Kush nuk njeh fisin e vet,… atëherë nuk është shqiptar (At Bernardin Palaj)

                                            Nga: Gjelosh NIKOLLA-Studius

Me krijimin e njerzimit linden dhe fiset por koncepti i organizimit dhe i marrëdhënjeve  brënda fisit dhe mes fiseve  mori  zhvillim më vonë. Dihet se familjet  e shumëta të një gjaku formojnë  fisin. ‘’Pra me fjalën fis në  konceptin popullor kuptohet prejardhja e disa njërzve  nga një atë i përbashkët pavarësisht nga largësia e brezave, vendi ku gjendën, përkatësia fetare, krahinore, etnike e të tjera dallime”. (Kahreman Ulqini,Struktura e shoqerisë Tradicionale Shqiptare, Shtepia Botuese –Idromeno ,Tiranë, fq.34). Me fillimin e pushtimeve të teritoreve shqiptare filloj levizja e fiseve duke zënë vend nga veriu në rranzat e maleve të Shqiperisë së mesme por shumica  për gjatë lumit të Matit, në brigjet e Drinit dhe rreth liqenit të Shkodrës. Me valën e dytë të sulmeve barbare  fiset u futen më thellë në male në grykat në mes të Shkodrës  dhe Krujës, Pejës, Gjakovës, Prizrenit dhe Podgoricës. Fiset që mbetën në vendet e tyrë më kalimin e kohës i humbën karakteristikat e tyrë  dhe u përzien më njeri tjetrin duke formuar një masë të pa kuptimt. Fiset që zunë vend në veri arritën me i ruajtur veçantitë dhe duke u stabilizuar secili fis në vehte më karakteristikat dhe tiparet e veta, pra arritën me ruajt identitetin e tyrë.Kemi fise të medha kur ka mbi 2 deri në 8 fshatra dhe fise të vogla me 5 deri në 50 shtepi. Kemi fis vendas dhe  të ardhur por duke e parë në herëshmerinë na rezulton së të gjitha fiset kanë levizur për arësye të ndryshme të imponuara nga luftrat,ekonomija etj. “Fis vëndas (autokton) quhët ai fis ku banorët e tij kanë zënë  vend në një tokë që nuk ka pasë banor më përpara  kurse  fis i ardhur janë banoret e atij fisi që kanë ardhur më vonë dhe janë vendosur më në periferi me mirë  kuptimin e atyre të gjetur aty ku kanë bashkjetuar ndoshta me shekuj.”  Fisi i Berishës në trevën e Pukës është fis vendas ndërkohë  që fisi i Thaçit është i ardhur më vonë në teritorin e Berishës ku edhe u vendos. Prof.Mehmet Vokshi, trajton si fise ato të poshtë shenuara: Thaçi; Berisha; Shala; Shoshi; Kastrati; Kelmendi; Krasniqja; Gashi; Mirdita; Hoti; Gruda; Kuçi, i cili arrin në përfundimin e njohjës se këtyre  12 fiseve kryesore shqiptare, pra fiset e tjera rrjedhin prej tyre.(Prof. Mehmet Vokshi, “Fisi Voksh” Tiranë 1931, f.10-11). Kemi mendime të ndryshme  nga shumë studiues për nocionin e fisit. Në hulumtimet dhe studimet  tyrë shumë  autor si Franc  Nopça, At Giussepe Valentini, Kahreman Ulqini, Franz  Seiner etj., kanë dhënë  mendime te përafërta  për nocionin e fisit. At Zef Valentini e përkufizon fisin në këtë menyrë: “Popullsia e teritorit të maleve të Shqipërisë së veriut është tërësisht e në menyrë të dallueshme e ndarë në fise, secila prej të cilave paraqet një organizim të fortë e të bashkuar, të përcaktuar nga një kompleks unik traditash historike, ligjesh , interesash e dokesh, të bazuara në solidaritetin reciprok të banorve midis tyre”  (At Valentini. Studime dhe Tekste Juridike, Shtëpia botuse “Plejad” Tiranë 2009 fq.141). Sqarime me të hollësishme për fisin dhe bajrakun na jep  Franc Nopça ku thotë: ”Nocioni fis përputhet fare mirë me nocionin romak”Gens” dhe atë gjerman “Sippe”. Gens dhe Sippe kanë stërgjysha të përbashkët dhe zakoni  njeh fuqinë (autoritetin) atror. Në të drejtën e trashigimisë çfaqet një analogji e fisit me familjën e vjetër romake, ose e gensit, që zhvillohet prej saj, se vajza që martohet jashtë gensit ose fisit  humb të drejtën e trashigimisë. Përmbi pasurinë e familjës romake,familjës  gjermane dhe të familjës shqiptare ka të drejtë ta disponojë  kryetari i familjës. Franc Nopça. (“Fiset e Malesisë së Shqipërisë Veriore dhe e Drejta Zakonore e tyre”Q.S.Albanologjike,Instituti i Historisë. Shtëpia Botuese “Eneas”Tiranë,2013,fq.182). Çdo pushtues në atë teritor ku vendosët detyrimisht  do të organizojë strukturat e veta administrative,ekonomike por veçanarisht ato ushtarake duke aktivizuar përsona vëndas të besueshëm sidomos komandantet por,duke e ruajtur  gjithëmonë sensin ushtarak. I tillë është titulli sllav “Vojevoda”(në shqip vojvoda) që  përpikëmerisht do të thotë”udhëheqës luftëtaresh” (voj= luftëtar dhe voditi= udhëheqës). Në kohët e shkuara  vojvoda ishte kreu kryesor i fisit. ( At Giussepe Valentini.”E drejta e komuniteteve në traditën juridike shqiptare” Plejad-Tiranë 2007,fq.203). Në kronologjinë e evolucionit të bajraqeve na rezulton  se titulli vojvodë  është që në vitin 1406 por në të vertetë është shumë më përpara që gjatë pushtimit  bizantin por ka qëndruar dhe gjatë pushtimit osman, kurse bajraktari del në skenë që në shekullin e 18 -të dhe  më  konkretisht  në vitin 1840 me aktivitet të dukshem por deri më sot nuk janë gjetur akte zyrtare që saktësojnë kohën e krijimit të bajrakut ( At. Valentini , E drejta e Komuniteteve në traditën Juridike Shqiptare.Shtëpia Botuese “Plejad” Tiranë 2007 fq.207,210.)   Misionarët françeskanë të shek.XVII në relacionet e tyrë,ndonjëherë mjaft të hollësishme nuk thonë asgjë për institucionin e bajraktarit.
