Anila Kadija/

Në Shqipëri thonë:Rinia po largohet…Rinia nuk e pëlqen të jetojë dhe të punojë në fshat…

Nuk mund ta shijosh bukën po nuk ia njohe duart thonë ata që punën e kanë jetë si personazhet më poshtë.

Diku atje në zonat ku mali i Kreshtës lëshohet bukur për t’u lidhur me malin e Skënderbeut, në Fishtë apo fshatin Krajen, Troshanë apo Blinisht, me histori të pabesueshme pasioni të treguara nga afër nga personazhë interesantë vendas, ku udhëtari në këto vise përmbushet me energji toke, duhet të kesh një guidë edhe një shoqërues vendali që ta konceptosh mirë natyrën e të tregojë rrugën!

Unë njoha një vajzë të re, e cila quhet Ornela Preci, që kur e pyeta si e mendon të ardhmen ajo m’u përgjigj: “ Askund nuk e gjej veten sa këtu mes kësaj lugine të Fishtës ku nuk më mungon asgjë…” Ëndrra e saj është që të hapi agjencinë e parë turistike vendase në Fishtë.

Por le ta nisim nga fillimi si mbërrita unë deri këtu.

Mrizi i Zanave, Fishtë, me shef dhe administrator Altin Prengën është shembulli më i mirë se si mund ta duash konkretisht tokën tënde, duke mbështetur rininë në projekte të reja, që të gjithë kur ti i përmend emrin e tij të thonë kjo begati që kemi përreth është falë tij në fshatin tonë!

Ai ka shumë vite dhe njihet tashmë kudo me agroturizmin e tij ku mbizotëron vetëm prodhimi vendas. Kur flet me Altinin të hapet një portë e madhe, e gjelbërt, me formulën që tashmë bota e ka të preferuar, ajo e shfrytëzimit të çdo burimi bujqësor kilometër zero. Duke filluar nga prodhimet e bulmetit, mishit, perimeve, frutave dhe deri tek vera. Një vend, agriturizmi i tij apo ferma, ku prodhohet me maksimumin e përkujdesjes ndaj origjinës bujqësore.

Altini nuk përton të vijë me ty dhe të të shoqërojë me shumë dashamirësi sikur të njeh prej kohësh siç bëri edhe me ne. Në mëngjes herët me motoçikletën e tij të përshëndet buzagaz, të pyet si po i kalon ditët aty dhe pastaj të fut në botën e kësaj përralle me personazhe mali dhe fushe, që ai vet e ka krijuar dikur një burg, sot një minierë floriri agrar në Fishtë.

Ai fillon të tregojë sa shumë janë rritur kërkesat këto vitet e fundit dhe ai nuk ka ndalur, përkundrazi ka fuqizuar edhe familjet fshatare përreth duke vlerësuar dhe ngritur ekonomikisht zonën e Fishtës në çdo cep. Çdo gjë aty ka një rregullator të konceptuar drejtë për konsumatorin turist. Vendosja në tavolinë dhe prodhimi i proshutës së Mrizit një sfidë ambicioze inovative. Kantina e verës gjithashtu një vend që të ofron aromën e vreshtave shqiptare me cilësi të lartë, verë që aspak nuk lakmon verën e huaj. Kur i zbret shkallët të futesh aty do të shohësh me dhjetra fotografi të atyre njerëzve që ai i konsideron krahu i djathtë, me arkat e rrushit duke vjelur bistakët vjeshtor, të varura në korniza si në një muzeum jetësor. Ata janë shembujt më të rëndësishëm për Altinin, njerëzit e punës. Të trashëguar edhe nga i jati, kuzhina ka rëndësi parësore, ai ka ndërthurrur gatimin jo si nevojë ushqimore, por si një domosdoshmëri autoktone. Nuk e gjen një tjetër vend me atë unikalitet dhe me atë shije. Çdo zonë në Shqipëri ka tradita gatimi të ndryshme. Kjo është e lidhur edhe me menunë. Nuk ke një listë, por një kamerier, i cili kur vjen pranë tavolines të tregon me hollësi çdo specialitet dhe gatim.

Mirzi i Zanave njihet tashmë, sepse 15 vjet nuk janë pak punë dhe dedikimi nga e gjithë familja Prenga. “ Krahu i djathtë i imi është ime shoqe” – tregon ai me një lloj emocioni që nuk ia step as profili burrëror i bujkur në gen.

Me largpamësi edhe se thjeshtësisht ai vetë thotë nuk është i interesuar për shumë letra e reklama, por për të punuar dhe krijuar mundësi të reja fuqizimi thotë:

“ Ne nuk mundëm ta pranonim emrin fshatarë me bindje. Nuk na lejuan, nuk na e dhanë mundësinë, sepse nuk ka patur dhe as nuk ka ende fshatarë të pasur nga toka. Por asnjëherë nuk është vonë. Investojmë për të ardhmen edhe të fëmijëve tanë që të ndihen ata një ditë fshatarë me mirëqënie të lartë, ashtu sikurse bota i ka prej kohësh. Investimi në tokën tënde të sjell pasuri. Po mendojmë p.sh të mbjellim fidanët e pemës nga e cila prodhohet tapa e shisheve të verës. Këto janë detaje lidhur me kantinën e verës tonë, shumë të rëndësishme edhe se nuk mund të shfrytëzohen tani. Duhet kohë të rriten këto fidanë, por do t’i trashëgojnë fëmijët e familjes time dhe një ditë do të kemi shishen e verës me tapën e prodhuar këtu në tokën shqiptare. Kështu duhet menduar që të hedhim bazën, e asaj që bota e ka, fshatit me nivel të lartë. Ose idea e përfshirjes. Atë që kam nevojë unë në agriturizëm e marrë edhe nga kopshti i shtëpive të tjera, duke e shndërruar në aleancë bujqësore këtë raport, të cilat kanë produkte bujqësore nga toka e tyre. Keshtu e kemi konceptuar me tim vëlla në Mrizin e Zanave. “

Po ashtu kur kërkesa u rrit për fuqizim edhe të hotelit ai mendoi jo në Mriz të shtohen dhomat, por shtëpitë e fshatarëve të zonës ua dha mundësinë atyre të hapnin dyert si miniagriturizma familjarë, për t’u fuqizuar ekonomikisht, nën çadrën e Mrizit.

