LETËR E HAPUR nga organizatat shqiptare në SHBA

Malësia e Madhe NY, Malësia e Madhe MI, Malësia Kaliforni dhe Jehona e Malësisë

Drejtuar institucioneve të Malit të Zi, partnerëve ndërkombëtarë dhe opinionit publik:

Vendimi i Presidentit të Malit të Zi për të mos dekretuar Ligjin për Tatimin mbi Patundshmëritë është një akt i pastër anti-shqiptar që godet drejtpërdrejt Komunën e Tuzit dhe komunat me shumicë shqiptare.

Ky është sabotim i qëllimshëm, që pengon zhvillimin ekonomik dhe vetëqeverisjen e shqiptarëve në Mal të Zi. Ndërkohë që toka shqiptare shfrytëzohet nga kompani shtetërore si “Plantaže”, komunave shqiptare u mohohen të ardhurat që u takojnë.

Presidenti Milatoviq, në vend të përgjigjes për këtë padrejtësi, sulmon përfaqësuesin shqiptar Nik Gjeloshaj, duke e paraqitur barazinë si kërcënim.

Ne nuk heshtim.

Jemi të lidhur me faktorë kyç në Kongresin Amerikan, Senat, dhe Departamentin e Shtetit.

Kërkojmë rikthimin dhe miratimin e menjëhershëm të ligjit, si dhe hetim të pavarur për këtë bllokim të rrezikshëm.

Komunat tona nuk janë plaçkë politike.

Janë shtëpia jonë.

Drejtësia do vijë!

Analizë nga Rafael Floqi  

Nga fillimi i mandatit të dytë presidencial, Donald Trump hyri në Shtëpinë e Bardhë me një përmirësim të ndjeshëm të perceptimit publik për mënyrën si po e menaxhonte emigracionin. Kjo ishte një kthesë e fortë në krahasim me mandatin e tij të parë, ku politikat e ashpra dhe ndonjëherë kaotike për kufijtë dhe deportimet hasën kritika të ashpra nga opinioni publik dhe grupet për të drejtat e njeriut.

Por tani, gjashtë muaj pas rifillimit të qeverisjes, kjo mbështetje po lëkundet. Edhe pse emigracioni vazhdon të jetë një nga çështjet ku ai merr ende nota më të mira krahasuar me fusha të tjera si ekonomia, politika e jashtme apo shëndetësia, një sërë sondazhesh tregojnë sipas demokratëve një rënie të vazhdueshme në vlerësimin për politikat e tij të emigracionit. Dhe ata që thonë këtë janë që ndoqën politikat e dyerve të hapura dhe emigracionit të pa kontrolluar, duke luajtur kukafshehtas me kufirin “kufiri është i mbyllur por 16 milionw emigrantë të paligjshëm hynë në SHBA

Administrata Biden është përballur me kritika të shumta për trajtimin e çështjes së emigracionit, veçanërisht në kufirin jugor të SHBA-së. Pavarësisht premtimeve për një qasje më humane dhe të reformuar krahasuar me paraardhësin Donald Trump, realiteti në terren ka treguar një kaos të vazhdueshëm. Zëvendëspresidentja Kamala Harris pati deklaruar në fillim të mandatit të saj: “Don’t come. The United States ëill continue to enforce our laës and secure our border.” Ndërkohë, sekretari i Sigurisë Kombëtare, Alejandro Mayorkas, deklaroi se “kufiri nuk është i hapur”, pavarësisht fluksit të madh të emigrantëve që kalojnë çdo ditë ilegalisht. Megjithëse administrata ka tentuar të ruajë një imazh njerëzor, shumë masa praktike — përfshirë deportimet, ndalimet në qendra mbajtjeje dhe bashkëpunimi me autoritetet meksikane — janë kritikuar si vazhdim i praktikave të mëparshme dhe jo reformë substanciale.

Në krahasim, administrata Obama kishte një qasje më të ashpër ndaj emigracionit sesa shpesh perceptohet. Obama mbajti titullin “Deporter-in-Chief” pasi dëboi më shumë emigrantë të paligjshëm se çdo president para tij, ndërsa Trump u bë simboli i një politike kufitare agresive, përmes ndërtimit të murit dhe ndarjes së fëmijëve nga familjet. 