Bajraku  lulëzimin e tij të plotë e njohu në Pashallëkun e Shkodrës  të sunduar nga                      Bushatllinjët. (Kahreman Ulqini, Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror, Akademia e shkencave e RPS e Shqiperisë Instituti i Kultures Popullore, Tiranë 1991.fq.18,19).  Nga mesi i shekullit të XIX vihet re një shtim i numrit të bajrakve  nga  ndarja e tyrë e brëndeshme. Këtë e bënte qeveria turke  për të nxitur përçarjen në mes të malësorve dhe rivalitetin në mes të bajraktarve. Franz Seiner, e përshkruan  dhe  e cilëson se: “ Bajraku (Bajraktari)  apo  Flamuri (Flamurtari)  është një  tepricë  e sundimit turk, ku përfshinë  vendin e popullsitë që në kohën e Turqisë që do te dilnin në luftë për mbrojtjen e Perandorisë nën kryeprisin vendas të zgjedhur e të njohur qysh motit nga Stambolli”. At Giuseppe Valentini “Studime dhe tekste juridike,II Shtepia botuese 55, Tiranë 2010,fq.358. Në fillim të shekullit XIX në Pukë njiheshin  3(tre) krahina, Iballë ”Ana e Epër”,  Pukë “Ana e Poshtme” dhe  “Mali i Zi”. Në vitet 1860  treva  e Pukës  kishte 6(gjashtë) bajrak: Iballë, Berishë, Pukë, Qerret, Kabash dhe Mali i Zi. Në fund të shekullit nëntëmbëdhjet, ndahet nga Iballja, Bugjoni dhe kështu numuri i bajrakëve të Pukës arriti në shtatë.  Bajrakët në trevën , (Nën/Prefekturën) ose   ( Kazanë) e Pukës janë :  Iballë: “Iballë (qendër bajraku), Arst, Dardhë, Flet, Kulumri, Kryezi, Miliska, Mzi, Trun, Xath, Sakat”. Berishë: “Katundi i Kishës (qendër bajraku), Berishë e Epër, Berishë e Poshtme dhe Berishë vendi”.  Bugjon: Bugjoni “(qendër bajraku), Fierzë, Kokdodë, Porav, Mertur i Gurit  dhe  Aprripë e  Gurit”. Kabashi: “Kabash  ( qendër bajraku), Bicaj ,Hadroj, Rrape  dhe  Qelzë”. Pukë: “Pukë (qendër bajraku) Blinisht, Buzhalë, Dedaj, Duzhnez, Levrushk, Midhë, Ukth, Lejthizë”. Qerret: “Qerret i Epër (qendër bajraku) ,Qerret i Poshtëm, Koman, Kçirë, Karëm, Dush”. Mali i Zi: “Shikaj(qendër bajraku).Kalimash, Dukagjin, Kryemadh, Mgullë, Petkaj, Pistë, Shtanë, Spas, Shëmëri, ky barak tani është në Prefekturën e Kuksit”. Shpesh herë forcat e bajrakut u përdorën për të shtypur kryengritje brënda vendit,duke krijuar armiqësi dhe vlla-vrasje.                          (K. Ulqini-Bajraku në organizimin e vjtër shoqeror.A.Sh. In.K.Popullore, Tiranë 1991 , fq.100).  Bajraktaret  ishin emrime nga administrata  ushtarake  turke. Pra, bajraktari kishte në juridiksion vetëm fshatrat e caktuara nga administra turke. Shtepia e bajraktarit nuk gëzonte ndonjë privilegj dhe si të tjerët nuk i shpetonte borxhit të gjakut.  Me vdekjën e tij detyrën e merrte  djali i madh ose ndonjë tjetër sipas rregullit të trashëgimit të prijësit. I shoqëruar nga krenët dhe pleqt paraqitej para valiut, i cili i kërkonte të tregonte besnikëri e bindje ndaj Sulltanit, i vendoste një nishan në parzem dhe i jepte  peshqësh  zakonisht  një çift kobure. (Kahreman Ulqini. Strukura e Shoqërië Tradicionale  Shqipetare. Shtep.Bot.Idromeno Tiranë,fq.78). Nuk dihet mirë se përse e në çfarë menyrë arritën të fitonin nga Sulltani të drejtën për të pasur kaq shumë bajraqe të veta, bajraqe që atij i shërbenin veçse në rast luftë (At Giussepe Valentini. Edrejta e komuniteteve në  traditen juridike shqipetare-Plejad,  Tiranë 2007. Fq. 203).  Në vitin 1696 në përpjekje për të mbrojtur Ulqinin nga sulmet Venedikase luftuan edhe  bajrakët e Malësisë së Shkodrës, ku u shqua për trimëri bajraktari i Hotit.    Për këtë meritë ai u trajtua si bajrak i parë.  Emrimi në detyrë  i bajraktarve dhe i Bylykbashve “Bëlykbash”komandat kompanije, bëhej  nga administrata  ushtarake turke  që do të thotë paguheshin më rrogë dhe me privilegje të tjera sidomos  bylykbashet që emrimi i tij bëhej nga autoritetet më të larta, zgjidhej nga paria qytetare muslimane dhe duhej të gëzonte besimin e malësorëve dhe të kishte lidhje fisnore (gjaku) më ta e të njifte mirë të drejtën  kanunore  por mbi të gjitha  ata do të betoheshin që të  qendronin  besnik ndaj regjimit pushtues otoman ( K. Ulqini  . Bajraku në Organizimin e Vjetër Shoqëror,Tiranë 1991 fq. 19,20,65,66).                                                                                                                                                                   Por bylykbashi (bëlykbashi) përfaqësonte dhe ndërmjetësonte  bajraktarët  me qëndren e administratës ushtarake tyrke.   TURKÇE  SOZLUK, 1, Ankara, Turk Dil Kurumu, 1988, fq. 221.