Në Mriz nuk mungon natyra, kujdesi, cilësia e shërbimit, gatimi, rehatlliku, kontakti me kafshët, muzika në sfond nga një djalë shkodran që vjen aty çdo ditë dhe luan edhe Beethoven, kuti bamirësije ku mblidhen ndihma të ndryshme, dashamirësija njerëzore e personalit që shërben ku unë njoha edhe Ornelën,e cila është edhe kamariere aty. Ajo na ofroi një vizion të veçantë të zonës si guidë turistike pasi unë kisha vizituar edhe dyqanin e prodhimeve tipike. Në dyqanin e Mrizit përveç prodhimeve të vet agriturizmit ( konserva, reçel, verë, esencë shegë, boronicë, proshutë dhe djathra, etj) gjen disa prodhime artizanati, të cilat prodhohen apo punohen nga fshatarët e zonës.

Këtu nis rrugëtimi im i jashtëzakonshme me Ornelën. Shkollimi i saj në Shkodër si guidë turistike dhe dashuria për ta promovuar tokën ku ka lindur dhe jeton i ka ndezur idenë e një veprimtarie turistike si shoqëruese personale e turistëve. Ndalesën e parë e bëmë tek :

Në ndalesën e parë.

Poçeria Vasili

Kjo poçeri ndodhet në Krajen fshat në kufi me atë të Fishtës.

Vasili është një artist i punës me argjilë, i cili sa nis të tregojë thotë: “ Të gjitha historitë e bukura lindin nga e vërteta. Nga një çoban në 1994 pasi njohu rastësisht një profesor italian, i cili e mbajti gati pesë vjet në shtëpinë e tij dhe i dha çdo njohuri mbi skulpturën dhe teknikën e artizanatit në këtë fushë në Peruxhia”.

Ai e njeh shumë mirë përpunimin e argjilës, si lëndë të parë të marrë aty pranë pa patur nevojë ta blejnë diku tjetër. Së bashku me vëllain përgatisin lëndën e parë të poçerisë, në vaskat e mëdha që kanë në pjesën e oborrit, një proçes i gjatë natural nga qershori që përfundon në shtator në filtrim – tharje. Ndërsa përgjatë gjithë periudhës vjeshtë – dimër- pranverë, ai krijon modele të ndryshme poçerie me dorë me këtë argjilë të përpunuar vetë. Pyetjes a është e interesuar rinia apo a tregohet nëpër shkolla puna me argjilë dhe krijimi i këtyre orendive të bukura artizanale ai i përgjigjet me trishtim. Nuk ka interesim, nuk kultivohet, përveç se në familje, me fëmijët tanë, që u lindën dhe u rritën të edukuar me artizanatin familjar. Ime shoqe, vazhdon ai, është piktore dhe krijon edhe ajo mbi argjilen e punuar piktura të bukura. Ndërsa, djali studion skulpturë në Akademinë e Arteve. Atje nuk ka një pjataformë rrotulluese poçerie që ta shohin e ta mësojnë këtë teknikë. Kjo lë për të dëshiruar. Por të kthehemi tek kërkesa e tregut, të krijosh një pjatë me një vizatim punimi tezgjahu nuk është e thjeshtë pasi tezgjahu ka kode punime, na tregon ai tek mban një pjatë të tillë në duar, këtë ma ka shpjeguar nëna ime. Ndaj unë bëj kujdes edhe në këto detaje mbi sendin zbukurues prej argjili.. Vasil Kukaj tregon me pasion, ka shpirt luftarak, nuk tërhiqet nga vështërsitë dhe ka një mirënjohje të thellë për profesor Romeo Rolin, i cili besoi i pari në talentin e tij duke investuar në studimet e tij në Peruxhia dhe më vonë edhe duke e inkurajuar që të rikthehej në atdhe e të hapte studion që ta ndiqte këtë pasion të poçerisë në tokën e tij. Puna shkon shumë mirë u bë gati 30 vjet, tregon Vasili, ka qënë largpamës profesori italian, por duhet më shumë mbështetje për ne që po e çojmë përpara këtë degë arti, përfundon ai.

Në studion e Vasilit gjeni nga punime me motive popullore deri tek ato me motive natyre. Nuk di çfarë të zgjedhësh më parë nga larmia dhe origjinaliteti.

Ndalesën e dytë.

Çifti 85 vjeçar, Tazja dhe Nikolla Lazri, të cilët gjithë jetën e tyre, rreth 60 vjet, ua kanë dedikuar tezgjahut dhe punimeve me thupra. Kur je me ta nuk e përmban dot instiktin që t’i përqafosh fort.

⁠Kur e pyet Tazen nëse lodhet me punën që bën, sepse mosha bën të veten ajo të përgjigjet po aq bukur sa edhe punon në vegjën e tezgjahut, buzagaz, këtë vegjë druri e ka gdhendur me duart e tij Nikolla, sepse unë qysh e re e kam dashur shumë këtë artin e thurrjes me motive zadrimore. Turistët që munden ta vizitojnë këtë familje artizanësh mahniten me entuziazmin që kanë dhe forcën e vullnetit në atë moshë. Tazja e kalon kohën në makinën prej druri të tezgjahut dhe është e vetmja në këtë zonë në moshën e saj që e vazhdon traditën. Ia ka mësuar edhe nuses së djalit që do ta trashëgojë këtë art në të ardhmen.