Çfarë po ndodh në terren?

Administrata Trump, në mandatin e dytë, ka zgjedhur të shkojë edhe më thellë në zbatimin e një axhendë të ashpër ndaj emigracionit të paligjshëm. Janë rritur ndjeshëm arrestimet, nga ICE sidomos në zonat urbane ku jetojnë emigrantë pa dokumente, dhe janë bërë përpjekje për të përshpejtuar proceset e deportimit, veçanërisht për ata që kanë precedentë penalë. Por, pavarësisht këtij aktivizmi agresiv, shifrat e deportimeve mbeten të ulëta dhe shpesh përfundojnë në labirinte burokratike ose përplasje ligjore me gjykatat federale. 

Drejtori i ICE, Tom Homan, ka komentuar: “Nëse nuk keni kontroll të kufirit, nuk keni as kontroll të sovranitetit të vendit tuaj.” Kjo deklaratë i ka dhënë zë një segmenti të gjerë të opinionit publik që kërkon rregulla të qarta dhe zbatim të fortë të ligjit.

Ndërkohë, imazhet e operacioneve policore në lagje me komunitete emigrantësh, apo videot e përplasjes me familjarë që kërkojnë strehim, kanë ndikuar negativisht tek perceptimi i gjerë publik. Ajo që për një pjesë të elektoratit konservator shihet si “mbrojtje e ligjit dhe rendit,” për një pjesë tjetër të shoqërisë amerikane shfaqet si mizori dhe abuzim me pushtetin shtetëror.

Kur edhe mbështetësit fillojnë të kërkojnë më shumë tolerancë

Interesant është fakti që edhe vetë një pjesë e mbështetësve të Trump po shfaqin një prirje në rritje drejt një qasjeje më pragmatike dhe humane ndaj emigracionit. Ka gjithnjë e më shumë konservatorë që mbështesin rendin në kufi, por nuk duan që prindër punëtorë, që paguajnë taksa dhe që nuk kanë shkelje penale, të ndëshkohen me dëbim. 

Në shumë shtete bujqësore dhe industriale, ku mbështetja për Trump mbetet e lartë, ka një njohje të heshtur se ekonomia lokale nuk funksionon pa punëtorët emigrantë – shumë prej të cilëve janë të paligjshëm, por kanë qenë pjesë e komunitetit për vite me radhë. Ata shihen gjithnjë e më pak si “kërcënim” dhe gjithnjë e më shumë si kontribues të ndershëm që meritojnë një shteg ligjor për të qëndruar.

Edhe në qarqet më patriotike, ka një kthjellim: lufta ndaj emigracionit të paligjshëm nuk duhet të jetë luftë ndaj emigrantit si njeri. Ka një dallim mes ndëshkimit të kriminelëve dhe ndëshkimit të atyre që, përtej mungesës së dokumenteve, jetojnë sipas rregullave dhe ndihmojnë ekonominë.

Popullariteti i kontrolluar, por jo i qëndrueshëm

Në disa komponentë të politikës së emigracionit – veçanërisht në çështjen e kontrollit të kufirit jugor – Trump ende ka mbështetje të konsiderueshme. Votuesit duan rend, kufij të sigurt dhe ndalimin e trafikut të njerëzve apo drogës përmes Meksikës. Por mbështetja bie ndjeshëm kur pyetësorët shkojnë më thellë: mbajtja e familjeve në qendra ndalimi, ndarja e fëmijëve nga prindërit, mohim i azilit për njerëz që ikin nga dhuna – këto nuk kanë më simpati të gjerë.  

Një faktor tjetër është edhe efekti psikologjik i “lodhjes nga përplasjet.” Votuesit e zakonshëm, që nuk janë as fanatikë pro-Trump dhe as kundërshtarë të vendosur, shfaqin shenja lodhjeje nga retorika e përhershme luftarake mbi emigracionin. Në vend që të ndihen të mbrojtur, ndihen të ngopur me konfliktin.

