Prof.Asc.Dr. Gëzim MUSTAFAJ/

Kosovës i nevoitet një zgjedhje e menjëherëshme pas zgjedhjeve të mbajtura më 9 shkurt 2025.

Procesi i integrimit përfundimtar të Ballkanit në strukturat euro-atlantike do të ndikoj drejpërsëdrejti në krijimin e kushteve të reja dhe frymës së bashkëpunimit rajonal që do të jetë një garanci për paqe dhe stabilitet në këtë rajon. Kjo ka gjasa të jetë e largët, në radhë të parë nga vetë qëndrimet e këtyre vendeve, por edhe nga situata e turbullt në vetë Bashkimin Europian.

Kjo do të mund arrihet vetem kur Bashkimit Europian e sidomos SHBA-së përcaktojnë një strategji të qartë globale për Ballkanin. Ajo që na intereson ne si komb, janë Shqipëria dhe Kosova.

Zoran Lutovac, studjues në Institutin për Shkencat Shoqërore në Universitetin e Beogradit në gazetën “Nezavisna  Svetlost” e  Kragujevacit në  10 Maj 1997  jep 12 propozimet për  zgjidhjen e çështjes së Kosovës, të cilat u paraqiten për debat publik. Aty  përfshin  të  gjitha propozimet zyrtare dhe jozyrtare dhe  kanë  nivele të ndryshme të  mbështetjes publike. Unë shkurtimisht do ti citoj ato, pa hyrë në komente.

1.Autonomia

Krijimi (vendosja) i statusit të autonomisë për Kosoven, i ngjashëm  me atë në vitin 1974, i përmendur  si zgjidhje e dëshirueshme nga “Komuniteti Ndërkombëtar”, me mbështetës të fuqishëm. Nën influencën e “Komunitetit Ndërkombëtar”,  Shqipëria ka pranuar zyrtarisht autonominë si një zgjidhje kompromisi, ose si “një zgjidhje e pranueshme minimale”, apo një “pikë nisje” për bisedimet Serbo-Shqiptare rreth Kosovës. Propozimi i lart përmendur kishte dy versione. Versioni i parë, “autonomi minus e vitit 1974” që do të pakësonte autonominë e vitit  1974 duke hequr elementët e krijimit të shtetit. Regjimi serb, si dhe shumica e opozitës, e shikonin  në favor këtë  propozim. Versioni tjetër i këtij propozimi ishte “autonomi plus e vitint 1974” e cila shkon një  hap më tej në lidhje me autonominë ku Kosova ishte pjesë e ish Jugosllavisë.

2.Ballkania.

Shtojca ose federalizimi i ri i Republikës Federale të Jugosllavisë (FRY), e cila ishte inkurajuar nga disa intelektualë “të pavarur” me orientim qytetërimi, do t’i jepte Kosovës statusin e një  njësie të re federale, atë të një Republike. Kjo në mënyre të saktë përputhej me kerkesën e shqiptarëve të Kosovës gjatë demonstratave të vitit 1981; megjithatë, pas shpërberjes së ish-Jugosllavise shumica e tyre e panë këtë kërkesë si të “vjetëruar”.   

3.Rajonalizim.

Akademiku  Miodrag Joviçiç ka zhvilliuar dhe justifikuar konceptin e regjionalizimit të RFJ-së. Siç thotë ai, në përpjekje për të bashkuar “avantazhet përkatës si të shtetit unitar ashtu dhe shteteve federale dhe në të njëjtën kohë për të hequr dobësitë përkatëse të këtyre koncepteve”, Joviçiç propozoi konceptin e një shteti të regjionalizuar. Ai propozoi ndarjen e RFJ në trembëdhjetë regjione, ku Kosova dhe Metohia [pjesë të regjionit aktual autonom të Kosovës dhe Metohisë,(një ndarje e tillë e Kosoves ekziston vetëm në konceptin Serb)], do të jenë dy regjione të veçante. Të dy këto regjione (krahina) do të ndryshonin nga të tjerat, sepse asambletë e tyre regjionale do të kishin dy dhoma: një dhomë e zgjedhur “në zgjedhje direkte dhe të përgjithshme bazuar në sistemin miks maxhoritaritar proporcional, ndërsa dhoma tjetër do të kishte numër të barabartë të përfaqësuesve Shqiptarë, nga  njëra anë , dhe nga ana tjeter qytetarët e tjerë nga regjionet, serbet, muslimanët, turqit dhe romët”…  

4.Shtet Unitar. 

Transformimi i RFJ-së në shtet unitar klasik,  njëri nga  propozimet i cili nuk kishte mbështetje të rëndesishme publike dhe politike. Përveç Partisë Radikale Serbe (SRS) udhëhequr    nga Vojislav Shesheli, e cila i përket ekstremit të djathtë për politikën kombëtare të ndjekur, asnjë parti politike tjetër në RFJ me përfaqesim në parlament nuk  shprehte mbështetje për këtë propozim. 

5.Kosova e pavarur.

Opsioni për pavarësinë e Kosovës nuk është hedhur poshtë nga komuniteti ndërkombetar si krejtësisht i papranueshëm, por është vlerësuar se kufijtë mund të ndryshohen vetëm në mënyrë paqësore, në marrëveshje të plotë me gjithë të interesuarit. Megjithatë, duke patur parasysh prirjen e faktorëve kryesorë publik dhe politike në Serbi, të cilët hedhin poshtë vendosmërisht një opsion të tillë, pavarësia e Kosovës mund të arrihet vetëm  nëpermjet një konflikti të armatosur, ku të gjithë palët po përpiqen ta shmangin atë.  

6.Kosova në Shqipëri. 