Ndersa Nikolla thurr me thupër kanistra të forta dhe të bukura që përdoren për fruta edhe kjo një traditë në zhdukje që ai e mban gjallë. Duart e tyre janë në lëvizje gjithmonë duke krijuar art.

Ndalesën e tretë.

Në Blinisht me përpunimin e sapunit dhe krem bimor tek Laureta Lemezhi.

⁠Prej 16 vjetësh përpunon sapun biologjik. Kjo është një histori femërore e lidhur me forcimin e gruas, erdhi nga një prift italian kjo ide, që bëhen zakonisht për të krijuar mundësi në këto fshatra të thella të vlerës profesionale në shërbim të saj. Ishim 5 gra thotë Laureta vetëm unë pasi përfundova këtë trajnim si një risi, me përpunimin e sapunit, e vazhdova vet si një mundësi për të krijuar një punishte timen. E gjeni edhe tek dhomat në Mrizin e Zanave dhe ua garantoj cilësinë e shërbimit pastrues maksimal.

“ Përdor një kthinë të qetë ku shfrytëzoj enë të thjeshta dhe vajin e ullirit të zonës. Sapuni me vaj ulliri ose ai i rosmarinës është një produkt i veçantë dhe me vlera të mëdha. Qëndroj tek e thjeshta edhe në formën që ua japë dhe nuk përdor ngjyra edhe se kërkesa është për ta modifikuar, por nuk pranoj vetëm shtoj bimë mjekësore të copëzuara brenda si dafina, etj.”- na tregon ajo

Së bashku me të na priti edhe djali i saj, i cili kishte dëshirë të bëhej veteriner e të kontribonte në fshatin e lindjes.

Kjo ishte një guidë turistike nga Ornela, e cila na njohu me luginën e Fishtës, me fëmijërinë e Gjergj Fishtës, poet, edukator, rilindas, politikan, përkthyes dhe shkrimtar, të veçantat e asaj zone që të mbush me energji të mirë ku rinia kërkon ta promovojë dhe jo ta braktisi.

Nga Rafael Floqi/

Nëse keni marrë një mesazh që duket i pafajshëm nga një numër që nuk e njihni, në të vërtetë nuk është i pafajshëm. Ka të ngjarë të jetë fillimi i një skeme mashtrimi me “numër telefoni të gabuar”, i cili po përdoret gjithnjë e më shumë për të vjedhur para dhe informacione nga viktimat. Personalisht, mua më janë dërguar variante të kësaj teme: “Përshëndetje! Shpresoj se keni pasur një ditë të mirë.” “A jeni në gjendje të punoni?” dhe thjesht “Përshëndetje”. Kjo ndodh ne Celular por edhe ne aplikacione si Ëhat’s up.

Hulumtimet nga firma e sigurisë McAfee, të raportuara nga CNBC, tregojnë se rreth 25% e amerikanëve kanë marrë mesazhe me numra të gabuar. Por ky nuk është i vetmi mashtrim i përhapur me mesazhe me tekst që qarkullon aktualisht.

Skemat e papaguara të taksave dhe tarifave të parkimit të papaguara janë përpjekje phishing që mund të duken të ligjshme në shikim të parë, por në fund të fundit ju bëjnë të dorëzoni informacionin e kartës suaj të kreditit te hajdutët. Por dhe e-mailet nga kompani dërgimesh si Amazon, Walmart, Temu apo Paypal, që kërkojnë në e-mail të konfirmoni marrjen e objektit, janë përpjekje për phishing. Si rregull kontrolloni e-mailin nga ju ka ardhur adresa nga vijnë duket si e parregullt si . Bllokoni atë e-mail adress dhe çojeni ne spam, dhe fshijeni e-mailin dhe bllokojeni adresën. Sipas Komisionit Federal të Tregtisë, konsumatorët humbën 470 milionë dollarë nga mashtrimet me mesazhe teksti në vitin 2024, një rritje pesëfish krahasuar me vitin 2020.

Si funksionon mashtrimi me numrin e gabuar

Mashtrimi me mesazhe teksti me numrin e gabuar fillon me një mesazh të rastësishëm dhe në dukje të padëmshëm nga një numër i panjohur, objektivi i parë i të cilit është të shkaktojë një përgjigje dhe të konfirmojë që numri juaj i telefonit është aktiv.

Përdorni këtë truk, hapeni telefonatën që thotë scam dhe mos ju përgjigjeni numrit që thotë scam, do të shihni se telefonata do të ndërpritet. Shpesh këto telefonata janë bërë nga një zë me AI, që të transferon tek një numër me një person real. Pas kësaj, mashtruesit përpiqen të ndërtojnë një marrëdhënie (shpesh romantike) dhe të fitojnë besimin tuaj gjatë ditëve dhe muajve duke shfrytëzuar vetminë dhe dëshirën për lidhje. Kjo mund të shndërrohet në një të ashtuquajtur mashtrim “kasaphanë derrash”, me mashtrues që kërkojnë investime ose ju bindin të dorëzoni kursimet e pensionit, një mashtrim i gjatë që potencialisht vjen me një pagë të madhe. Por edhe nëse viktimat nuk përfundojnë duke dërguar para, çdo informacion që ata japin (edhe nëse është i padëmshëm) mund të përdoret ose shitet në rrjetin e errët.