Emigracioni si armë politike dhe e rrezikshme

Trump ka përdorur vazhdimisht emigracionin si një temë për të ndezur mbështetjen e bazës së tij politike. Kjo strategji ka funksionuar në të kaluarën, veçanërisht në zgjedhjet presidenciale të vitit 2016 dhe pjesërisht në 2020. Megjithatë, përdorimi i tepruar i frikës dhe ndarjes për të mobilizuar elektoratin ka efekt anësor: ai i largon votuesit e moderuar dhe rrit tensionet sociale në vend.

Në këtë kontekst, rënia e popullaritetit për politikat e tij të emigracionit nuk është vetëm çështje ekzekutimi, por edhe pasojë e një qasjeje toksike dhe të njëanshme. 

Nga ana tjetër “Emigracioni i paligjshëm nuk është një akt heroizmi, por një sfidë ndaj rendit ligjor dhe sovranitetit shtetëror. Çdo shtet ka të drejtë dhe detyrë të ruajë kufijtë e tij dhe të zbatojë ligjet për mbrojtjen e sigurisë dhe rendit të brendshëm.”

Është koha për një zgjidhje bipartizane

Politikat e ashpra mund të ndezin pasionet në fushatë, por nuk prodhojnë zgjidhje të qëndrueshme. Sistemi i emigracionit në SHBA është i tejngarkuar, i vjetëruar dhe shpesh jofunksional – dhe asnjë president nuk mund ta rregullojë i vetëm. Ajo që i duhet Amerikës sot është një zgjidhje bipartizane që balancohet mes sigurisë dhe dinjitetit njerëzor. Një reformë që mbron kufijtë, por njeh dhe legjitimon kontributin e miliona emigrantëve që punojnë ndershëm dhe duan të bëhen pjesë e shoqërisë amerikane.

Nga Ellis Island dikur vinin ëndërrimtarë që ndiqnin ligjin — sot, emigracioni i paligjshëm e sfidon vetë parimin mbi të cilin u ndërtua Amerika.

Në vend të përçarjes, duhet bashkëpunim. Në vend të spektaklit, reforma reale. Sepse, në fund të fundit, emigracioni nuk është thjesht çështje e rendit – është çështje e identitetit amerikan.

Analizë me qasje juridike, diplomatike dhe akademike – Prof. Dr. Fejzulla Berisha

I. HYRJE: KONCEPTUALIZIMI I UNIONIT AMERIKANO-BALLKANIK NË KONTEKSTIN GJEOPOLITIK TË SHEKULLIT XXI

Në arkitekturën aktuale të marrëdhënieve ndërkombëtare, ku ripozicionimi i fuqive të mëdha, rikthimi i realpolitikës dhe sfidimi i rendit liberal ndërkombëtar janë shndërruar në faktorë dominues, rajone si Ballkani marrin rëndësi të dyfishtë: si zona vulnerabël ndaj ndërhyrjeve të jashtme dhe si hapësira kritike për ruajtjen e rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla. Pikërisht në këtë kontekst, Unioni Amerikano-Ballkanik duhet të konceptohet si një partneritet strategjik i përhershëm, që tejkalon kornizat bilaterale dhe operon si një bosht gjeopolitik me bazë juridike, vlerore, institucionale dhe zhvillimore.

Ky union nuk është ende formalizuar si një entitet juridik ndërkombëtar, por funksionon si një realitet i konsoliduar politik, diplomatik dhe strategjik, i cili artikulohet nëpërmjet bashkëpunimeve dypalëshe, marrëveshjeve ndërqeveritare, ndërhyrjeve për ruajtje paqeje (peacekeeping), asistencës për shtet-ndërtim dhe promovimit të një sistemi të përbashkët të vlerave demokratike dhe të drejtës ndërkombëtare.

II. BAZAMENTI JURIDIK DHE DIPLOMATIK I UNIONIT

1. E Drejta Ndërkombëtare dhe Parimi i Paktës së Paqes së Qëndrueshme

SHBA-ja ka qenë promotore dhe garantuese e disa marrëveshjeve ndërkombëtare të natyrës paqësore në Ballkan: nga Marrëveshja e Dejtonit (1995), e cila krijoi arkitekturën institucionale të Bosnjë-Hercegovinës, deri te Marrëveshja e Rambujesë (1999) dhe deklarata ndërkombëtare e Grupit të Kontaktit për Kosovën. Për më tepër, me rastin e shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konfirmoi se shpallja nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare, një qëndrim i mbështetur dhe përfaqësuar fuqishëm nga SHBA.