Aneksimi i Kosovës nga Shqipëria ishte ide që mbështetej nga krahu i vijës së ashpër brenda lëvizjes nacionaliste Shqiptare, pasuesit e akademikut Rexhep Qosja. Sipas kësaj ideje, Kosova do të behët pjesë e shtetit të vetëm shqiptar në Ballkan. Të quajtur të gjitha “toka Shqiptare”, p.sh. territoret me popullsi të madhe shqiptare ( siç janë Maqedonia Perëndimore, një pjesë e Malit të Zi, komunat Bujanovc, Presheve dhe Medveq në jug të Serbisë, një pjesë e Greqisë) do të bashkoheshin me Shqipërinë.

7.Ndarja e Kosovës.

Ndarja e Kosovës e bazuar në kriteret etnike, ekonomike dhe kulturore-historike është propozim i cili nënkupton një sërë problemesh konceptuale dhe praktike në krijimin e kufirit, një skenar me rrezik të lartë. Një propozim tjetër i ngjashëm është krijimi i dy entiteteve, si në  “Dejton Bosnja”. Të dyja, partia në pushtet dhe opozita kanë kundërshtuar ndarjen duke i kushtuar vëmendje votuesve dhe zgjedhjeve iminente federale e lokale (Nëndor 1996). Udhëheqësit e shqiptarëve të Kosovës kanë dhënë një vlerësim pozitiv për këtë propozim; megjithatë, në interpretimin e tyre Kosova do të shkëputej me kufijt aktual administrativ, me modifikim të vogel e të mundshëm të kufijve të bazuar  në parimin ” pjesë e Kosovës si një pjesë e Serbisë së jugut”.

8.Protektorat.

Protektorati Ndërkombetar si ” modus vivendi” është një zgjidhje kalimtare (përkohëshme) i cili do të lejonte integrim pa dhimje, ndarje ose diçka tjetër, zgjidhje permanente. Kjo zgjidhje deri tani ka qënë e propozuar kyesisht nga shqiptarët e Kosovës. Sipas kësaj ideje, Kosova duhet të jetë e çmilitarizuar dhe të vendoset  nën administrimin civil  të një organi ndërkombëtar të përshtatshëm për një periudhë të kufizuar kohe; pas mbarimit të kësaj periudhe popullsia e Kosovës do të vendose rreth statusit të saj të ardhshëm.

9.Bashkëkzistenca (bashkëjetesa)  

Ato që propozojnë bashkëjetesën, zakonisht teoricienët me orientim qytetërimi demokratik, besojnë se pluralizmi politik  duhet të pasurohet me demokraci të bashkëjetesës në shtetet multinacionalë dhe ato heterogjene, ku partitë politike, institucionet arsimore, mas media, organizatat joqeveritare dhe shoqatat jopolitike janë formuar gjatë vijave të ndarjeve në shoqëri. 

Megjithkëtë duke patur parasysh objeksionet e këtij propozimi duhet të përmendet se karakteristika dominuese e ish Jugosllavise ishte mungesa e demokracise: elitat në republikat anëtare nuk ishin konstituuar nga dëshira e popullit të shprehur në zgjedhje të lira; prandaj kjo do të ishte më e përshtateshme të karakterizonte sistemin e vjeter si “autokraci bashkëjetese” se sa demokraci bashkëjetese. 

10.Ndërtimi eklektik.

Kombinimi eklektik i decentralizimit (provincat), regjionalizimi dhe bashkëjetesa (autor i këti propozimi ishte Dragoljub Popovic, profesor në departamentin juridik të Universitetit të Beogradit), mbështeten në dy anëtarët e federatës, Serbisë dhe Malit të Zi dhe përqendrohet në riorganizimin e Serbisë. Ideja kishte të bënte me krijimin e 5-7 krahinave autonome në Serbi. Krahinat do të përbeheshin prej bashkive të cilat duhet të ishin shumë më të vogla se ato ekzistuese. Disa institucione bashkëjetese duhet të ishin gjithashtu pjesë e këtij ndërtimi eklektik, p.sh. opsioni për vetot e minoritetit, i cili duhet të përdorej në nivele të ndryshem të organizimit territorial, dhe në mënyrë shumë të kufizuar, vetëm në rajonet që përcaktohen në kushtetutën serbe, ose në mënyrë alternative, në një akt legal regjional. Autori gjithashtu parashikon përfaqësimin proporcional në qeverisjen lokale dhe regjionale për çdo listë e cila fiton më shumë se 20% të votave në zgjedhjet lokale ose rajonale.

11.Lufta.

Një konflikt i armatosur konsiderohet i fundit, jo si më i vogli i mundshëm, por më tepër si përfundim i vogel i dëshirueshëm. Të dy palët, si ajo serbe dhe ajo shqiptare do të preferonin të shmangnin një luftë, përjashtuar ekstremistet në të dy palët të cilët prej natyrës së tyre janë të prirur për konflikte të tillë. “Komuniteti ndërkombëtar”  gjithashtu do të donte të shmangte një luftë. Megjithatë, lufta do të jetë pothuajse e pashmangshme edhe sikur vetëm njera nga palët të trajtoi problemin e Kosovës në mënyrë të papërgjegjëshme. Në fakt edhe pse nga shumë gjykohej se ishte e pamundur, kjo ndodhi dhe në vitin 1999 Kosova me ndihmen edhe të SHBA-së dhe NATO-s fitoi luften dhe u nda përfundimisht nga Serbia. 

12.Dialogu.