Bajraktaret  gjithë secili kishte  flamurin e vet si bajrak  me simbole turke por nuk kishin flamurin kombtar. Sot nuk gjëndet asnjë (bajrak) flamur. Një  pjesë  e tyre  humbën në 1908 kurse  gjatë ekspeditës  ushtarake  të Shefqet Durgut Pashës më 1910  u mblodhën dhe u asgjësuan.  Që nga dita e nisjës luftëtaret e bajrakut e kishin të siguruar ushqimin. Han, shkruan se luftëtarët e Hotit sipas një  privilegji të vjetër mërrnin 3(tre) racione, Mirditorët  pas  luftrave  të  zhvilluara në kufirin  grek kishin racionin të rregullt  e një pagë prej 16 groshesh  (= 12 franga )në muaj. Bajraktari i Shalës tërhiqte  1(një) racion ushqimi si luftëtar dhe pagën e djalit që e linte në shtëpi. (Kahreman Ulqini “Bajraku në organizimin e vjetër shqëror” Tiranë 1991 fq.95-98).Pra, edhe bajraktart  e tjerë nuk mund të bënin përjashtim  nga  pagesat. Duhet të theksojmë së Bajraktarët e Pukës janë treguar  patriot, trima  dhe tepër të vendosur në mbrojtje të atdhetarizmës, veçanarisht një kontribut të madh kanë dhënë  në kryengritjen e vitit 1911-1912  për çlirimin e vendit  dhe  shpalljën e pavaresisë, kapitull për të cilin do të flitet në veçanti.
Është e pa pranueshme heshtja mbi historinë e dy fiseve “LEGJËNDË” të shqiprisë së veriut Thaçi dhe Berisha.    “Ato më  mijëra vjet i rezistuan kohës me luftë dhe ruajtën identitetin, gjakun, fisin, besën, kulturën,patriotizmin, etj. Prandaj janë  trashigimi dhe pasuri kombëtare më vlera të mëdha të pa tjetërsueshme”. Emrat e ketyrë fiseve i hasim që  para  Krishtit.  Fisi Thaç dhe toponimi Thaç na dalin në pah që në përiudhën e Princ Lorikut i cili ka jetuar 300-400 vjet para Krishtit (Kadrush Sulejmani-Udhëtimet e Princ  Lorikut të Dardanisë”Për Besëlidhjen e Fiseve dhe viseve Ilire”fq.34). Rrënjet janë thellë në të kaluarën e larget,në lashtësinë e formimit të fiseve të popullit tonë. Fisi i Thaçit ishte nga gegët e Shqipërisë  veriore të Dardanisë së lashtë, Prof. Bedri Pejani në një shkrim që i dha Emrush Myftarit e shikon më thellë çeshtjën. Ai mendon së Thaçët bashkë më fiset e tjera u dyndën nga Dalmacia dhe Bosnjë-Hercegovina  gjatë dhe pas kryengritjës së Ilirve kundër romakve nën prijësit më emrin “BATO” i Desidiatve dhe i Dasaretëve në vitet 6 dhe 9 të erës së re. (”Prof.Bedri Pejani,Strategu  xhenial  / Krisobulat ,bulat e arta, Akt, dhurimet, fq.35,36; Prof.Shevqet Canhasi,Flakadani i Lirisë;Bajram Daklani,botim i revistës, “DRITA”TRELEBORG-SUEDI”shtator 2017). Në levizjën e dytë në vitët 40-50 mbas Krishtit Thaçi -Voksh futët në anën jugore të Drinit deri afër Vaut-Spasit  dhe kështu themelon katundin Iballe si qënder  të vetën. Kështu Vokshi i Thaçit i ndihmuar prej fistarve të Thaçit nëpër Iballe, zbret në Drin duke e kaluar atë. (“Prof.Mehmet Vokshi,Fisi-Voksh”viti 1931 fq.28-30). Një punë më shumë vlera për studimin e fisit  Thaç ka kryer studiusi dhe historian. Z.Xhemal Meçi (Mjeshtër i Madh).Përveç të tjerave më punën e tij ai numurimin e brezave të fisit Thaç i çon deri në 34 breza,  pra rreth 1020 vjet. Fiset e tjera të Murr-Deti arrijnë  rreth brezit të njëzet.Bashkë udhëtar i Thaçit, Berisha ndoshta më i vjetër në moshë por me një histori të gjallë që therret. Berisha është fisi më i vjetër shqiptar që deshmon lidhëjen dhe vazhdimësinë Iliro-Arbroro-Shqiptare qysh nga Antika e deri me sot (Adem Breznica Gazeta  “Bota Sot” 15 dhjetor  2019).  Shumë autor e përshkruajnë fisin e Berishës si më i vjetri në trojet shqiptare. Gjurmët e fisit na kthejnë prapa, para përiudhës romake (Carleton S.Coon ”The Mountains of Giants” Cambridge, Massachusettes,USA,1950,fq.45).