Unioni bazohet edhe në:

-Parimin e vetëvendosjes (neni 1(2) i Kartës së OKB-së),

-Parimin e mosndërhyrjes dhe sovranitetit të barabartë,

/Parimet e Marrëveshjes së Helsinkit (1975) mbi kufijtë, paprekshmërinë territoriale dhe bashkëpunimin ndërkombëtar.

2. Dokumentet dypalëshe dhe strategjitë transatlantike

SHBA ka nënshkruar dhjetëra marrëveshje strategjike me shtetet ballkanike për bashkëpunim në fushat e sigurisë, drejtësisë, tregtisë, energjisë dhe diplomacisë. Këto janë të kodifikuara në memorandume mirëkuptimi, marrëveshje për ndihmë teknike (p.sh. për reformën në drejtësi në Shqipëri dhe Kosovë), si dhe në deklarata politike dypalëshe për partneritet strategjik (p.sh. me Kroacinë, Maqedoninë e Veriut, Shqipërinë, dhe veçanërisht me Kosovën).

III. ELEMENTËT QË E NJËSOJNË UNIONIN AMERIKANO-BALLKANIK

1. Kohezioni në vlera demokratike dhe normat e të drejtës ndërkombëtare

SHBA promovon një sistem global të vlerave të përbashkëta, përfshirë:

-Sundimi i ligjit

-Të drejtat e njeriut

-Liria e medias

-Pluralizmi politik

/Zgjedhje të lira dhe të ndershme

Në këtë aspekt, unionin e njëson një bashkësi normash dhe vlerash, jo vetëm interesash të ngushta gjeopolitike. Për këtë arsye, modeli amerikan i aleancave nuk është imperialist apo paternalist, por transformues dhe partnerizues, duke respektuar sovranitetin e shteteve partnere.

2. Aleanca për sigurinë kolektive (përmes NATO-s)

SHBA është forca dominuese brenda NATO-s, ndërsa Ballkani ka shënuar përparime të mëdha drejt integrimit të plotë. Shqipëria, Mali i Zi, Kroacia, Maqedonia e Veriut janë anëtare të NATO-s, ndërsa Kosova ka partneritet të strukturuar me SHBA për integrimin eventual. Kjo e bën unionin një sistem të sigurisë kolektive dhe parandalimi gjeopolitik ndaj kërcënimeve hibride, dezinformimit, radikalizmit dhe nacionalizmit agresiv.

3. Ekonomia dhe zhvillimi i qëndrueshëm

Përmes instrumenteve si MCC (Millennium Challenge Corporation), USAID, DFC (Development Finance Corporation) dhe partneriteteve të tjera investive, SHBA ka kontribuar në:

-Modernizimin energjetik të rajonit

-Digjitalizimin e qeverisjes

-Rritjen e transparencës fiskale

-Fuqizimin e sektorit privat

Në këtë aspekt, unioni përfaqëson një model alternativ të zhvillimit përkundër ofertave jodemokratike të Kinës dhe Rusisë.

4. Koordinimi strategjik kundër ndikimeve malinje

Ballkani është në qendër të ndikimeve të jashtme autokratike, sidomos nga:

-Rusia (përmes Serbisë, strukturave të sigurisë dhe përçarjes në Bosnje)

-Kina (përmes borxheve dhe infrastrukturës)

-Turqia (përmes ndikimeve kulturore dhe fetare)

SHBA, së bashku me vendet ballkanike që ndajnë të njëjtat vlera, përbën bllokun e vetëm efikas mbrojtës ndaj këtyre ndërhyrjeve.

IV. NEVOJA E DOMOSDOSHME PËR BALLKANIN NË TËRËSI

Unioni nuk është një zgjedhje politike e thjeshtë por:

-Mekanizëm mbijetese institucionale

-Instrument parandalues ndaj rikthimit të konflikteve

-Mjet për përshpejtimin e integrimit evropian

-Katalizator për tranzicion demokratik dhe kapërcim të mentaliteteve post-konfliktuale

Nëse Ballkani braktiset nga SHBA ose BE, rreziku është rikthimi i polarizimit etnik, autoritarizmit rajonal dhe destabilizimit strategjik me pasoja ndërkombëtare.