IA e ka mundësuar këtë mashtrim në disa mënyra: Mund të ndihmojë në përshtatjen e mesazheve më të besueshme sipas kodit të zonës, si dhe të mbledhë profile në mediat sociale për të identifikuar objektiva të mundshëm dhe për të gjetur numrat e tyre të telefonit, duke e bërë më efikas për mashtruesit. Gjithashtu mund të mbledhë informacion të mjaftueshëm që mashtruesit të fitojnë akses në llogaritë e mediave sociale, t’i bllokojnë ato dhe të kërkojnë shpërblim nga ju.

Çfarë të bëni nëse merrni një mesazh të panjohur

Nëse merrni një mesazh nga një numër që nuk e njihni, apo qe thotë Scam mos u përgjigjeni, pasi kjo vërteton numrin tuaj të telefonit. Edhe nëse nuk angazhoheni më në këtë shkëmbim, mund të bëheni përsëri shënjestër në të ardhmen (dhe nga numra të ndryshëm të panjohur).

Gjithashtu, nuk keni nevojë të përpiqeni të zbuloni se kush janë ata ose nëse i njihni – nëse dikush ka nevojë t’ju kontaktojë, ka të ngjarë të vazhdojë me mesazhe ose thirrje të shumta përtej një “Hej, si jeni?” Kaq.

Dhe si me çdo mashtrim, kini kujdes nga komunikimi që provokon një përgjigje emocionale ose një ndjenjë urgjence.

Çfarë mendoni që duhet të bëni?

Duhet të shënoni mesazhet me numër të gabuar si spam në aplikacionin tuaj të mesazheve. Në Mesazhe në iOS, prekni lidhjen Raporto të Padëshiruar që shfaqet në fund të mesazheve nga dërgues të panjohur, pastaj shtypni Fshij > Raporto të Padëshiruar. Nëse nuk e keni hapur ende mesazhin, gjithashtu mund të rrëshqitni majtas dhe të prekni ikonën e Koshit të Plehrave > Fshij dhe Raporto të Padëshiruar.

(Vini re se nuk mund të raportoni një mesazh nëse i jeni përgjigjur, gjë që është një arsye tjetër për të mos e bërë këtë.)

Në Android, mund të bllokoni dhe raportoni bisedat në Google Messages: shtypni dhe mbani shtypur, pastaj shtypni Blloko > Raporto spam > Në rregull.

Nëse e keni hapur tashmë bisedën, shtypni

Më shumë opsione > Detaje > Blloko dhe raporto spam > Në rregull.

Gjithashtu mund të përcillni mesazhet spam në numrin e tel 7726, gjë që i ndihmon kompanitë e celularëve të identifikojnë dhe bllokojnë mashtruesit.

Oltiana Muharremi Pelari, Ph.D.

Associate Professor of Accounting

Department of Business Administration

Leo J. Meehan School of Business

Stonehill College/

Mbas viteve 90, Shqipëria ka patur ndër ritmet më të larta të emigrimit në dekadat e fundit në botë, një pjesë e së cilës përfshin një nivel të konsiderueshëm shkencor, si ish akademikë, kërkues shkencor, dhe në vitet e fundit doktorantë të diplomuar dhe studentë të doktoraturës. 

Globalizimi dhe rritja e ndërlidhjes së ekonomive, shoqërive dhe kulturave ka patur ndikim të madh dhe në jetën e arsimit të lartë dhe atë akademik. Ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë është shoqëruar me lëvizshmërinë e studentëve midis vendeve dhe institucioneve në pjesë të ndryshme të botës. Përveç lëvizjes fizike janë edhe nisma të tjera që globalizojnë arsimin si rrjetet ndërkombëtare të kërkimit shkencor, harmonizimi i kurrikulave, kurset online, hapja e degëve të universiteteve në vende të ndryshme, si dhe skema dy dhe shumëpalëshe për shkëmbimin e studentëve dhe stafeve akademike.

Migrimi i kualifikuar, akademik dhe shkencor çon në dy kontekste globale. Një prej tyre është dukuria e “shkëmbimit të trurit” midis vendeve shumë të zhvilluara që mund të shihet si një përvojë trajnimi për menaxherët dhe profesionistët e ardhshëm të cilët do ndërmarrin karriera në biznese ose organizata ndërkombëtare, shërbime diplomatike etj. Skenari i dytë është “rrjedhje e trurit” e studentëve dhe e të diplomuarve nga vendet më të varfra drejt atyre më të pasura. Një fenomen mjaft i përhapur dhe në Shqipëri ku studentët emigrojnë për studime por nuk kthehen më në vendin e tyre. 

Westminster Foundation for Democracy (WFD) në një studim të vitit 2018 mbi Rininë në Evropën Juglindore tregon se më shumë se 40 % e të rinjve në Shqipëri kishin një dëshirë të lartë për të lëvizur jashtë vendit dhe shumica e tyre nuk donin të ktheheshin më. 17 % kishte si motiv kryesor një edukim më të mirë. Shkollimi i një individi i cili ka përfunduar në vitin 2018, duke përfshirë shkollën fillore (nëntëvjeçare) deri në shkollën e mesme (katërvjeçare) deri në përfundimin e studimeve akademike (që kanë zgjatur mesatarisht pesë vjet), ka kushtuar rreth 18,000 €. Shpenzimet e një arsimi të mesëm katërvjeçar që përfundoi në vitin 2018 ishin disi mbi 9,000 €, ndërsa një arsim fillor nëntëvjeçar kushtonte rreth 6,000 €. Përllogaritja e kostove të shkollimit të doktoraturës nuk bëhet lehtë për shkak të mungesës së informacionit të detajuar në strukturat e nevojshme. Vlerësohet se mesatarisht rreth 32,000 € shpenzohen për arsimimin e doktoraturës. Shumë studentë shqiptare zgjedhin të emigrojnë dhe si pasojë e këtij fenomeni Shqipëria ka humbje potenciale financiare në rreth 140 milionë Euro në vit. Ka raste kur kostot financiare mund të zvogëlohen ose të kompensohen si nëpërmjet dërgimit të remitancave, ose bashkëpunime me institucionet vendase duke transferuar know how, atëherë ky fenomen në vend që të varfërojë vendin e origjinës mund ta çojë atë drejt zhvillimit.

