesh këtë premtim. Në fushatë deklaronte se do ta ndalte luftën për 24 orë pasi të hynte në zyrë. Por a ka arsye për të besuar se kësaj here gjërat mund të shkojnë ndryshe?

Çfarë kërkon realisht Putini

Për të kuptuar, duhet rikthyer tek arsyet pse Rusia e nisi këtë luftë dhe pse ajo vazhdon ende pas më shumë se tre vitesh. Shpesh flitet për territore, për “ndarje tokash” apo “kompromise gjeografike”. Por në thelb, për Putinin, toka është vetëm një instrument. Qëllimi i tij i fundit është një Ukrainë e dobësuar, e nënshtruar dhe e shkëputur nga Perëndimi.

Tatiana Stanovaya, studiuese e Qendrës Carnegie për Rusinë dhe Euroazinë, e ka përmbledhur mirë këtë logjikë: nëse Ukraina është “jonë”, atëherë vijat e kufirit janë dytësore; por nëse mbetet “e tyre”, atëherë duhet shkatërruar derisa Kievi dhe aleatët të pranojnë humbjen.

Kjo është arsyeja pse Putini e sheh Donbasin si çelës. Së pari, për propagandë: ai e nisi luftën me pretekstin se po mbronte popullsinë rusishtfolëse të rajonit. Me qindra mijëra viktima ruse janë lidhur me atë front, dhe Putini ka nevojë të shesë Donbasin si “fitore”. Së dyti, për strategji: duke kontrolluar Donbasin, Rusia qëndron gjithmonë në prag të qyteteve si Dnipro e Kharkiv, duke e mbajtur Ukrainën të pasigurt e të kërcënuar.

Dilema e Zelenskyt

Zelensky përballet me presionin e kundërt. Për Ukrainën, humbja e plotë e Donbasit do të ishte katastrofike. Është aty ku nisi konflikti që prej vitit 2014, prandaj dorëzimi do të godiste moralin kombëtar. Ushtarakisht, pas Donbasit hapet stepë pa pengesa natyrore mbrojtjeje.

Kushtetuta e Ukrainës ndalon shprehimisht dorëzimin apo transferimin e tokës. Ndoshta mund të gjendej një formulë e heshtur – tërheqje trupash dhe një vijë e pashkruar ndarjeje, si në rastin e Koreve – por vetëm nëse Ukraina do të kishte garanci të hekurt sigurie. Dhe garancia e vetme reale do të ishte NATO, një opsion që Trump e ka përjashtuar haptazi.

Loja e madhe

Në të vërtetë, pyetja e territoreve është thjesht një zëvendësim për çështjen më të madhe: orientimi i Ukrainës si shtet. Do të mbetet një vend sovran, që vendos vetë për të ardhmen e tij, apo do të kthehet në një kufi të përhershëm gri, të brishtë dhe të ekspozuar ndaj Rusisë?

Trump, në samitin e Alaskës, duket se pranoi një pjesë të narrativës së Putinit: se paqja nuk mund të vijë vetëm me një armëpushim, por kërkon adresimin e “shqetësimeve strategjike” të Rusisë. Megjithatë, ai nuk është shfaqur i gatshëm t’i diktojë Kievit kushtet e Kremlinit. Për Putinin, kjo është e papërshtatshme. Ai gjithmonë ka dashur të negociojë drejtpërdrejt me Uashingtonin, duke e parë Zelenskyn si figurë të parëndësishme.

E pamundura e paqes së shpejtë

Çfarë kuptojmë nga e gjithë kjo? Se mbyllja e luftës nuk varet nga sa kilometra tokë lëvizin në hartë. Thelbi është përplasja mes dy vizioneve: Rusia kërkon një Ukrainë të nënshtruar; Ukraina kërkon të mbijetojë si shtet i lirë dhe i pavarur.

Nëse Trump apo ndonjë tjetër do të arrijë të ndërtojë një marrëveshje mes këtyre qëndrimeve diametralisht të kundërta, mbetet një pyetje e hapur. Por diçka është e sigurt: paqja nuk mund të jetë rezultat i një “marrëveshjeje të pistë” mbi tokat, por i një zgjidhjeje që garanton siguri dhe sovranitet afatgjatë për Ukrainën.

Pavarësisht deklaratave të përfaqësuesve të pushtetit si në nivel qendror e ate lokal, te gjithë jemi dëshmitarë,   se në pluralizëm kemi shoqëri të politizuar nga vet fakti se kemi të bëjmë me koalicione  partiake, nga del se koncepti i qeverisjës pluraliste është në shërbim të partitokracisë e jo të qytetarëve.