V. PSE KY UNION ËSHTË I PAALTERNATIVË PËR KOSOVËN

1. SHBA është arkitekt dhe garant i shtetësisë së Kosovës

Pa ndërhyrjen e SHBA-së në vitin 1999, pa rolin e saj në procesin e statusit përfundimtar dhe pa njohjen e hershme të pavarësisë (2008), Kosova nuk do të kishte as njohje ndërkombëtare, as sovranitet funksional.

2. Prania ushtarake amerikane është pengesë ndaj revanshizmit serb

Kampi Bondsteel dhe angazhimi i SHBA në NATO-KFOR përbëjnë shtyllën kryesore të mbrojtjes de facto të Kosovës, sidomos në kohë tensioni. Në mungesë të kësaj garancie, rreziku për përshkallëzim të dhunës do të ishte real.

3. Mbështetje në forumet ndërkombëtare dhe për dialogun

SHBA ka qenë promotor i fuqishëm i Kosovës në:

-Proceset në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë

-Lobimin për njohje ndërkombëtare

-Dialogun me Serbinë, ku SHBA është garanti i balancës dhe ndërmjetësues më neutral dhe më aktiv se BE-ja

4. Zhvillim ekonomik dhe stabilitet institucional

Kosova përfiton nga projekte të mëdha zhvillimore të SHBA-së, përfshirë:

-Investimet në rrjetin energjetik (Projekti MCC)

-Përkrahje për sundimin e ligjit dhe kundër korrupsionit

-Mbështetje për procesin e vettingut dhe pavarësinë e drejtësisë

5. Lidhje strategjike me diasporën dhe opinionin publik amerika

Komuniteti shqiptar në SHBA është një aktor politik dhe diplomatik që forcon marrëdhëniet e Kosovës me Uashingtonin. Kjo lidhje është kapital gjeopolitik që Kosova nuk e ka me asnjë vend tjetër në botë.

VI.NJË LIDHJE STRATEGJIKE QË DUHET THELLUAR DHE INSTITUCIONALIZUAR

Unioni Amerikano-Ballkanik është një aleancë jo vetëm e nevojshme, por e pazëvendësueshme, veçanërisht për Kosovën. Nëse ky union thellohet, institucionalizohet dhe merr një formë më të qartë juridike-strategjike (p.sh. marrëveshje të përbashkëta rajonale me SHBA-në si garantues i sigurisë dhe reformave), atëherë Ballkani do të fitojë jo vetëm stabilitet, por edhe dinjitet gjeopolitik dhe zhvillim të qëndrueshëm.

Ambasada e SHBA në Tiranë përkujton 103 vjetorin e marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë, duke theksuar forcën e partneritetit në siguri, mirëqenie dhe zhvillim të përbashkët.

Në një postim në Facebook, Ambasada fton qytetarët të testojnë njohuritë për momentet kyçe të kësaj miqësie në një kuiz interaktiv.

“Sot festojmë 103 vjet marrëdhënie diplomatike mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë! Jemi krenarë për partneritetin tonë me Shqipërinë për të çuar përpara sigurinë, forcën dhe mirëqenien tonë të përbashkët”, shkruan Ambasada amerikane në një postim në Facebook.

Marrëdhëniet mes dy vendeve janë konsoliduar ndër vite dhe SHBA mbetet një nga aleatët më të rëndësishëm të Shqipërisë.