Duke u treguar autoriteteve në Serbi çfarë ata kanë nevojë të bëjnë me qëllim që t’u hiqen plotesisht sanksionet. Sa më shpejt që ky kuadër të pranohet si një realitet politik, aq më shpejt marrëdhëniet midis shqiptarëve dhe serbeve dhe elitave të tyre politike do të normalizohen, të cilat gjithashtu do të drejtonin në stabilizimin e marrëdhënieve politike në Serbi dhe rajon në përgjithësi. Kjo do mund të krijonte kushtet për tolerancë dhe dialog. Sigurisht, presioni ndërkombëtar do të ketë një rol pozitiv. Gjëja më e rëndësishme në këtë moment në Kosovë është një autonomi funksionale ose vetdrejtim. Një metode “hap pas hapi” është më e përshtateshme për problemin e Kosovës se sa metoda “nga abstraktja te konkretja”.  Prandaj, zgjidhja graduale e problemeve të përditshme do të drejtojë drejt zgjidhjes të globales.

Kushdo mund të pyes; Çfar lidhje kanë këto tani? Eshtë budallallek, të diskutohen tani, kur Kosova është shtet i pavarur dhe nuk mund të vihet në diskutim. 

Në ngerçin politik të krijuar, kur po bëhen katër muaj nga zgjedhjet e mbajtura më 9 shkurt, me 24 mbledhje të Kuvendit dhe duke mos arritur asgj, ku të gjitha partitë politike të Kosovës janë vendosur në istikamet e tyre dhe nuk lëvizin. Lëvizja Vetëvendosje (LVV), e cila doli fituese në këto zgjedhje, nuk ka arritur të sigurojë numrin e nevojshëm të votave për ta emëruar Albulena Haxhiun si Kryetare të Kuvendit. Deri më tani, në votimet e zhvilluara, ajo ka marrë vetëm 57 vota, ndërkohë që për ta marrë postin i duhen së paku 61 vota. Partitë opozitare, përkatësisht, Partia Demokratike e Kosovës (PDK), Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) dhe Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK), kanë kundërshtuar kandidaturën e Haxhiut, ku në fakt në gjykimin tim dhe shumë të tjerëve, ata problemin e kanë me Albinin dhe jo me Albulenen. Kur Ambasada e Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Prishtinë në një përgjigje për mediat në Kosovë ka përsëritur qëndrimin e saj zyrtar, duke theksuar se përgjegjësia për zgjidhjen e ngërçit institucional bie mbi udhëheqësit politikë të vendit. Një zëdhënës i ambasadës në përgjigjen e dhënë thekson se u takon qytetarëve të Kosovës të vendosin se cili duhet t’i përfaqësojë ata. “E ritheksojmë deklaratën tonë nga java e kaluar: U takon qytetarëve të Kosovës të vendosin se kush duhet t’i përfaqësojë ata. Kosova është një vend sovran, demokratik dhe i pavarur. Është përgjegjësi e lidershipit politikë të formojë një Kuvend dhe një qeveri stabile në përputhje me Kushtetutën”, thuhet në përgjigje. Kur BE ka filluar të heq sanksionet e vendosura ndaj Kosovës.

Në këto kushte ku asnjë nuk lëviz nga pozicioni! Në një situatë mosmarveshjesh dhe gjuhe të acaruar midis SHBA dhe BE, ku po luhet fort për një rend të ri të cilin askush nuk e di si do përfundojë. Ku zakonisht referuar të kaluares, në situata të tilla kusuret i paguajn të vegjlit, dhe historia me keqardhje ka vërtetuar se ne kemi qënë jo në pak raste i keqi i vetes tone. Për të larguar “kokçarjet” nuk është çudi, sepse praktika e ka vërtetuar edhe më parë që Fuqitë Europiane kanë qënë gjithmonë kundër kombit tonë, dhe pro fqinjëve dhe veçanërisht Serbisë, me një të rënë të lapsit ndonjë nga këto opsione të vihet në tavolinë. Asgjë nuk ka të pamundur! Aq më tepër në një situate tej të turbullt dhe të paqartë ku edhe vetë Amerika me politikat e pa qarta të Trump për rajonin, do dëmtojë shtetin dhe objektivat strategjike të Kosovës. Ku lufta politike midis vet shqiptareve i ka krijuar hapësirë Serbisë të punojë siç ka punuar dhe po punon për destabilitetin politik të institucioneve të shtetit të Kosovës duke synuar dështimin e tij. Gjithmonë kur kemi patur mosmarrveshje të huajt kanë thënë; “Zgjidheni vet problemin, në të kundërt, do ta zgjidhin të tjerët, por me pasoja për vendin Tuaj”. Nuk është çudi që ndonjë nga opsionet e mësipërme të dale në prapaskenë, pasi Vuçiqi është i gatshem.  Prandaj jo pa qëllim i hodha në kujtesen e çdo politikani në radhë të pare në Kosovë dhe pastaj pse jo edhe në shtetin amë.

Çfar duhet bërë? Në fakt të drejtë nuk ka asnjëra pale! Të gjithë duhet të dalin nga istikami dhe për hirë të Kosovës të bëjnë lëshime. Kosova ka vetëm një rrugë: Të gjithë bashkë për të forcuar shtetin dhe zhvilluar atë. Qeverisje me bazë të gjerë, asnjë zgjidhje tjetër nuk është në interesin e shtetit të Kosovës dhe kombit tone e më gjërë. I pari duhet të jetë Kurti! Ai të mos dërgoi letra, por të ulet në tavolinen e bisedimeve dhe të tregoi veten burr shteti, duke bërë atë që i takon si fitues i shumices, por jo për të qeverisur. Të gjithë bashkë të hyjnë në koalicion duke krijuar qeveri me bazë të gjerë për të krijuar stabilitet politik dhe për të përballuar të gjitha sfidat me te cilat do të ballafaqohet shteti i Kosovës. Në fund të fundit ti tregojnë botes se jemi shtet që dimë të qeverisim dhe dimë të ndertojmë institucione shtetrore të besueshme.

Analizë nga Rafael Floqi

Kortezi Getty Photo

Asnjë president modern nuk ka bërë më shumë në 130 ditët e tij të para sesa Presidenti Trump – vetëm për t’u zhbërë shumë prej tyre, të paktën përkohësisht, nga gjykatat.