Berishasit janë ndër më të vjetrit banorë në trojet etnike shqiptare…(Ismet Bala,”Gazeta  Metropol” Tiranë 21.06.2010).  Berisha ka të ngjarë të jetë fisi ndër më të vjetrit në tërë Shqiërinë e veriut (Franc Nopça.”Fiset e malësisë së Shqipërisë veriore dhe e drejta zakonore e tyrë”,Tiranë 2013 fq.222). Fisi i Berishës është i vlerësuar një herë e një kohë duke u konsideruar si një ndër fiset kryesore të principatës së Dukagjinit (At Giussepe Valentini,”E drejta e komuniteteve në traditën juridike Shqiptare”, Plejad 2007,f.268.); Berishasit për të mbrojtur mbijetesën e origjinës Iliro-Arbënore u tërhoqën në malet e Pukës. ( Xhemal Meçi,”Koha e Jonë”,Tiranë 04.06.2016,f,14.) Sipas këtyre autorëve e gojëdhanave fisi i Berishës është fisi më i lashtë dhe më fisnik ndër të gjitha fiset Shqiptare, dhe ata janë banor rrënjas, autokton. (Përsonazhet Kryesore të Shqipërisë,Vendi,Fisi populli gjatë luftës së Parë Botërore,Tiranë 2016,f.157-158,f.171; 198). Prandaj  keto 2(dy) fise  rradhitën  në 12 fiset kryesore të  veriut.   Më lart rreshtuam 12 fiset të renditura nga Prof. Mehmet Vokshi por të  bënë përshtyje  thënja: ”Pra, fiset e tjera rrjedhin prej tyrë”. Duke ecur më tej në shkrimet për fisin e Thaçit, Prof.Dr.Fejzah Drançolli  thotë: ”Shpesh një lagje  thotë apo dëshiron të quhet fshat por në realitet nuk janë, sipas kësaj janë 12 fise dhe bajraqet që dalin nga këto mund të jenë degë por duhet ta kuptojmë prej cilit fis e ka gjenezën”(Mr.sc.Avdyl Hoxha, Rexhep Maksutaj. 12 Fiset shqiptare sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit. Prishtinë 2019,F.137). “Gjithë  ashtu edhe  nën fisi  Kabash,  Zogaj,  Helshan dhe Morina  janë pjesë e fisit të madh  Thaç”.                (Mr.sc. Avdyl Hoxha, Rexhep Maksutaj, “12 Fiset shqiptare sipas kanunit të Lekë Dukagjinit”, Prishtinë  2019, f.131). Fisi i Berishës pati një shtrirërje  teritorjale të gjërë ku banonin dhe në Pukë. Në valën e dytë të sulmit për të pushtuar tokat shqiptare  në vitet 1331-1355  ushtria sllave  ariti deri në Pukë, ku ishte duke banuar fisi i Berishës. Në pa mundësi për të ecur më përpara  ushtria sllave Berishën e bënë qënder ushtrije dhe i vunë  emrin e tyrë”Puka” (grup  ose Regjiment). Kështu Berisha detyrohet të largohet nga Puka.(  Prof.Mehmet Vokshi, “Fisi Vokshi” Shtyp.Kristo P.Luarasi, Tiranë 1931 f.14,18). Në vitin 1332-1334  sllavet arritën  në Pukë, ku ishte fisi i Berishës (Prof.Dr.Shevqet Sahit Canhasi  ”Flakadani i Lirisë” Bajram Daklani  1873-03 shkurt 1923 Botim i Revistës “Drita” Treleborg-Suedi, 2017, f.37). Një pjesë e popullsisë së fisit të Thaçit vjen e vëndoset në Berishë në vendin që edhe sot thirret “Fusha e Thaçit”.Duke u bazuar në toponimet e shumëta të fisit të Thaçit në token e Berishës si:”Fusha e Thaçit,Hurdha e Mark Gjeçit,Ura e Gjeçit, Lami i Gegë  Gjeçit dhe ara e Dodë Gjeçit”, tregojnë se fisi i Thaçit ka bashkëjetuar për një përiudhë kohë të gjatë në këtë teritor, ndoshta më shekuj.Udhëtimin e radhës  banorët e këtij fisi nga Berisha e bënë për në Kryezi  ku dhe u vendosën. Dhe këtu fisi i Thaçit sipas zhvillimit të aktivitetit kanë qendruar për një kohë të gjatë. I pari i fisit pati të drejtën për të bërë gjygjet dhe pleqënit e krahinës  duke zotëruar edhe  vulën e vet për ti vulosur, ç’ka nuk u arriti pa përpjekje dhe brenda një kohe të shkurtër. Kemi dhe toponimet”Gryka  e Gjeçit, Kodra e Gegës”.etj. Në shenimet që ka lënë At Shtjefën Prënd Gjeçi-aj (Gjeçovi) të pasqyruara nga Ruzhdi Mata në Kryezi  vllazëria Thaçi  kishte 50-60 burra  ç’ka tregon për numrin e madh të popullsisë së këtij fisi. (Ruzhdi Mata “Gjeçovi  Nderi i Kombit”, Tiranë , Reklama 2000,fq.5-10). Pas një kohë detyrimisht të gjatë  nga Kryeziu fisi Thaç vjen e vendosët në Iballe të 4 (katër) vllëzrit Buçë Gjeçi, Gegë Gjeçi, Prënd Gjeçi dhe Dodë Gjeçi. Thaçët shërbetorin e tyre e bënë dhënder të shtepisë ku, i besuan dhe vulën e fisit. Ai tek Veziri i Shkodrës  konvertohet në musliman nën emrin  Sulejman Aga  në vitet 1630  e nga shërbetor e dëbon  padronin e vet. (At Giussepe Valentini “E drejta e komuniteteve në traditën juridike shiptare” Botuar,Plejad, Tiranë 2007 fq.310, 415). Është krenari për rrethin e Pukës që nga 12 fise të veriut 2(dy) gjënden në krahinën e Iballës dhe të skuqemi po të mos flasim për Thaçin dhe Berishën, është e pa  pranueshme.  Aty u ruajt identiteti kombetar. Për shumë dekada historisë ju shtrua  dyshemeja e genjeshtrës dhe në këtë rast e vërteta është sëmundje. Ta çajmë këtë dysheme e ti hapim rrugë daljës së filizave të kësaj “semundje” që të lulezojnë e vërteta.  Ajo (e vërteta) as nuk shitet,as nuk blihet, as nuk fshihet dhe as nuk vritet.Një shprehje thotë: ”Sikur uji të kishte gojë më folë shumë njërzve do ju thoshte më parë lani zemrën dhe  pastaj lani duart”.  Duke u bazuar në të dhënat historike për kontributin që kanë dhënë Thaçi dhe Berisha si bashkë udhëtare në harmoni të plotë që në lashtësi për ruajtjen  e  identitetit iliro-arbëror  në të gjitha aspektet  është një sakrifice  e pa llogaritshme. Të dy këto fise në udhëtimin e përbashket gjatë historisë përmes shumë vështirësish e sakrificash mbetën  përherë  aktive  dhe  me  merita  e  vlera  autentike komb formuese,  çështje për të cilën do të shkruajmë  në një kohë të më vonëshme.                           