/rtsh.al/

Artan Nati/

Bisedat për Shqipërinë moderne janë bërë si një melodi që dëgjohet gjithkund, në rrugicat e qytetit e në tryezat e diasporës, në shoqata patriotike e kafene lagjesh. Shqiptarët kudo flasin për hallet e vendit, për plagët dhe shpresat, për ëndrrat dhe zhgënjimet. Të gjithë biem dakord për krizën, por rrugëtdaljet janë nga më të ndryshmet. Disa kërkojnë shpëtimin te një “dorë e fortë”, një lider i hekurt, një Napoleon modern që të vendosë rregull me grusht. Ka edhe nga ata që me krenari kujtojnë “prejardhjen shqiptare” të Bonapartit, sikur gjaku të ishte zgjidhja e problemeve. Të tjerë, më realistë, tundin kokën me pesimizëm dhe thonë: “Në këtë vend, të gjithë politikanët janë të korruptuar”. Një mik imi, një mendimtar i nderuar, e sheh burimin e të gjitha të këqijave te mbijetesa e ish-komunistëve dhe manipulimi i ish sigurimsave. Sipas tij, populli s’kishte tjetër rrugë veçse të zgjidhte “të keqen më të vogël”. Një tjetër mik, intelektual elitar ushtarak dhe i arsimuar në perëndim, këmbëngul se gjithçka nis dhe mbaron me kulturën e ligjit. Ndoshta edukimi i tij ushtarak e bën të besojë te transformimi i shpirtit njerëzor bëhet përmes disiplinës dhe rendit, njësoj siç Napoleoni dikur shkundte themelet e Francës dhe gjithë Europës me forcë e zjarr, duke shembur feudalizmin dhe mentalitetin mesjetar.

Por dilema mbetet thelbësore, jo vetëm për Francën e dikurshme, por për Shqipërinë e sotme. A do të kishte qenë i mundur Napoleoni pa Jean-Jacques Rousseau-n? A mund të ngrihet një komb me urdhërat e komandantëve pa kontratën sociale të filozofëve? Pse shqiptarët bredhin nëpër histori me shumë Napoleonë, por rrallë me ndonjë Rousseau në krah? Nëse Shqipëria ka dështuar, a është sepse kemi patur liderë të fortë por pa vizion, pushtetarë pa filozofi, komandantë pa mendimtarë? Apo sepse kemi qenë të mallkuar me politikanë me vizion të errësuar nga egoja për pushtet? Ky është pikërisht qëllimi i këtij shkrimi: Ndoshta mund të kuptojmë nëse fati ynë i keq qëndron te mungesa e Napoleonëve të ndershëm, apo te mungesa e Rousseau-ve që ndriçojnë rrugën e shoqërisë drejt lirisë së vërtetë.

Napoleoni simbolizon forcën e reformës me shpatë, një sistem që funksionon, që vendos rregulla dhe ku ligji triumfon mbi kaosin. Ai është tundimi i shpejtësisë dhe zbatimi i rendit me çdo kusht. Por Rousseau flet me një zë tjetër, më të thellë, duke këmbëngulur se liria është themeli i çdo shoqërie të drejtë, se një shtet që nuk buron nga vullneti i përgjithshëm është vetëm një farsë me shkëlqim të rremë. Rousseau na kujton se pa edukim qytetar, pa respekt për individin dhe pa ndershmëri morale, çdo reformë përfundon në një kurth të ri autoritar. Në këtë udhëtim, ndoshta Shqipërisë i duhen të dyja: fuqia për të ndërtuar institucione dhe zgjuarsia për t’i bërë ato në shërbim të qytetarit. Pa idenë e qytetarit sovran, çdo shtet modern është një kështjellë prej rere. Dhe pa forcën për t’i zbatuar ligjet, çdo demokraci kthehet në anarki. Kush ishte fryma pas shpates së Skënderbeut? Në hijen e betejave dhe lavdisë, qëndronte figura e një prifti, Dom Pal Engjëlli, këshilltar, mik dhe udhërrëfyes shpirtëror. Ai ishte zëri që i kujtonte Heroit të Arbërit se liria fitohet me shpate, por ruhet me shpirt. Marin Barleti do të shkruante për të:”…burrë i pajisur me mendje shumë të lartë dhe me zotësi shumë të rrallë në të folur, me dituri si askush dhe i vaditur me lartësinë e shenjtë dhe humane, si greke, si latine, sidomos i shquar për rreptësi në jetë dhe në zakone, i flaktë për fenë e krishterë, burrë që Skënderbeu e mbante mbi krye për maturinë, kulturën dhe pastërtinë e jetës që e respektonte dhe e dëgjonte si ndonjë orakull gjithë epirotët.