Pamja e përgjithshme: Trump po teston kufijtë e pushtetit presidencial në çdo hap, dhe gjykatat janë pothuajse e vetmja gjë që i qëndron në rrugën.

Përballjet e pashmangshme midis Trump dhe gjyqësorit vetëm sa do të bëhen më intensive.

Gjyqtarët kanë lëshuar dhjetëra urdhra që bllokojnë Trump të bëjë diçka që ai dëshiron të bëjë, dhe përmbytja duket se rritet çdo ditë. Titujt janë të vazhdueshëm: Gjykatësi bllokon X; Gjykatësi ngrin Y; Gjykata lejon Z të vazhdojë.

Vendimi i kësaj jave kundër tarifave të Trump – i dhënë nga Gjykata e Tregtisë Ndërkombëtare, zakonisht e përgjumur – ishte një nga valët më të mëdha tronditëse deri më tani, duke goditur qendrën e axhendës së tij ekonomike dhe përpjekjet për të ushtruar ndikim në skenën botërore.

:

Trump përballet me bllokada gjyqësore të forta, teksa Gjykata Supreme shqyrton rolin e gjykatave të shkallës së ulët

Administrata Trump po përballet me një betejë gjithnjë e më të ashpër në gjykata për të zbatuar planet e saj ambicioze, pasi një numër rekord urdhrash gjyqësorë po e pengojnë. Më shumë se 30 vendime të gjykatave federale kanë bllokuar pjesë kyçe të axhendës së tij, duke ngritur pyetje serioze mbi kufijtë e fuqisë presidenciale dhe balancimin e pushteteve.

Këtë javë, Gjykata Supreme ka rënë dakord të shqyrtojë një çështje që mund të ketë pasoja të gjera: mundësinë e ndalimit të urdhrave të përkohshëm (injunctions) që gjykatat e ulëta i lëshojnë për të ndaluar zbatimin e politikave të reja federale. Në qendër të debatit është praktika e quajtur “nationwide injunctions” – urdhra që kanë efekt në të gjithë vendin, jo vetëm për paditësit konkretë.

Departamenti i Drejtësisë argumenton se këto urdhra e kufizojnë tej mase aftësinë e presidentit për të vepruar, duke e penguar qeverinë të zbatojë politikat e saj për shkak të padive të ngritura nga një numër i vogël njerëzish. Avokatët e Trump-it thonë se kjo e minon autoritetin ekzekutiv të presidentit dhe çon në kaos ligjor, pasi vendimet e një gjykate të vetme mund të bllokojnë politika të tëra federale.

Nga ana tjetër, kundërshtarët e këtyre politikave thonë se urdhrat gjyqësorë të përkohshëm janë thelbësorë për të mbrojtur të drejtat e qytetarëve dhe për të siguruar që presidenti të mos tejkalojë kufijtë kushtetues. Kjo qasje është përdorur veçanërisht për të frenuar përpjekjet e Trump për të kufizuar emigracionin, për të ndryshuar sistemin e sigurimeve shëndetësore dhe për të zbatuar politika të tjera kontroverse.

Një nga çështjet më të nxehta është ajo e shtetësisë me të drejtë lindjeje, e cila prek amendamentin e 14-të të Kushtetutës, që garanton shtetësinë për të gjithë personat e lindur në Shtetet e Bashkuara. Trump ka kërcënuar të ndryshojë këtë standard, duke e përshkruar si një “vrimë të zezë” ligjore që nxit imigracionin e paligjshëm. Por deri tani, gjykatat e ulëta kanë qëndruar kundër administratës, duke thënë se interpretimi i amendamentit është i qartë dhe nuk mund të ndryshohet me urdhër ekzekutiv.

Ndërkohë, katër gjyqtarë konservatorë të Gjykatës Supreme kanë shprehur shqetësimin se praktika e urdhrave të përkohshëm po kthehet në një pengesë të vazhdueshme për çdo president. Ata kanë sinjalizuar se mund të kërkojnë ta kufizojnë këtë praktikë, duke i dhënë presidentit më shumë hapësirë për të vepruar.

Përtej çështjes së shtetësisë, bllokadat gjyqësore kanë ndaluar edhe shumë nga përpjekjet e tjera të administratës Trump – përfshirë përpjekjet për të shfuqizuar rregulloret e mjedisit, për të ndryshuar ligjet e azilit dhe për të vendosur tarifa të reja tregtare. Kjo ka krijuar një dinamikë të pazakontë ku gjykatat e ulëta po veprojnë si një “frenues” i vazhdueshëm ndaj pushtetit ekzekutiv.

Ndryshe nga presidentët e mëparshëm, Trump dhe aleatët e tij kanë sulmuar pa pushim gjyqtarët, vendimet e të cilëve bllokojnë pjesë të axhendës së tij.

Ndërsa këto beteja përparojnë, Trump do të fitojë disa dhe do të humbasë disa.

Çdo person që Trump është përpjekur ta shkarkojë mund të mos përfundojë i shkarkuar. Por nëse dhe kur të gjitha këto sfida të njëpasnjëshme bashkohen në një referendum të vërtetë dhe të përgjithshëm të Gjykatës Supreme mbi fuqinë e presidentit për të shkarkuar punonjësit federalë, paratë e zgjuara thonë se kjo është një betejë që Trump ka shumë të ngjarë ta fitojë.

Nga ana tjetër, eliminimi i shtetësisë në lindje është një shans i vështirë. Departamenti i Drejtësisë po përpiqet të bindë Gjykatën Supreme se ka keqinterpretuar Kushtetutën për 100 vjet. Kjo (a) padyshim do të përfundojë në gjykatë; dhe (b) një shitje e vështirë.