Nail   Draga

Duke analizuar rrjedhat shoqërore ne periudhën e pluralizmit në Mal të Zi  del qartë se kemi të bëjmë me defkete funksionale  të cilat janë trashëguar nga koha e monizmit. Është pikërisht psikologjia e kohës së shkuar moniste e cila është ngulitur thellë në qenien e individëve të cilët e kanë të pamundur të eliminojnë qasjen e tillë edhe tash në sistemin shumëpartiak. Madje te shumë individë ende është i pranishëm koncepti i autoritarizmit duke mbetur vesi me negativ i trashëguar nga koha e monizmit.

Autoritarizmi-kulti i individit

Nga një qasje e tillë kemi organizimin autoritar të subjekteve politike, duke kriuar kultin e individit, ku antarësia e tyre nuk mund të moderohet me konceptin e zgjedhjes dhe të ndërrimit të udhëheqësit në mënyrë demokratike. Një dukuri e tillë është pothuaj identike në tërë hapësirën e vendeve të ish kampit socialist, ku as shqiptarët nuk janë përjashtim. 

Demokracia e meritokracia 

Derisa demokracia paraqet bazën e parimeve të rregullimit të qeverisjës, meritokracia paraqet sistemin e vlerave  të individëve me kompetent në aspektin profesional, të cilët zgjidhën në  pozitat përkatëse, por me gjithë rastet e veçanta një dukuri e tillë  ende mbetet dëshirë apo iluzion  se sa realitet. 

Demokracia dhe meritokracia paraqesin një binom shoqëror, që është dëshmi e mirëkuptimit të ndërsjellë. Por, sa do funksionojë një raport i tillë shoqëror është çështje për diskutim, sepse janë kolizion të vazhdueshëm, ku meritokracia paraqet cilësinë(kuadrot e dëshmuara),ndërsa demokracia sasinë(elektorati votues), përkatësisht qeverisjen e shumicës.

Nuk ka dilemë se kuadrat  e dëshmuara në profesion, përveç së dëshmojnë vetën ata prezantojnë edhe subjektin politik, nga del se kemi të bëjmë me përfitime të dyfishta. Por, në aspektin e funksionimit të qeverisjës demokracia pa meritokraci ka rrezik që të bëhët  mjet manipulimi,  sidomos për elektoratin votues, ndërsa nga ana tjetër  meritokracia rrezikohet nga elitizmi, nëse nuk ka kontrollë dhe përgjegjësi në sektorët në qeverisje. 

Pakica – pasqyra e shumicës

Në ato mjedise ku pakicat kombëtare janë të pranishme dhe përbëjnë shumicën apo  pjesë të konsiderueshme të popullsisë së vendeve përkatëse ekzistojnë modele të mbrojtjës ligjore dhe institucionale të tyre. Ndonëse çështjet e tilla janë rregulluar me kushtetutë dhe ligje përkatëse, problemi ka qendruar të respektimi praktik i aktëve të tilla, nga del se pakicat nuk kanë qenë  të kënaqur me pozitën dhe statusin e tyre. Një qendrim i tillë dëshmon në mënyrë transparente se nuk ka qenë lehtë për të qenë pjesëtar i pakicës në një shoqëri autoritare, sepse nuk thuhet kot se pakica është pasqyra e shumicës.

Parulla e “vëllazërim-bashkimit”

Pakicat kombëtare  në kohën  e monizmit në Mal të Zi nuk kishin ndonjë trajtim të veçantë legjislativ sipas standardëve ndërkombëtare, por, trajtoheshin përmës konceptit të përgjithshëm qytetar, pa pasur subjektet e tyre. Ishte kjo koha e parullës së “vëllazërim-bashkimit” ku çdo gjë projektohej ne zyrat e komiteteve duke përcaktuar dhe të drejtat e pakicave. Madje, përcatoheshin edhe individët si më të përshtashëm dhe të pranueshëm për pushtetin ne mjedisin përkatës.  Ndërsa varësisht prej rrethanave shoqërore edhe kërkesat më elementare nga pjesëtarë të pakicave vlerësoheshin  si kërkesa nacionaliste. Në këtë aspekt shqiptarët në Mal të Zi kanë pasur përvojë të hidhur, sidomos  pas vitit 1981, sepse këtu  kishte  marrë  hov fushata antishqiptare e dirigjuar nga pushteti  duke luftuar gjoja nacionalizmin shqiptar, duke pasur pasoja deri në ditët tona. 