Skënder Karaçica

Populli shqiptar si popull i dytë shumicë në hapësirën etnike në RVM-së ende me ligjet e Kushtetutës ka mbetur në statutin e pakicës kombëtare me shenjën e barazisë me pakicat tjera.

Qysh në fillim kanë dalur zërat e partive politike maqedonase,që trumbetojnë lidhur me ndryshimet e Kushtetutës të këtij vendi multietnik dhe, gati-gati i brishtë në të ardhmen e saj evropiane,kur e kur sajojnë ,,amandamente kuturu (sic!)për shtetin e një populli (lexo:maqedonas,-shënimi ynë,-sk) dhe i pakicave në këto hapësira.

Në dritën e këtyre ngjarjeve,faktori politik maqedonas shkon më tej duke e vënë në qendër të ligjeve kushtetuese(ndryshimet), ku në marrëveshje me Bullgarinë për çështjen e pakicës bullgare dhe të ,,gjuhës maqedonase,, (sic!) dhe të identitetit të këtij shteti i sajuar nga boshti pansllavist në Beograd ,Moskë dhe Athinë, të avancohet në shtetformues(sic!).

Ndryshimet e Kushtetutës në RVM-së çfarë do të marrin shqiptarët si popull i dytë shumicë (lexo:40 përqind të përberjes kombëtare të referencës zyrtare të Samitit NATO në Çikago(2015), a do të avancohet çështja kombëtare me shenjën e barazisë shtetformues apo do të mbetët në logon e ligjeve kushtetuese pakicë me shenjën dalluese me pakicat tjera?

Për aktualitetin e ndryshimit të Kushtetutës, faktori politik shqiptar, bota kademike, unversitare dhe shoqëria civile në hapësirën etnike në RVM-së duhet të rreshtohen në vijën e unifikimit dhe, pa asnjë hezitim të kërkojnë hisën e vet në preambulën e ndryshimit të Kushtetutës në këtë vend, në shkallë të barazisë kombëtare si shtetformues e jo pakicë kombëtare.

Thirrje nga Amerika: Shqiptarët si popull i dytë shumicë të avancohen në shtetformues në RVM-së!