Çfarë vjen më pas: Pothuajse asgjë nga kjo – për asnjë çështje – nuk ka arritur ende në pikën ku gjyqtarët në të vërtetë po i rrëzojnë ose mbështesin politikat e Trump.

Kjo është arsyeja pse titujt që shihni përdorin të gjithë fjalë si “bllok” ose “ngrij” ose “përkohësisht”. Për momentin, ajo që po vendoset është kryesisht nëse Trump mund të vazhdojë dhe të miratojë politikën X apo Y, ndërsa gjykatat përcaktojnë nëse ajo politikë është e ligjshme.

Në muajt e ardhshëm, pritet që Gjykata Supreme të japë një vendim historik mbi kufijtë e këtyre urdhrave dhe rolin e gjykatave federale në balancimin e pushteteve. Megjithatë, shumë analistë thonë se pavarësisht vendimeve, sfidat gjyqësore ndaj administratës Trump do të vazhdojnë. Kjo betejë e gjatë ligjore po kthehet në një pjesë thelbësore të përplasjes midis presidentit dhe institucioneve të pavarura të vendit, duke testuar qëndrueshmërinë e parimeve kushtetuese amerikane

Sado shpërthyese që janë këto beteja ligjore, ne as nuk i kemi prekur kapitujt më të rrezikshëm në sagën e vazhdueshme të Trump kundër gjykatave.

Përballjet e vërteta mbi pushtetin e presidentit – pushteti i tij për të shkarkuar njerëz, për të anuluar vendimet e shpenzimeve të Kongresit, për të deportuar njerëz pa proces të rregullt ligjor, për të vendosur tarifa, për të revokuar shtetësinë e qytetarëve – janë ende për t’u zgjidhur.

(Reflektime mbi arkitekturën kulturore në Maqedoninë e Veriut)/

Prof.dr Skender ASANI

Në rrjedhën e historisë moderne të Ballkanit, ka pasur një përpjekje të vazhdueshme për të ndërtuar shtete të qëndrueshme përmes artikulimit të identiteteve kombëtare gjithëpërfshirëse. Maqedonia e Veriut nuk bën përjashtim nga ky proces, ku formalisht është vendosur një rend shoqëror që promovon barazinë dhe multikulturalizmin. Megjithatë, dallimi ndërmjet realitetit të shkruar në letër dhe asaj që përjetohet në praktikë, në veçanti për etnitë autoktone, mbetet i thellë dhe kompleks.

Në këtë ndërhapësirë mes fjalës së shkruar dhe veprimit konkret, shqiptarët vazhdojnë të përjetojnë një formë të veçantë të përjashtimit kulturor – një proces i qetë, i heshtur, por i vazhdueshëm që mund të karakterizohet si dekulturalizim institucional. Ky proces nuk manifestohet përmes mohimit të drejtpërdrejtë, por përmes mungesës së përfshirjes së barabartë, mungesës së infrastrukturës institucionale, dhe shpeshherë përmes shtrembërimit të vetë rrëfimit historik.

Trevat shqiptare brenda kufijve aktualë të Maqedonisë së Veriut janë ndër më të pasurat për nga trashëgimia kulturore, arkeologjike dhe historike. Këto hapësira nuk janë thjesht vendbanime të tanishme, por dëshmi të një autoktonie të pandërprerë që nga antikiteti. Gjuha e gurëve të lashtë, e toponimisë ilire dhe e kujtesës popullore dëshmon për një vazhdimësi që historia nuk ka mundur ta fshijë. Shqiptarët janë një popull për të cilin flet vetë historia – një popull që e ka ruajtur identitetin e vet kulturor edhe në kushte kur ai nuk është njohur institucionalisht.

Megjithatë, në vend të mbështetjes për kultivimin dhe konservimin e kësaj trashëgimie, shpesh haset e kundërta: mungesa e një muzeu të mirëfilltë të etnokulturës shqiptare, që nuk mund të arsyeetohet me mungesë burimesh, por me mungesë vullneti institucional. Në disa raste, ky fenomen shkon edhe më tej – drejt deformimit, mohimit apo edhe përvetësimit të trashëgimisë materiale shqiptare, veçanërisht asaj me rrënjë ilire dhe arbërore. Ky trajtim selektiv i historisë është jo vetëm problematik nga këndvështrimi kulturor, por rrezikon edhe harmoninë shoqërore.

Ministria e Kulturës, si institucion kyç në ndërtimin e narrativës shtetërore, shpeshherë nuk arrin të përfshijë identitetin kulturor shqiptar si pjesë të mozaikut të përbashkët. Përfaqësimi shqiptar në këtë institucion është minimal dhe shpesh vetëm simbolik. Projektet kulturore shqiptare financohen në mënyrë të pasigurt dhe të pakontrolluar, pa strategji afatgjatë dhe jashtë një kornize të konsoliduar shtetërore. Kjo mungesë e barazisë në qasje ndikon drejtpërdrejt në ndërtimin e një kujtese kolektive gjithëpërfshirëse.

Ironikisht, Marrëveshja e Ohrit, dokumenti që duhej të shënonte një epokë të re të bashkëjetesës ndëretnike, përmban në thelbin e saj parimin e mbrojtjes dhe kultivimit të trashëgimisë kulturore të komuniteteve, përfshirë shqiptarët. Ky parim, i garantuar nga bashkësia ndërkombëtare, është konceptuar si një element stabiliteti dhe respekti të ndërsjellë. Sepse vetëm kur gjuha, historia dhe trashëgimia e një komuniteti trajtohen me dinjitet dhe përfshirje, mund të ndërtohet një shtet që gëzon besimin dhe lojalitetin e të gjithëve.