Një krahasim i natyrshëm për “Rousseau-n” e Rilindjes Kombëtare Shqiptare do të ishte Sami Frashëri. Ashtu si Rousseau në Europë, Samiu përpiqej të zgjonte ndjenjën e sovranitetit popullor dhe identitetit kombëtar në një shoqëri të shtypur. Me veprën e tij vizionare “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet”, ai formuloi një kontratë morale për shqiptarët: çlirimin përmes arsimit, përparimit dhe vetëdijes kombëtare. Në thelb të filozofisë së tij ishte ideja se liria dhe kombi ndërtohen nga brenda, nga ndërgjegjësimi dhe emancipimi i popullit, ashtu si Rousseau thoshte për “volonté générale”, vullneti i përgjithshëm. Pra, në shpirt dhe vizion, Sami Frashëri është më afër rolit të “Rousseau-së” për shqiptarët. Ai nuk ishte vetëm patriot, por një filozof i ringjalljes kombëtare.

Fan Noli shpesh shihet si figura që pasoi frymën e Rilindjes, duke u përpjekur të krijonte një republikë demokratike, ku populli të ishte sovran. Noli bashkoi dimensionin filozofik, politik dhe moral me kërkesën për drejtësi sociale dhe kulturë kombëtare. Përse Noli? Si Rousseau, Noli ishte intelektual i gjithanshëm: filozof, përkthyes, politikan, poet. Ai solli një “ndriçim” në botën shqiptare me modernizimin e gjuhës, përkthimin e klasikëve, dhe me një ndjeshmëri për drejtësinë sociale. Ashtu si Rousseau që kritikonte korrupsionin dhe pabarazinë në Francë, Noli kritikonte prapambetjen, feudokracinë dhe despotizmin në Shqipëri, por gjithmonë me një ideal të thellë për liri, ndriçim dhe moral publik. Faik Konica dhe Fan Noli kanë pasur nuanca “rousseau-iane”: kritikë ndaj mentalitetit primitiv dhe klerikalizmit, promovues të ndriçimit dhe emancipimit. Faik Konica, mjeshtri i ironisë ndriçuese, që përplasi fjalën mbi errësirën e mendjes shqiptare. Ata nuk ngritën thjesht flamurin, por zgjuan ndërgjegjen.

Gjithmonë kemi pasur nevojë për një të keqe të madhe që kërcënonte egzistencën tonë, një forcë të errët kundër së cilës të luftojmë, por a është paranoja jonë vërtet e justifikuar apo jemi thjesht të varur nga adrenalina e katastrofës së afërt? Duket sikur shpesh ne harrojmë se armiku më i madh i joni ështe vetvetja. Është mënyra se si ne veprojmë, se kur ndihemi të pakërcënuar nga jashtë, ne braktisim mendimin Ruso-ian dhe veprojmë si diktatorë, autoritarë dhe e gjejmë armikun, jo te vetja, por te kundështari ynë politik. Ne harrojmë se ne jemi të kundërt në mendime, por të njëjtë në qëllime ndaj atdheut dhe popullit. Ahmet Zogu mund të shihet si figura më e afërt me “Napoleonin”, pasi ai mori pushtetin me forcë, ndërtoi një mbretëri dhe synoi modernizim, megjithëse me shumë kufizime dhe nën ndikimin e Italisë. E meta e madhe ishte mungesa e mendimit filozfik, ndërkohë që Noli dhe Konica ishin Rusoi i vërtetë që kërkonte modernizimi i vendit.

Në historinë e botës, çdo Napoleoni i takon një Rousseau, çdo gjenerali i takon një filozof, çdo udhëheqësi një ideolog… përveç në Shqipëri. Në vitet 90, ndërkohë që Europa kishte Karl Popper-in dhe Habermasin, ne kishim kasetat me thirrjet “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”. Rousseau shqiptar nuk shkroi kurrë “Kontratën Sociale”, përkundrazi, shoqëria shqiptare nënshkroi kontratën verbale: “Unë do flas, ju do duartrokisni!” Në Shqipëri, historia mori rrugë të shkurtër: fillimisht lideri, pastaj premtimi, së pari pushteti, pastaj arsyeja pse e meriton pushtetin. Nëse Edi Rama mund të shihet si “Napoleoni” i Shqipërisë, një lider autoritar me ambicie të mëdha për të “modernizuar” vendin duke e personalizuar pushtetin, atëherë pyetja për “Rousseau-në” e tij është shumë interesante. Në rastin shqiptar, “Rousseau”-i i Ramës nuk ekziston si figurë klasike. Rama ka përdorur më shumë elementë të stilit spektakolar artistik, estetik urban dhe teknokratik, sesa ndonjë filozofi morale qytetare në kuptimin klasik. Ai nuk ka pasur një “filozof të oborrit” që të artikulojë një doktrinë morale të pushtetit.