Gëdeshi dhe King, 2019 tregojnë që diaspora shkencore shqiptare është relativisht e re; 72% janë nën 40 vjeç dhe vetëm 2.3% janë 60+.  Ka një shumicë femrash në diasporën shkencore shqiptare (57.4%). Ka studentë doktorature të shpërndarë në pesë kontinente dhe mbi 40 vende të ndryshme, 72% e të anketuarëve jetojnë në gjashtë vende: Shtetet e Bashkuara të Amerikës (SHBA) (28.3%), Itali (15.3%), Francë (7.4%), Kanada (7.4%), Mbretëri e Bashkuar (MB) (7.2%) dhe Gjermani (6.2%). Diaspora shkencore shqiptare është e përhapur në një gamë të gjerë fushash studimi. Rreth 19% kanë studiuar (ose janë duke studiuar) shkencat sociale, 18% biologji, matematikë, fizikë ose kimi, 17% ekonomi dhe studime biznesi, 14% mjekësi dhe fusha të ngjashme, 13% inxhinieri ose ndërtim, dhe 10% informatikë ose elektronikë. Pjesa e mbetur prej 9% shpërndahet në fusha të ndryshme si ligji, arkitektura, gjuhët dhe media. 

Një karakteristikë tjetër e rëndësishme e diasporës shkencore është rritja e saj e shpejtë në vitet e fundit. Studentët shqiptarë zgjedhin të kryejnë studimet në nivel universiteti dhe master në vendet afër kryesisht për shkak të kostove më të ulta dhe zgjedhin vende si SHBA, MB, ose Kanada për programet e doktoraturës. Ndër motivet e përgjithshme dhe faktorë të veçantë të vendeve pritëse për studime doktorature janë reputacioni i universitetit pritës dhe/ose marrja e bursës, pasuar nga mundësitë e punësimit si dhe lidhjet emocionale me anëtarët e familjes dhe miqtë në vendet që kanë studiuar e jetuar. 

Diaspora akademike shqiptare në SHBA i referohet shqiptaro-amerikanëve me kredenciale akademike, të cilët kanë dhënë një kontribut të rëndësishëm në fushën e arsimit dhe kërkimit shkencor në SHBA. Ajo luan një rol të rëndësishëm në kërkimin, edukimin dhe shkëmbimin kulturor. Popullsia shqiptare në SHBA është shumë e përqëndruar në disa shtete: Nju Jork, Miçigan dhe Massachusetts përbëjnë pothuajse 60% të të gjithë shqiptarëve amerikanë. Komuniteti në Massachusetts është më i arsimuari; më i punësuari dhe ka të ardhurat më të larta mes të treve, por është edhe më i vjetri për sa i përket demografisë. Gjenerata e dytë shpesh shfaq specializim në fusha ku pjesa e të diplomuarve është më e lartë se mesatarja kombëtare, duke treguar një prirje drejt fushave specifike të ekspertizës.

Punësimi i doktorantëve është më së shumti në sektorin akademik: si universitete, institute kërkimore dhe laboratorë shkencorë, në firma private dhe në institucione publike. Përqindja e punësuar në universitete dhe institucionet e bazuara në kërkime është më e lartë në MB, SHBA, Gjermani dhe Hollandë. Diaspora shkencore shqiptare, kryesisht emigrantët në moshë të rritur të brezit të parë mbajnë kontakte të shpeshta me ish kolegë por edhe me bashkëqytetarët shqiptarë jashtë vendit, duke ruajtur identitetin dhe ndjenjën e përkatësisë shqiptare. 

Diaspora shkencore shqiptare është e integruar në nivel individual në normat, vlerat dhe qëndrimet që rregullojnë sjelljen akademike dhe profesionale në vendet në të cilat jetojnë por ka kapital të dobët strukturor social përsa i përket anëtarësimeve në shoqatat, institucionet dhe rrjetet shqiptare. Individë të shumtë japin kontribut në zhvillimin e vendit nëpërmjet bashkëpunimit në distancë me universitetet, institutet shkencore, bizneset dhe qeverinë. Mund të përmendim dhënia e leksioneve si të ftuar, pjesëmarrje në seminare dhe konferenca, projekte të përbashkëta dhe konsulencë, artikuj shkencor si dhe mbikëqyrje të temave të doktoraturës. Shumica e bashkëpunimeve ndër vite është bazuar në marrëdhëniet personale dhe nismat individuale. Vitet e fundit janë duke u ndërmarrë nisma për zhvillimin institucional dhe janë krijuar disa programe bashkëpunimi si Read dhe Germin. 

Programi READ Fellowship ofron një program bursash të formalizuar dhe të strukturuar përmes të cilit diaspora akademike shqiptare mund të kontribuojë në zhvillimin e IAL-ve në Shqipëri dhe zhvillimin e përgjithshëm të kërkimit shkencor në vend. Shqipëria po përjeton një hendek të madh në aftësitë e fuqisë punëtore të saj, veçanërisht në inovacion, teknologji dhe sipërmarrje. Prandaj, për të adresuar këtë çështje, GERMIN, në partneritet me EU4Innovation, ka prezantuar iniciativën Diaspora për Edukimin e Sipërmarrjes. Ky projekt synon të shfrytëzojë njohuritë dhe përvojën e diasporës shkencore shqiptare për të përmirësuar kurset universitare duke integruar sipërmarrjen dhe inovacionin në programe të ndryshme studimi.