Për fat të keq, praktikisht ndodh e kundërta. Shqiptarët janë të përjashtuar jo vetëm nga politikat kulturore, por edhe nga vetë infrastruktura e nevojshme për ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë së tyre. Ata janë nën-përfaqësuar në buxhetet shtetërore për kulturën, në vendimmarrje dhe në planifikimet strategjike për ndërtimin e identitetit shtetëror. Kjo nuk është më thjesht neglizhencë – është një formë e sofistikuar e etnocidit institucional, që godet thellësisht në themelin shpirtëror të një komuniteti.

Në anën tjetër, përgjegjësia nuk mund të mbetet vetëm në institucionet shtetërore. Edhe vetë subjektet politike shqiptare, në mbi tre dekada të pjesëmarrjes së tyre në jetën parlamentare dhe qeverisëse, nuk kanë arritur të artikulojnë dhe zbatojnë një strategji të qëndrueshme për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore shqiptare në mënyrë institucionale. Fragmentimi politik, fokusimi në çështje të përkohshme dhe mungesa e një vizioni afatgjatë kanë bërë që edhe kërkesat legjitime të mbeten të paadresuara.

Përballë këtij sfondi të ndërlikuar, është e domosdoshme që të artikulohet një vizion i ri dhe një strategji e qëndrueshme që vendos kulturën shqiptare në thelb të ndërtimit të një shtetësie gjithëpërfshirëse. Kjo kërkon jo vetëm përfaqësim real në institucionet e kulturës dhe përkrahje të barabartë buxhetore, por edhe themelimin e strukturave të posaçme që sigurojnë konservimin, promovimin dhe dokumentimin e trashëgimisë shqiptare. Është koha që të kalohet nga hijet e kujtesës drejt dritës së shtetformimit – ku çdo komunitet, përfshirë shqiptarët, e ndjen veten pjesë të barabartë dhe të nderuar të mozaikut të përbashkët të identitetit shtetëror.

Shkup, 02 qershor 2025

Eduart Caka/

Para disa javësh u gjenda në Ulqin për një konferencë mbi zonën e Anës së Malit. Aktiviteti përkonte me disa ngjarje të rëndësishme që po ndodhnin në atë qytet gjatë atyre ditëve. Fjala vjen, Republikës së Shqipërisë, e cila e ka të sanksionuar në kushtetutën e saj që të mbrojë interesat e shqiptarëve kudo që ndodhen në botë, më në fund i kishte rënë në mendje që të hapë një konsullatë në Ulqin. Sigurisht, një veprim shumë i lavdërueshëm, megjithëse tepër i vonuar!..

Një ngjarje tjetër që vijon ende ta mbajë të mbërthyer opinionin publik në Ulqin e më gjerë, është edhe një marrëveshje e qeverisë së Malit të Zi me Emiratet e Bashkuara Arabe për zhvillimin infrastrukturor e urbanistik të Plazhit të Madh, zonës më jetike për të ardhurat e banorëve të kësaj hapësire. Më konkretisht, në këmbim të këtij zhvillimi, zona në fjalë merrej prej banorëve dhe jepej me qira për një shekull tek investitorët e huaj. Një plan i tillë, i pakonsultuar edhe me aktorët lokalë u prit me reagim prej banorëve të Ulqinit, jo vetëm për këtë zhvillim hapësinor, por për arsye se çështja e pronave të banorëve të kësaj zone ka qenë një plagë që vazhdonte prej dekadash. Këtu mjafton të sjellim në vëmendje sagën e gjatë të pronësisë së ullishtes së Valdanosit, e cila ishte marrë prej shtetit në mënyrë të padrejtë më 1978 dhe iu rikthye atyre vetëm pas katër dekadash.

Ndoshta prej “sëmundjes profesionale” të historianit, vetvetiu më vjen në mendjen një “dhurim” tjetër i kobshëm që iu bë Ulqinit plot një shekull e gjysmë më parë kur, sërish me kundërshtimin e banorëve, fjalët e të cilëve nuk u morën parasysh, kjo tokë shqiptare u “braktis” në favor të Malit të Zi.

Këtu nuk do të bie në kurthin e profesionit dhe të nis një trajtesë historike të këtij problemi, por ajo çka dua të sjell në vëmendje, ka të bëjë me faktin se, ndryshe nga rrethanat e shek. XIX, kur në “mendjet” e krerëve politikë të kontinentit Shqipëria ishte vetëm “një nocion gjeografik” sot shqiptarët i kanë të gjithë mekanizmat që t’i dalin për zot shqiptarëve kudo që ndodhen. Ajo që mungon, duket se është vetëm një vizion dhe vullnet politik i qeverive shqiptare për ta arritur këtë objektiv. Dhe, në këtë kontekst, fatkeqësisht rasti i Ulqinit, ndoshta përbën edhe mësimin më të madh që duhet të nxjerrë politika dhe faktori shqiptar në Ballkan.

Sa për t’iu referuar historisë, duhet thënë se Ulqini përbënte pikën më jugore të hapësirave të banuara prej shqiptarëve në atë gjeografi që sot bën pjesë në hartën politike të Malit të Zi. Profesori i ndjerë Selami Pulaha i përshkruan qartësisht në regjistrin osman të vitit 1485 zonat deri ku shtriheshin shqiptarët në shek. 15 në këto hapësira, informacione të cilat përkojnë edhe me ato të pelegrinëve e udhëtarëve perëndimorë të së njëjtës kohë që e kanë përshkuar këtë terren, dëshmi të cilat i hasim në librin e fundit të Noel Malcolm, Rebelët, besimtarët, të mbijetuarit.