Çikago,1 prill të motit 2023

Aleksandër Çipa/

Qasje refleksionuese pas premierës së dokumentarit të Mevlan Shanaj për artistin sharmant Rikard LjarjaDokumentari “Rikardi” i regjisorit Mevlan Shanaj është një vepër e artistit Shanaj, për artistin Ljarja, të cilët, në jetë dhanë provën e gjatë të të qenit edhe mik për mikun. “Rikard” ofron dhe plotëson një mundësi për shumëkënd, për njohjen me jetën, veprën, personalitetin dhe vlerën e lartë njerëzore të Rikard Ljarjes. Më i vyer bëhet ky dokumentar, për të sotmit dhe sidomos të ardhmit kinema-dashës, kudo në hapësirën shqiptare.Kjo vepër e çiftit të artistëve, regjisorit Mevlan Shanaj dhe skenarin e shkrimtares Natasha Lako, shton një shenjë dhe sprovë të bukur e të realizuar, në filmin memorial shqiptar. Është dokumentar për një personalitet që jetoi dhe influencon në dy kohë të ndryshme shoqërore. Ljarja, mishëroi të vetmen kohë karakteriale të vetvetes. Është artisti me disa regjistra pasionesh, talenti, punësh dhe veprimtarish. Autori Shanaj e mban në këtë realizim shpërfaqjen e plotë të portretit të artistit sharmant, së pari mes dy hiseve themelore të jetës së njeriut: vendlindjes dhe familjes. Emri i artistit shkodran, u shpërnda si talent dhe u konfirmua si artist, në harkun kohor të mbi 60 viteve në Shqipërinë nën komunizëm dhe këtë të pastajmen. Erdhi, u rrit, aktroi dhe jetoi në kostumin e patradhëtueshëm të vetvetes. I gjykoi kohët në këtë kohë të lirisë gjykuese, pa transferuar dhe pa këmbëngulur në kërkime justifikimesh për artin dhe brendinë e tij ideore. Pjesa e vetërrëfimit prej Ljarjes në dokumentar është autentike. Aktori udhëtoi bashkë me disa pasione dhe aftësi prej artisti, në fusha të tjera. (Ndër të paktët aktorë e regjisorë që ishte instrumentist për disa instrumenta, shkrimtar me disa libra, skenarist me disa skenarë dhe filma të suksesshëm, piktor me shumë punë dhe intelektual me sqimë. Ljarja ishte intelektual, me aktivizëm mendimesh e fjale publike. Nuk i përkiste llojit me pjesëmarrje në kore portative partish apo prijësish të fiseve politike, si në kohë të parë dhe të dytë, të jetës së vet. Për këtë shtysë, si qytetar në ADN, ai e mishëroi pasionin për shkrimtarinë si dijeni dhe si dëshmi të pohuar më herët, prej Hygoit se ” letërsia krijon qytetërim”. Në vlerësimin kapital që ekziston për Rikardin, prej shumëkujt, aq më tepër njerëzve të kinemasë dhe regjisë, konfirmohet fakti që solli aktrimin ndryshe. Ai pasuroi gamën e karaktereve që tërheqin dhe spikasin, sikundër edhe bënë diferencë, prej veçanësisë aktoriale të traditës pararendëse dhe asaj në të cilën hyri e vijoi. Rolet e Rikard Ljarjes, krijoheshin vetiakisht duke ekspozuar një botë të brendshme atipike ndër gjithë tipologjinë e imponuar të kinemasë socialiste. Rikardi evitoi patetizmin vokal, edhe pse gëzoi zërin më të rrallë. Ai, e arriti shpejt shqueshmërinë prej valencës dhe talentit, si edhe prej portretit që aq shumë antropologjikisht europianist mbeti.Premiera e dokumentarit të ndjekur nga disa qindra shikues në kinemanë “Milenium” të Tiranës, si për herë të parë, u mbush me karafila të kuq të cilët i kishte sjellë enkas, seicili pjesëmarrës. Edhe ky detaj regjisorial, i sugjeruar prej autorit të dokumentarit, i dha edhe më tepër emocion dhe peshë nderimi, shfaqjes. Ishte simbolikisht homazhi i munguar për Ljarjen, kur në pikun e pandemisë së COVID-19 humbi jetën dhe u strehua nën dhé, në mungesë të njerëzisë që e do.Mevlan Shanaj nuk e tejkaloi raportin personal të mikut dhe artistit, me artistin e adhuruar shqiptar. Kamera regjisoriale e nis filmin-dokumentar, me një stand-up të regjisorit protagonist, duke e vendosur pashmangshmërisht Rikard Ljarjen në vendlindje dhe vendqëndrimin e përjetshëm, në Shkodër. Përmes kësaj hyrjeje, Shanaj ia del të evidentojë edhe më realisht bëmën e plotë dhe të bukur artistike, si dhe jetën krijuese të Ljarjes, në kontekst dhe brenda Shkodrës. Në filmat e njohur “Komisari i dritës”, “Dueli i heshtur”, “Rrugë të bardha”, “Plagë të vjetra”, “Radiostacioni”, ”Shtigje lufte”, “Në pyjet me dëborë ka jetë”, “ Skëter ‘43”, etj., etj., Rikard Ljarja qysh në fillim të dokumentarit, përcaktohet prej autorit, si një emër emërshtues për qytetin hijerëndë dhe sharmant të Shkodrës. Imazhet filmike, pasazhet vetërrëfyese të Rikardit, rrëfimi i detajshëm i arkivistit të Teatrit “Migjeni”, fletëpalosjet njoftuese të koncerteve, në një prej të cilave Rikard Ljarja rreshtohet si instrumentist i fagotit, më pas fotografitë e tij si fizarmonicist e pianist,…etj., etj, janë detaje që në dokumentar pasurojnë dijen publike për jo-bashkëkohësit e tanishëm dhe ata të ardhëm, për një artist kapacitetesh. Skenari dhe regjia me finesë na sollën Rikardin që erdhi në jetë nga dy prindër me rrënjë e investim qytetar e kulturor. Përgjatë gjithë dokumentarit, dashuria e Rikardit për Shkodrën është aq e prekshme dhe dhimbshme si e thënë me vargun e Fatos Arapit :” Ç’dhembje qenka të dashurosh ty.” Rikard Ljarja nuk e thotë askund me zërin e tij të bukur dhe sytë e vet aq folës, asnjëherë brengën penguese. Jo se shfaqej në vetëçensurim. Por për shkak se u bë kapërcyes me talentin dhe kulturën që i zotëronte si asete vetiake. Në librin triptik të tij “Prill”, në faqen e parë rrëfen një detaj artisti të penguar. Gati 40 vite më parë shkroi një prozë të cilën e kishte konceptuar të mjaftueshme për tri filma të shkurtër. Vetëm pjesa e dytë e triptikut arriti të bëhej film. Duke ndjekur dokumentarin, tentativa e regjisorit Shanaj, për t’i marrë një intervistë birit të vetëm të artistit, Leandrit, dështon për shkak të prekjes së thellë të tij dhe lotimit nën peshën e dhimbjes për atin. Është një ndër detajet më shprehëse të krejt dokumentarit, ku natyra e raportit bir-at, triumfon mbi çdo ligjërim apo rrëfim verbal sado i shumtë mund të jetë me fakte. Të njëjtin plotësim, në një mënyrë më fakt-thënëse, solli bashkëshortja e artistit, aktorja Marjeta Ljarja. Dokumentari ia ka dalë të rrokë dhe paraqesë plotësisht shtatin dhe portretin specifik të artistit të shumë lëmive, regjisorit të risive dhe talentit që meriton më shumë vlerësim të sotëm e të ardhëm. Shanaj na solli imazhin filmik të qytetarit me kalibra e me ndërgjegje, të personalitetit me cilësi antropologjike si shqiptar european dhe aq më tepër, me thelb të tillë.Rikardi ishte artisti që jetoi intensivisht me punët e njëpasnjëshme që realizoi, por edhe i rrethuar dhe i gjendur përherë në një mjedis kulturor jo të ndenjur, por gjallues. Dokumentari ofron emrat e shquar të artit shqiptar që shpallin vlerësimet e tyre dhe çmimet vetiake për Rikardin. Dimensioni më imponues i Rikardit ka qenë dhe i tillë shfaqet plotësisht edhe në dokumentar, thjeshtësia. Jetoi dhe krijoi duke mbetur më i vërtetë se natyra. Në këtë premierë, në sallë shumë të pranishëm u përlotën. Njohja e mundësuar prej dokumentarit për imazhin real dhe gati shenjtëror të Rikardit, të shtyn të zgjohen lotët nga dremitja në thellësinë e errët të vetvetes. Artistët e ikur, ua marrin natyrshëm këtë dobësi të bukur të gjallëve.