Referenca:

1. Gëdeshi, I., and R. King. 2019. “The Albanian Scientific Diaspora: Can the Brain Drain be Reversed?” Migration and Development 10 (1): 19–41. https://doi.org/10.1080/21632324.2019.1677072.
2. https://germin.org/calling-diaspora-scholars-to-engage-with-albanian-higher-education/
3. https://www.iie.org/programs/research-expertise-from-the-academic-diaspora/
4. https://www.wfd.org/what-we-do/resources/cost-youth-emigration-western-balkans 

Join us for the 4th Annual Gjergj Kastrioti Skenderbeu Street Fair on Sunday, May 4th 12pm -6pm corner of Arthur Ave & Crescent Ave, Bronx

When: May 4, 2025

Where: Arthur Ave & Crescent Ave Bronx, NY

Time: 12pm–6pm

Info: skenderbeufair@gmail.com

347-398-6161

Looking forward to seeing you there!

Analizë nga  Rafael Floqi

UASHINGTON  — Javët që kur Presidenti Donald Trump u rikthye në detyrë kanë qenë një vorbull aktiviteti për t’u treguar amerikanëve se administrata e tij po i ndjek pa pushim premtimet e tij. Trump bëri premtime të mëdha dhe veproi me shpejtësi frenetike.

Me një Kongres të kontrolluar nga republikanët, Trump ka pasur dorë të lirë për të filluar riorganizimin e qeverisë federale dhe përmbysjen e politikës së jashtme të gabuar. 

Ndërsa Trump mbush 100 ditë në detyrë të martën, gjurma e tij është kudo. Por ndikimi afatgjatë është shpesh i paqartë thonë kritikët.

Disa nga urdhrat ekzekutivë të presidentit republikan janë deklarata qëllimi ose punë themelore për të arritur atë që ende nuk është bërë. Në Ditën e Parë, për shembull, ai shpalli një emergjencë energjitike për të nxitur prodhimin. Por ai nuk premton një shpërblim deri vitin tjetër, kur u tha votuesve të mbështeten në një rënie të madhe të faturave të tyre të shërbimeve.

Qëllimet e Trump herë pas here bien ndesh me njëra-tjetrën. Ai premtoi si të ulë koston e jetesës ashtu edhe të vendosë tarifa për mallrat e huaja, të cilat ka shumë të ngjarë të rrisin çmimet. Çështje të tjera po mbeten pezull pasi nuk mund të bëhen në 100 ditë.

Shumë e pazgjidhur sipas demokratëve është nëse Trump e ka rritur rezultatin e tij në mënyrë të ligjshme. Ai është përballur me padi për disa nga veprimet e tij, që do të thotë se shumë nga ato që ka bërë mund të anulohen ndërsa çështjet zhvillohen. Por paditë janë bërë nga gjykatës demokratë të distrikteve juridiksioni i të cilëve nuk shtrihet mbi gjithë SHBA-në, dhe çështja e vendimeve të tyre mund të shkojë në Gjykatën Supreme.

Ja një vështrim se ku qëndron progresi në premtimet e tij:

Ai premtoi të ishte një ulje çmimesh

Inflacioni ka qenë në rënie që nga një kulm prej 9.1% në vitin 2022. Ishte në 3% në janar, muajin kur Trump u inaugurua, dhe 2.4% në mars. “Ne tashmë e zgjidhëm inflacionin,” u mburr Trump. Por Rezerva Federale paralajmëroi se planet tarifore të presidentit ka shumë të ngjarë të çojnë në çmime më të larta, duke taksuar importet e huaja. Masa të tilla nuk mund të jenë afatshkurtra, dhe masat e tilla shërbejnë si mjete presioni.

Përveç kësaj, nuk ka gjasa që Trump të arrijë të “shlyejë të gjithë borxhin tonë”. Planet e tij për uljen e taksave do të ulnin të ardhurat për të mbuluar faturat e vendit. Përveç kësaj, ai bëri një premtim të ngjashëm në vitin 2016, dhe më pas borxhi kombëtar u rrit gjatë presidencës së tij të parë.

Ai ka marrë masa të ashpra kundër imigracionit të paligjshëm

Trump ka bërë qartë përparim në një premtim të nënshkruar për të kontrolluar kufirin. Numri i njerëzve që përpiqeshin të kalonin ilegalisht në SHBA nga Meksika ra ndjeshëm vitin e kaluar të Presidentit Joe Biden, nga një rekord prej 249,740 në dhjetor 2023 në 47,324 në dhjetor 2024. Nën Trump, numrat ranë në vetëm 8,346 në shkurt dhe 7,181 në mars.

Ndërkohë, Zbatimi i Imigracionit dhe Doganave po arreston një numër të madh njerëzish në të gjithë vendin. Shumë që pretendojnë pafajësinë e tyre janë deportuar pa proces të rregullt ligjor. Rasti i Kilmar Abrego Garcia është një nga ato që varen në fije të perit. Ai u deportuar në një burg të Salvadorit pavarësisht se nuk kishte të kaluar kriminale në dukje dhe nuk kishte seancë dëgjimore nëse ishte anëtar i një bande, i arrestuar disa herë dhe me masë mbrojtje nga e shoqja e dhunuar. Ndërsa demokratët e kanë kthyer një anëtar të MS 13 në heroin e tyre, dhe kongresmenë demokratë kanë fluturuar deri në EL Salvador, pasi edhe ai është nga ai vend.