Rrudhja e hapësirave të shqiptarëve në këtë hapësirë nis në gjysmën e dytë të shek. 19, ndërsa sot, në Tivarin që dikur ishte tërësisht shqiptar, gjurmët të kësaj të shkuare gjenden “të rrethuara”, kur tanimë “zotët” e kësaj zone reflektojnë një realitet tërësisht të ndryshuar. E njëjta panoramë nuk gjendet vetëm në qytetet dhe vendbanimet e vijës bregdetare, por edhe në thellësitë e vendit. Asimilimi gradual, politikat diskriminuese shtetërore dhe emigrimi i banorëve vendas ka bërë që sot faktori shqiptar në këtë shtet, të jetë më i dobët se kurrë më parë. Ndërkohë, degradimi i trashëgimisë kulturore e fetare, diku diku edhe me neglizhencë shtetërore, rrezikon të fshihet nga kujtesa e historisë.

Ndonëse në dukje shqiptarët kanë arritur disa suksese, sikurse ishte ulja për herë të parë e një shqiptari në kolltukun e kryeministrit të këtij shteti, apo krijimi i komunës të Tuzit, e vërteta është tërësisht ndryshe. Ana e bregdetit është objekt i politikave diskriminuese ku investimet që vërehen në Budva e Tivar, në Ulqin as nuk mendohen, ndërsa në hapësirat e brendshme territoriale, përkatësisht në Malësi, ndonëse shqiptarët kanë një komunë të tyren, fakti është se ajo është zbrazur demografikisht si rrjedhojë e emigrimit.

Nëse Tirana zyrtare, por edhe Prishtina, nuk do të shkonin vetëm për vizita në Podgoricë dhe pushime në Budva e Kotor, por do të ndaleshin për të dëgjuar me të vërtetë historinë dhe problemet e njerëzve të këtyre zonave, atëherë do ta shihnin edhe atmosferën e vërtetë që mbizotëron këtu. Hapja e konsullatës shqiptare në Ulqin pas ambasadës në Podgoricë, sigurisht që përbën një hap pozitiv, por këto institucione duhet të futen në kontakt me dinamikat politike, sociale e kulturore të lokaliteteve të banuara prej shqiptarëve, jo vetëm për të kuptuar problemet e tyre, por edhe për të ndërtuar një vizion përmes së cilit të ndërtohet një vizion shtetëror që do të mbështesë komunitetin shqiptar në këtë vend. Gjë e cila duket qartë se nuk është bërë deri sot…

Një pjesë e madhe e përgjegjësisë në këtë drejtim, bie edhe mbi elitat intelektuale të Shqipërisë, të cilat duket se nuk kanë dalë ende prej qerthullit të tranzicionit dhe i kanë mbyllur sytë e veshët rreth realiteteve në terren. Kjo, sepse është detyrë e njerëzve të dijes e artit që t’i tërheqin vëmendjen institucioneve shtetërore mbi problematikat më të mprehta që e karakterizojnë një vend, një shoqëri, një komb. Sepse, detyra e intelektualit është të jetë opozitar i përhershëm në të mirën dhe interesin e shoqërisë e kombit.

Tani, le të kthehemi edhe një herë tek Ulqini dhe ta rishtrojmë pyetjen që ngrita në titullin e këtij reflektimi: Ç’është Ulqini për ne? Përgjigjen do ta formuloja me një fjali të vetme: ndonëse dikur Ulqini ishte pjesa më jugore e zonave ku shtriheshin shqiptarët në këto hapësira, sot ky qytet është kthyer në skajin më verior të tyre. Ulqini sot përbën qendrën e shqiptarëve të Malit të Zi dhe zemrën e kujtesës historike e kulturore të kësaj popullsie. Dhe, ky realitet i trishtë, duhet të jetë vëth në vesh për të gjithë ne dhe veçanërisht ata institucione shtetërore që e kanë për detyrë. Para se të jetë shumë vonë…

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

1. Kuadri kushtetues dhe baza juridike e funksionimit të Kuvendit

Kuvendi i Kosovës, si organi më i lartë përfaqësues dhe legjislativ, ka funksione themelore: miratimin e ligjeve, mbikëqyrjen e ekzekutivit dhe përfaqësimin e qytetarëve. Nenet 64–70 të Kushtetutës së Kosovës rregullojnë përbërjen, kompetencat dhe funksionimin e këtij institucioni. Sipas nenit 66, seanca konstituive e Kuvendit duhet të thirret brenda 30 ditëve nga shpallja e rezultateve përfundimtare të zgjedhjeve.

Kriza juridike lind kur ky afat nuk respektohet ose kur subjekti fitues dështon të propozojë kandidatin për Kryeministër, duke bllokuar procesin e formimit të institucioneve të reja. Në këto rrethana, krijohet një vakum institucional, që pamundëson ushtrimin efektiv të pushtetit dhe cenon funksionalitetin kushtetues të shtetit.

2. Raste konkrete të krizave parlamentare në Kosovë

a) Kriza e vitit 2014.Pas zgjedhjeve të qershorit 2014, u krijua një përplasje kushtetuese për të drejtën e propozimit të kandidatit për Kryeministër. Partia fituese (PDK) pretendonte të drejtën automatike për formimin e qeverisë, ndërsa një koalicion paszgjedhor opozitar pretendonte shumicën parlamentare. Gjykata Kushtetuese, në Aktgjykimin KO103/14, vendosi se Presidenti mandaton kandidatin nga subjekti politik që ka fituar zgjedhjet (në kuptimin e partisë së parë), dhe jo nga një koalicion i krijuar paszgjedhorisht. Ky interpretim ngushtoi fleksibilitetin kushtetues dhe krijoi precedent për kriza të ardhshme.

b) Kriza e vitit 2017.Pas dorëheqjes së Qeverisë Mustafa dhe mbajtjes së zgjedhjeve të jashtëzakonshme, Kuvendi nuk arriti të zgjedhë Kryetarin për më shumë se një muaj për shkak të përplasjeve ndërmjet subjekteve politike. Si pasojë, edhe formimi i qeverisë u vonua ndjeshëm, duke shkaktuar bllokadë institucionale.