SHKRUAN: Isuf Ismaili

Para pak ditësh u bë përurimi i veprës jetëshkruese “Atdhetari i shtigjeve të lirisë – Xhavit Haziri”   në praninë e rreth 200 pjesëmarrësve, në një sallë të madhe, në Achen të Gjermanisë, ku erdhën familjarët, shokët e heroit Xhavit Haziri, studiues e veprimtarë, si dhe bashkatdhetarë, të cilët shfaqën nderimet  e dëgjuan shumë dëshmi të dhëna, përshkrime ngjarjesh e idesh pikërisht për Xhavit Hazirin, si shëmbëlltyra më mirë e vazhdimësisë shqiptare dhe veprimtarisë atdhetare.

Përurimi i veprave dhe vlerave të mirëfillta kulturore, shoqërore e atdhetare ka një rëndësi të madhe, jo vetëm për pjesëmarrësit e një tubimi të tillë, por mbi të gjitha ka rëndësi edhe për vetë rrugën që duhet shtruar mirë,  në të cilën brezat e rinj e nisin jetën e vazhdojnë përpjekjen dhe veprimtarinë për të qenë edhe ata pjesë e rrënjëve dhe shpirtit atdhetar të etereve e stërgjyshërve të tyre. Njëkohësisht, veprat të cilat përshkruajnë jetën e veprimtarinë e dëshmorëve, heronjve e njerëzve të përkushtuar në rrugën e lirisë, pavarësisë, emancipimit, të humanizmit e atdhedashurisë, janë e do të jenë gjithmonë shkëlqimi më i mirë për vetë njerëzit që kanë qenë bashkëkohës të dëshmorëve e  heronjve, për njerëzit që janë dashamirës e për vetë brezat e së ardhmes. Vepra e poetit dhe veprimtarit Mustafë Krasniqi për heroin e popullit dhe të atdheut Xhavit Haziri, është një vepër ku shquhet jo vetëm përshkrimi për ta paraqitur  jetën dhe veprën së këtij heroi, por ajo së bashku me vepra të tjera për heronjtë e dëshmorët e atdheut janë edhe  porosi që e thërrasin ndërgjegjen shqiptare.  Kështu jeta e lavdishme dhe veprimtaria heroike e bijve e bijave më të mirë të atdheut, që dhanë çdo gjë, pra edhe jetën e tyre,  duhet të jetë një lidhje e natyrshme e vazhdimësisë  me brezat e popullit shqiptar, duke shprehur gjallërinë jetës  së tyre e duke pasur si busull drejtimi veprën e jetën pikërisht të këtyre heronjve e dëshmorëve si heroi Xhavit Haziri. Pikërisht, këtu është një moment për të dalë edhe te përurimi i veprës : “ Atdhetari i shtigjeve të lirisë – Xhavit Haziri “. Nuk ka kënaqësi më të madhe se kur vepra e dëshmorëve e heronjve përkujtohet e shënohet e përurohet nga brezat e rinj. Në këtë kuptim organizimi për përurimin e veprës për heroin Xhavit Haziri, nga familjarët e tij nga shoqëria e tij që u bë në Achen të Gjermanisë është një nga veprimtaritë e shkëlqyera atdhetare e shoqërore. 

Programin e këtij përurimi e udhëhoqi mësuesja e shkollës shqipe Elizabeta Statovci. Ajo pasi përshëndeti dhe uroi mirëseardhjen e të pranishmëve, pasi foli për rëndësinë e librit dhe heroit Xhavit Haziri ia dha fjalën menjëherë, shokut të idealeve të veprimtarisë e të burgut të Heroit Xhavit Haziri, bashkatdhetarit tonë, Binak Berisha. Ai në fillim tha:

─ Jam shumë krenar e i lumtur që shoh shumë njerëz në këtë mbrëmje për përurimin e e veprës së shokut tonë, Xhavit Haziri. Kjo më bën të ndjehem mirë, meqë shoh se mundi, sakrifica, veprimtaria dhe gjithçka që ka bërë Xhavit Haziri dhe shokët e tij ka dhënë frytet e çlirimit, lirisë e bashkimit të Atdheut! Dua ta falënderoj Mustafën e Arbenin të gjitha ata që dhanë ndihmesën e tyre në këtë mbrëmje përurimi, por arsyeja e vërtetë pse jemi këtu është heroi Xhavit Haziri. Për këtë hero, po ta kishin një të tillë popujt të tjerë, do të kishin bërë dhjetëra libra e filma.

Dua që në fillim ta bëj një vërejtje, për sa i takon titullit të veprës: “Atdhetari i shtigjeve të lirisë – Xhavit Haziri” më duket se do të ishte mirë të thuhej  “Atdhetari udhës së madhe të lirisë”, sepse unë, Mustafa e disa shokë të Xhavitit, kemi mbetur në shtigje, ndërsa Xhavit Haziri e shtroi udhën e madhe të lirisë, udhë kjo në të cilën ka mundur të hyjë secili shqiptar. Megjithëkëtë, e falënderoj, Mustafë Krasniqin, sepse e ka bërë një vepër shumë të mirë për shokun tonë e heroin Xhavit Haziri. 