Ai premtoi të ulte faturat e energjisë

Gjatë fushatës, Trump u dha votuesve një premtim se do të jenë në gjendje të gjykojnë vetë, thjesht duke parë faturat e tyre të shërbimeve. Ai premtoi të ulë kostot e tyre të energjisë me gjysmën deri në tre të katërtat në 12 deri në 18 muaj.

Ndonjëherë, ai u mbrojt: “Nëse nuk funksionon, do të thoni, ‘Oh, mirë, unë votova për të, dhe ai prapë e uli shumë.'”

Herë të tjera, ai nuk u mbrojt. “Sipas planit tim, ne do t’i ulim çmimet e energjisë dhe energjisë elektrike përgjysmë,” tha ai në një tubim në Mint Hill, Karolina e Veriut, në shtator.

Ai solli tarifat si mjet për arritjen e një tregtie të drejtë 

Trump nuk e mbajti sekret simpatinë e tij për tarifat ose bindjen e tij se vendet e tjera po i mashtronin Shtetet e Bashkuara në tregtinë ndërkombëtare. “Do të vendos tarifa të përgjithshme për shumicën e mallrave të prodhuara jashtë vendit,” tha ai gjatë fushatës.

Periudha e tarifave është periudha e kurës shtoi ai.

Ai e ka ndjekur premtimin, me të madhe, megjithëse me paralajmërime që ndryshojnë shpesh. Trump filloi duke përshkallëzuar tarifat ndaj Kanadasë, Meksikës dhe Kinës, në dukje si ndëshkim për lejimin e fentanilit në SHBA. Pastaj ai njoftoi taksa edhe më të gjera mbi importet e huaja më 2 prill, pjesë e asaj që ai e përshkroi si “Dita e Çlirimit”. Trump u tërhoq nga pjesë të atij plani, duke zgjedhur të ndjekë negociatat në vend të kësaj, por la në fuqi tarifat ndaj Kinës deri në 145%. 

Tregu i aksioneve është lëkundur nga taksat e larta të importit dhe çrregullsia në zbatimin e tyre. Trump ka treguar më shumë tolerancë për kaosin e tregut sesa në mandatin e tij të parë. 

Ai dështoi të përfundojë një luftë siç premtoi 

Në tubim pas tubimi verën e kaluar, Trump premtoi paqe midis Rusisë dhe Ukrainës vetëm duke fituar zgjedhjet. “Para se të mbërrij në Zyrën Ovale, menjëherë pasi të fitoj presidencën, do ta kem zgjidhur luftën e tmerrshme midis Rusisë dhe Ukrainës”, tha ai në një konferencë të Shoqatës së Gardës Kombëtare në Detroit në gusht. Deri atëherë, ai kishte bërë të njëjtin premtim të paktën që nga maji. Kjo nuk ndodhi. Ndonjëherë, ai e formuloi premtimin ndryshe, duke thënë se do ta përfundonte luftën brenda një dite. Ajo ditë nuk ka ardhur ende. 

Ai premtoi ulje ambicioze të taksave 

Trump ka testuar kufijtë e asaj që mund të bëjë me dekret, por do t’i duhet Kongresi për të arritur uljet e premtuara të taksave. Ai u zotua të eliminojë taksat mbi bakshishet, orët shtesë dhe pagesat e Sigurimeve Shoqërore dhe tha se do t’i bëjë të përhershme uljet e taksave që skadonin që ai miratoi gjatë mandatit të tij të parë. Asgjë nga kjo nuk ka ndodhur. Dhe me tarifat e mëdha që hyjnë në fuqi, barra tatimore është në rrugën e duhur për t’u përkeqësuar përpara se të përmirësohet. Por presidenti po punon me republikanët në Kongres për të çuar përpara legjislacionin. Me shumicën e vogël të republikanëve në Dhomën e Përfaqësuesve dhe në Senat, mund të jetë e vështirë të merret mbështetje pothuajse unanime brenda partisë për atë që Trump e quan një “projektligj të madh dhe të bukur”. 

Ai u sul arsimit të lartë të indoktrinuar  

Kërcënimet e Trump për të bllokuar miliarda dollarë nga taksat për institucionet e arsimit të lartë rrjedhin nga premtime të shumta në fushatë – për të luftuar antisemitizmin në kampuse, për të ndërmarrë programe për diversitetin, barazinë dhe përfshirjen dhe për të hequr kampuset nga studentët e huaj që ai i konsideron armiqësorë ndaj vlerave amerikane. Pasi disa shkolla të tjera të shquara sinjalizuan gatishmërinë e tyre për t’u pajtuar me kërkesat e Trump, Harvard qëndroi i vendosur kundër presionit. Në përgjigje, Trump ka bërë thirrje për tërheqjen e statusit të Harvardit të përjashtuar nga taksat, ka kërcënuar ta bllokojë atë nga regjistrimi i studentëve të huaj – më shumë se një e katërta e regjistrimeve të tij – dhe ka ngrirë më shumë se 2 miliardë dollarë në grante dhe kontrata. Por përpjekje të tilla shtrihen shumë përtej Harvardit. Administrata Trump po sulet edhe universitete të tjera dhe të paktën përkohësisht i dha fund statusit ligjor të shumë studentëve të huaj në shkolla në të gjithë vendin qw shihen si qendra të indoktrinimit marksist . 