c) Kriza e vitit 2020.Rënia e Qeverisë Kurti pas një mocioni mosbesimi dhe mandatarizimi i Avdullah Hotit pa kaluar përmes subjektit fitues (VV) shkaktoi një krizë të thellë politike dhe juridike. Gjykata Kushtetuese, në Aktgjykimin KO95/20, legjitimoi veprimin e Presidentit për të propozuar një kandidat tjetër, pa shkuar në zgjedhje të reja. Ky vendim u kritikua si shkëputje nga praktikat e mëparshme dhe si dorëzim ndaj nevojës për stabilitet politik, në kurriz të legjitimitetit demokratik.

d) Kriza paszgjedhore e vitit 2025.Pas zgjedhjeve të 9 shkurtit 2025, Lëvizja Vetëvendosje, si subjekti fitues, nuk arriti të sigurojë shumicën parlamentare për formimin e institucioneve. Në të njëjtën kohë, partitë tjera nuk arritën të formojnë një koalicion alternativ. Kuvendi nuk u konstituua brenda afatit të paraparë në nenin 66 të Kushtetutës, duke shkaktuar një ngërç kushtetues dhe një krizë funksionale që çoi vendin drejt zgjedhjeve të reja, për shkak të mungesës së një mekanizmi të ndërmjetësimit kushtetues.

3. Pasojat juridike të krizave parlamentare

Mosrespektimi i afateve kushtetuese dhe pamundësia për konstituimin e Kuvendit shkaktojnë pasoja serioze juridike dhe institucionale:

-Pamundësohet zgjedhja e Kryetarit të Kuvendit dhe formimi i komisioneve parlamentare;

-Bllokohet mandatarizimi i Qeverisë së re;

-Ndalohet miratimi i ligjeve dhe i buxhetit shtetëror;

-Kufizohet ose zhduket kontrolli demokratik mbi qeverinë në detyrë.

Kriza të tilla krijojnë terren për ndërhyrje të aktorëve jashtëinstitucionalë dhe rrezikojnë besimin qytetar në rendin kushtetues dhe në sistemin demokratik të qeverisjes.

4. Raste komparative ndërkombëtare

a) Belgjika – Kriza të gjata pa qeveri funksionale.Belgjika përjetoi një krizë të gjatë politike në vitet 2010–2011, kur vendi funksionoi pa qeveri për 541 ditë. Megjithatë, mekanizmat kushtetues të Belgjikës, përfshirë rolin e Mbretit si ndërmjetës politik, siguruan vazhdimësinë institucionale dhe shmangën vakumin juridik.

b) Izraeli – Zgjedhje të shpeshta dhe fragmentim politik.Izraeli organizoi katër palë zgjedhje brenda dy viteve (2019–2021), për shkak të fragmentimit politik. Megjithatë, Knesseti konstituohet menjëherë pas zgjedhjeve dhe qeveria në detyrë vazhdon me kompetenca të plota deri në formimin e qeverisë së re.

c) Gjermania – Qeverisje e përkohshme e rregulluar me KushtetutëNë Gjermani, në rast se nuk zgjidhet menjëherë një kancelar i ri, kancelari ekzistues qëndron në detyrë me kompetenca të kufizuara. Kushtetuta gjermane (Grundgesetz) parashikon qartë mekanizmat për qeverisje të përkohshme, duke shmangur vakuumin institucional.

d) Maqedonia e Veriut – Ndërhyrja presidenciale si rrugëdalje kushtetuese.Në disa raste të ngërçeve paszgjedhore, Presidenti i Maqedonisë së Veriut ka ndërhyrë si aktor neutral për të mandatarizuar kandidatin për kryeministër ose për të shpërndarë Kuvendin, kur kanë dështuar dy tentativa për formimin e qeverisë. Kushtetuta maqedonase ofron mekanizma të qartë për zgjidhje automatike në raste bllokimi.

5. Nevoja për reforma dhe garanci juridike

Për të shmangur krizat e përsëritura parlamentare, është i domosdoshëm një reformim juridik dhe institucional që përfshin:

a) Reforma kushtetuese.Qartësimi i procedurave për mandatarizimin e Kryeministrit;Parashikimi i afateve dhe pasojave të shkeljes së tyre;Përcaktimi i rolit ndërmjetësues të Presidentit në rast bllokimi.

b) Ligj për qeverisjen e përkohshme.Kufizimi i kompetencave të qeverisë në detyrë për të parandaluar abuzime;Sigurimi i një minimumi funksional institucional për vendimmarrje emergjente.

c) Forcimi i Gjykatës Kushtetuese.Rritja e pavarësisë së saj nga ndikimi politik;Garancitë për interpretim të drejtë dhe të njëtrajtshëm të Kushtetutës, veçanërisht në periudha krizash.

d) Ndërtimi i kulturës politike parlamentare.Nxitja e përgjegjësisë politike të deputetëve ndaj mandatit të qytetarëve;Prioritizimi i funksionalitetit institucional përballë interesave të ngushta partiake.

Kriza parlamentare në Kosovë nuk përfaqëson thjesht një problem politik, por një sfidë të thellë juridike që cënon funksionimin e të gjithë sistemit kushtetues. Në mungesë të garancive të fuqishme për zbatimin e rregullave kushtetuese dhe ndarjes së pushteteve, çdo krizë politike rrezikon të kthehet në një ngërç juridik.

Shembujt nga vende të tjera tregojnë se stabiliteti institucional nuk varet vetëm nga vullneti politik, por mbi të gjitha nga ndërtimi i një sistemi juridik të qartë, elastik dhe funksional, që respekton parimet kushtetuese dhe vullnetin qytetar.