A është Kadare si “Rousseau i Shqipërisë?

Kadare e ka konceptuar shpesh rolin e tij si ndërgjegje morale e kombit. Ai ka denoncuar despotizmin, ka eksploruar mitet shqiptare dhe ka kritikuar format primitive të politikës. Por Rousseau nuk ishte vetëm shkrimtar dhe filozof, ai ishte revolucionar teorik, ideolog i barazisë dhe kontratës sociale. Kadare ka qenë më shumë analist i shpirtit kombëtar, sesa reformator politik. Nëse Rousseau kishte një mesazh për revolucion demokratik, Kadare ka shpesh një mesazh për “zhgënjimin e pashmangshëm” të shqiptarëve me vetveten. Ai është më shumë një Volter, se sa një Rousseau.

Shqipëria jeton nën maskë. Demokracia është kthyer në skenografi, sovraniteti në një karikaturë pa jetë. Qytetari nuk zgjedh më, por përkulet para pushtetit të kastës që riciklon veten pas perdeve të votës. Partitë janë kthyer në biznese familjare, shoqëria në peng të një pakice të pangopur. Por fryma e Perëndimit troket, qytetari duhet të zgjohet, të rikthehet si forcë krijuese, si zot i fatit të vet. Demokracia nuk është thjesht kuti votimi, por jetë aktive, referendum, vetëqeverisje, forume, kontroll publik. Vetëm kështu rifitohet dinjiteti.Referendume të shpeshta dhe me fuqi vendimmarrëse. Vetëqeverisje lokale reale, jo fasadë. Forume qytetare ku ligjet diskutohen nga poshtë-lart. Transparencë totale mbi çdo vendim publik. Ekonomia është grabitur, pasuria publike plaçkitur. Autonomia fillon me kontroll qytetar mbi burimet, mbi të ardhmen. Koha për servilizëm ka mbaruar. Vjen koha e qytetarit që pyet, që sfidon, që nuk shet veten. Një brez i ri duhet të lindë: të lirë, të vetëdijshëm, të pa-nënshtruar. Shpresa lind prej tyre. Shqipëria nuk shpëtohet nga liderët, por nga qytetarët që guxojnë të ngrihen. Shqipëri e qytetarëve, jo e klaneve.

Nëse një vend nuk ka një Ruso, si mund ta shpikë atë? Ku ta kërkojë në kohët moderne, kur zërat mbyten nga propaganda dhe ndërgjegjja shitet për pak pushtet? Një komb pa Ruso është një trup pa shpirt, një shoqëri që endet në mjegull, pa busull, pa zë që t’i kujtojë të drejtën për të qenë qytetar dhe jo skllav. Një komb që s’e ka një Ruso, duhet ta krijojë, jo duke kopjuar idhuj, por duke ndërtuar zërin e vet, që sfidon pushtetin dhe ngjall ndërgjegjen. Sepse aty ku nuk ka një filozof të popullit, duhet të lindë një brez që filozofon dhe nuk serviloset. Shqipëria e ka pasur “Ruson” e saj: tek Sami Frashëri, që zgjonte ndërgjegjen kombëtare; tek Fan Noli, që fliste gjuhën e drejtësisë dhe emancipimit; tek Faik Konica, që thumbonte prapambetjen me mendje të hollë; tek Ismail Kadare dhe tek çdo intelektual të ndershëm që sfidon heshtjen dhe konformizmin. Por ne nuk duhet ta kërkojmë këtë “Ruso” vetëm kur kombi kërcënohet. E vërteta na duhet edhe në kohë paqeje, kur jeta politike nuk duhet të jetë fushëbetejë urrejtjeje, por hapësirë bashkëpunimi. Politika nuk duhet të prodhojë armiq, por bashkëpunëtorë, qytetari nuk duhet të shohë tek tjetri një kundërshtar, por një aleat për të ardhmen.