Përfaqësimi e prezantimi

Çështje të veçantë paraqet përfaqësimi me kuadra në qeverisje  lokale e qendrore, sepse në shumë raste nuk kanë qenë të qelluar. Sepse në pozita të ndryshme nuk mjafton vetëm përfaqësimi formal por peshë të veçantë ka prezantimi. Në lidhje me këtë çështje pa nënçmuar kuadrat e mbeshtetësit partiak, përparësi duhet dhënë kuadrave  të dëshmuara në profesionin e tyre. Vetëm ne këtë formë do të dëshmohej respektimi i vlerave si kudo në botën demokratike. Në këtë aspekt shqiptarët kanë mundësi të mësojnë nga të tjerët e jo duke qenë peng i konceptëve autokratike e militantëve partiakë.

Në Mal të Zi, 59 parti politike aktive

Edhe këtu si në regjion formimi i partive politike ka marrë përmasa të mëdha sepse permes tyre individet e klanët e ndryshme kanë përfitime jo vetëm materiale. Pikërisht nga ky aspekt në Mal të Zi janë formuar një numër i madh i partive politike, që është i veçantë duke marrë parasysh numrin e përgjithshëm të popullsisë në vend. 

Sipas të dhënave  nga Drejtoria për regjistrimin e organizatave joqeveritare(OJQ) dhe partive politike,  në fillim të korrikut, në Mal të Zi janë aktive 59 parti politike, ndërsa 39 janë shlyer nga evidenca. Në Kuvendin shtetëror përfaqësuesit i kanë 16 parti politike. Në këtë numër bëjnë pjesë edhe këto parti politike që përfaqësojnë shqiptarët: Alternativa Shqiptare, LDSH, FORCA, UDSH, Partia Demokratike, LDMZ dhe UNSH. 

Nga ana tjetër nëse krahasojmë të dhënat nga shtetet e dala nga  ish Jugosllavia, del se Mali i Zi me  59 parti politike  ka më së shumti parti për banorë, ku në çdo  11.000 banorë vjen një parti politike. Në  Kroaci janë të regjistruara 157 parti, Serbi 120, B e H 96, Slloveni 87, Maqedoni të Veriut 63 dhe në Kosovë 50.

Mali i Zi me më shumë ministri sesa Gjermania

Pikërisht, nga një numër kaq i lartë i partive politike ka ndikuar që  kryeministri të bëjë ndryshime në qeveri,  me 23 korrik 2024, që  ishte jashtë çdo parashikimi. Kemi të bëjmë me  riorganizimin e  qeverisë ku pas partive proserbe iu bashkangjit edhe ajo boshnjake qe ndikoj në rritjen e ministrive(25) dhe të zëvendkryeministrave(7), dhe një ministër pa portofol, duke qenë   rast i panjohur në nivel evropian  në kohën e pluralizmit. Nuk ka dilemë se një veprim i tillë ka qenë i imponuar  për të kënaqur shumicën parlamentare e jo duke u bazuar në kritere profesionale por  kryesisht të interesit të individëve  dhe  të partive politike.

Një veprim i tillë qeveritar, është bërë objekt komentimesh të ndryshme, ku Malin e Zi si vend me popullsi të vogël por  veçohet me kabinet me të madh se  disa vende  evropiane. Kështu Gjermania ka 15 ministri,Franca 15, Britania e Madhe 21, Norvegjia 15, Finlanda 12. Duke paraqitur këtë krahasim del qartë, se për këtë përbërje  në Mal të Zi, nuk janë marrë parasysh kriteret profesionale, por ato të interesit politik, për të kënaqur tërësisht shumicën parlamentare e cila  kësaj herë ka arritur të jetë 2/3 e Parlamentit, si asnjë herë deri më tash. 

Partitë – grupe të interesit

Në sajë të rrethanave shoqërore e në veçanti ato ekonomike në kohën e pluralizmit partitë politike në Mal të Zi janë profilizuar si subjekte të grupeve të interesit të individëve dhe klanëve të ndryshme. Vetëm atëherë kur iu jepet mundësia të jenë pjesë e pushtetit partitë përkatësisht  individët në udhëheqje  dëshmojnë karakterin e tyre. Janë pikërisht pozitat e ofruara apo të kërkuara për të qenë pjesë  e strukturave të qeverisjës që janë parësore për të dëshmuar parimet demokratike. Po, nga një situatë e tillë dalin në pah interesat personale apo të klanëve të ndryshme. Dhe nga situata e tillë jo rrallë brenda subjektëve politike krijohen grupime përkatësisht fraksione, që më pas janë bazë pë formimin e partive të reja, nga del se pluralizmin demokratik e ka zëvëndesuar partitokracia.

(Gusht  2025)