Axhenda e premtuar e presidentit kundër politikës së “woke” përfshiu shpejt qeverinë ndërsa programet DEI nga vitet e Biden u ndaluan dhe referencat për diversitetin në komunikimet federale u spastruan. Kjo përpjekje u shtri thellë në institucionet kulturore dhe përtej punësimit federal të DEI dhe praktikave të vendit të punës. Në Pentagon, në veçanti, pasoi një revizionizëm i çrregullt pasi mijëra imazhe në faqet e internetit dhe përmbajtje të tjera online u shënuan për heqje. Një imazh i bombarduesit Enola Gay nga Lufta e Dytë Botërore u shënua për fshirje – për shkak të “homoseksualitetit” – si dhe materialet që i bënin homazh heronjve të luftës me ngjyrë dhe Navajo dhe grave pioniere. Shumica e materialit të synuar në fund mbijetoi. Një urdhër ekzekutiv nga Trump mbi “rivendosjen e së vërtetës dhe mendjes së shëndoshë në historinë amerikane” ndaloi fondet federale për programet Smithsonian që promovojnë “ideologji të papërshtatshme”. 

Ai premtoi të hiqte të drejtat transgjinore Trump bëri fushatë kundër pjesëmarrjes së atletëve transgjinorë në sportet e femrave dhe kundër lëvizjeve më të gjera në shoqëri, veçanërisht në juridiksionet e udhëhequra nga Demokratët, për të akomoduar pikëpamjet se gjinia nuk është në thelb binare. Ai u zotua të merrej me “çmendurinë transgjinore”. Si president, ai ka nënshkruar urdhra ekzekutivë për të ndaluar atletët transgjinorë nga ekipet e vajzave dhe grave. Ai gjithashtu i ka kërkuar Gjykatës së Lartë të vendosë kundër gjykatave më të ulëta që kanë bllokuar përpjekjen e tij për të larguar…trupat transgjinore nga ushtria.

DOGE? ‘Si do të më pëlqente’

Vitin e kaluar, Elon Musk i propozoi Trumpit idenë e tij për një Departament të Efikasitetit të Qeverisë, i cili do të ngarkohej me zvogëlimin e burokracisë federale. “Do të më pëlqente”, u përgjigj Trump.

Rezultati ishte më praktik nga sa imagjinonin shumë. Musk filloi të punonte drejtpërdrejt për administratën, duke sjellë disa nga aleatët e tij. Besnikët u përhapën në të gjitha agjencitë federale për të aksesuar të dhëna të ndjeshme, për të pyetur zyrtarët e karrierës dhe për të nxitur shkurtime.

Rezultati ka qenë i përzier. Trump dhe Musk ia dolën të dërgonin valë tronditëse përmes burokracisë dhe të largonin dhjetëra mijëra punonjës, me ndryshime të tjera që do të vijnë. Megjithatë, kursime të konsiderueshme nuk janë materializuar.

Musk uli kursimet e tij të synuara në koston e qeverisë në 150 miliardë dollarë pasi fillimisht premtoi të paktën 1 trilion dollarë. Nuk është e qartë nëse ai do të arrijë edhe qëllimin më të vogël. DOGE zbuloi mashtrime  korrupsion dhe manipulime  dhe shpenzime tw ekzagjeruara.

Ai premtoi të falte protestuesit e 6 janarit, dhe e bëri.

Pasi një turmë mbështetësish të Trumpit zbritën në Kapitolin e SHBA-së më 6 janar 2021, ai e denoncoi “sulmin e urryer” dhe deklaroi se ishte “i indinjuar nga dhuna, paligjshmëria dhe kaosi”.

Melodia e tij ndryshoi shpejt. Gjatë fushatës, Trump i festoi protestuesit si “patriotë” dhe “peng” të sistemit të drejtësisë dhe premtoi: “Do t’i nënshkruaj faljet e tyre në Ditën 1”. Ai bëri pikërisht këtë.

Rreth 1,500 njerëz, përfshirë ata që sulmuan oficerët e policisë, morën falje.

Ai është përpjekur të mbrojë mjedisin.

Si pjesë e përpjekjes së tij të premtuar për të favorizuar prodhimin e naftës, gazit natyror dhe qymyrit, Trump nënshkroi urdhra ekzekutivë drejt këtij qëllimi. Por këtu nuk ka aq shumë sa duket.

Një urdhër revokoi atë që Trump e quajti një “mandat për automjetet elektrike” të epokës së Bidenit, por nuk ka asnjë për t’u revokuar. Ai thjesht u largua nga një qëllim jo-detyrues i Bidenit që automjetet elektrike të përbënin gjysmën e makinave të reja të shitura deri në vitin 2030. Urdhri gjithashtu kërkon t’i japë fund një përjashtimi federal që i lejon Kalifornisë të heqë gradualisht shitjen e makinave me benzinë ​​deri në vitin 2035. Por Trump po ia lë Kongresit miratimin e një ligji që heq përjashtimin, dhe kjo nuk është bërë ende.

Në 100 ditët e para të mandatit të tij të dytë në vitin 2025, Donald Trump është përballur jo vetëm me sfidat politike të zakonshme, por me një rezistencë të organizuar dhe të thelluar nga strukturat e shtetit të thellë, të ndërtuara dhe të forcuara gjatë administratës Biden dhe viteve të sundimit demokrat. Gjyqtarë të emëruar politikisht, burokratë të lidhur me interesat e vjetra dhe media e mbështetur nga establishmenti kanë vepruar në koordinim për të penguar dhe minuar çdo përpjekje për rikthimin e pushtetit në duart e popullit amerikan. Nëpërmjet vendimeve të motivuara politikisht, shumë gjyqtarë kanë shkelur haptazi kompetencat e pushtetit ekzekutiv, duke e kthyer sistemin gjyqësor në një armë kundër presidentit legjitim. Mbështetësit e Trump theksojnë se, ndryshe nga administrata e mëparshme Biden, e cila mbolli dobësi, kaos ekonomik dhe përulje ndërkombëtare, Trump po përballet pa frikë me këtë sistem të kapur, duke luftuar për të rikthyer një Amerikë sovrane, të fortë dhe të lirë nga ndikimi i elitave politike dhe korporatave globale.