Xhavitin pata rastin e njoha në ditët e kohërat e vështira, kur vepronim ilegalisht për çlirimin e Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare nga Jugosllavia pushtuese. Ai ishte një njeri i mrekullueshëm, vetë pamja e tij tregonte: mirësi, bujari, dashuri, atdhetarizëm, sakrificë etj., me ato syze që na shëmbëllente si heroi Qemal Stafa. Unë mund të flas edhe për kohë kur qemë në burgje. Ai qe stoik dhe nuk i trembej syri kurrë. Ai vepronte edhe në burgje dhe arrinte t’i bashkonte shokët, por edhe kurrë nuk u dorëzua gjatë torturave çnjerëzore që i bënte armiku dhe kurrë nuk gjunjëzua.

Më pas fjalën e mori Arbër Haziri, njëri nga pjesëtarët e familjes së Heroit Xhavit Haziri, ndër të tjera tha:

─ Jam shumë krenar, që sot keni ardhur për përurimin e kësaj vepre. Jeni shumë të nderuar të gjithë, por disa i falënderoj në mënyrë të veçantë, se kanë bërë qindra kilometra për të ardhur këtu, për ta nderuar Heroin Xhavit Haziri, për të na nderuar ne. Ju falënderoj nga zemra dhe unë nuk dua ta zgjas më shumë fjalën time, sepse studiuesit e veprimtarët para publikut do t’i thonë ato që kanë përgatitur. 

Mësuese Elisabeta sipas programit e ftoi profesor dr. Vaxhid Sejdiun. 

Profesor Vaxhidi e nisi fjalën e tij me përgëzimet për veprën e Mustafë Krasniqit, foli edhe për atë se kurrë nuk mund të thuhen të gjitha ato të dhëna, ngjarje  e veprimtari që i ka bërë një dëshmor, një hero, siç është Xhavit Haziri. Profesor Vaxhidi, duke bërë një punë të shkëlqyer sistematike e me përkushtim, analizën për veprën e kishte ndarë në disa nëntituj dhe ndër të tjera tha:

─ Nuk ka titull më të lartë, se titulli hero. Xhavit Haziri është hero, ai dha gjithçka për ne, për lirinë, për Atdheun, për të gjithë shqiptarët, për të gjithë Shqipërinë. Ne kemi nevojë të mësojmë, studiojmë e ta nderojmë veprën e tij e të dëshmorëve e heronjve të tjerë. Ne kemi nevojë të ecim sipas mësimeve e veprimtarisë që ata e bënë.

Si mund të përkufizohet, përpjekja, organizimi e veprimtaria e heroit Xhavit Haziri? Si mund t’i themi disa fjali të përmbledhura për punën, veprimtarinë, përkushtimin, sakrificat e tij e të shokëve të tij, gjeneratës së tij, të cilët qenë në shërbim të Atdheut?

Mund të themi me plot gojën, se ideali i tyre që i ka shtyrë, që ua ka mbushur shpirtin, që i ka  udhëhequr është gjuha, trojet shqiptare, Shqipëria, bashkimi i tërësisë së saj, flamuri shqiptar e motivet e shkëlqyera njerëzore.

Kështu, vijmë edhe te edukimi i Heroit dhe bashkëveprimtarëve, bashkëluftëtarëve, bashkëvuajtësve të tij, duke theksuar, se pikërisht ato që u cekën më sipër, ato ideale e motive që fëmijë e të rinj janë ushqimi i tyre shpirtëror, edukativ. Për ta, pra gjuha, kultura e Atdheu janë një e të pandara. Ky pra është mësimi më i mirë edhe për të gjithë ne. Të gjitha këto që u thanë lidhen pa u ndarë me atdhedashurinë.

Ndër të tjera profesor Vaxhidi tha se liria që e gëzon Kosova, si shteti i dytë shqiptar, për të cilin vepruan shqiptarët e të gjitha trevave shqiptare, kurrë nuk do të dilte në dritë, kurrë nuk do të vinte, pa sakrificën e veprimtarinë e heroit Xhavit Haziri e të shokëve të tij, bashkëveprimtarëve të tij, të cilët përkushtimin e veprimtarinë e kulmuan me krijimin e UÇK – së heroike dhe fitoren e çlirimin e Kosovës.

Profesor Vaxhidi, aty nga fundi tha:

─ Heroi ynë Xhavit Haziri dhe bashkëveprimtarët e bashkëluftëtarët e tij ditën të bashkohen jo vetëm në Kosovë, por në të gjitha trevat shqiptare, sepse vetëm bashkimi i shqiptarëve  dhe i të gjitha trevave të tona shqiptare sjell forcë, përparim kombëtar e shoqëror.

Më pas ma dhanë fjalën edhe mua edhe si redaktor i librit. Unë të them të drejtën fola për disa ngjarje e për rëndësinë e librit. Shokët që kanë shkruar më parë siç janë: profesor Vaxhid Sejdiu, e Mustafë Krasniqi e kanë përfshirë në shkrimet e tyre edhe atë që thashë unë, por edhe në librin “Atdhetari i shtigjeve të lirisë – Xhavit Haziri” e kam vështrimin tim, prandaj nuk do të doja t’ i përsërisja ato që kam shkruar e thënë, por dua të theksoj një moment kur e shfrytëzova pas recitimeve të nxënësve e fjalimeve të kumtuesve. Në atë rast thashë se është vështirë, madje e pamundur të përfshihen të gjitha ngjarjet e të dhënat në një libër të vetëm për heroin, prandaj do të doja që kushdo që ka të dhëna t’i mbledhë ato dhe t’i dërgojë te autori ose te njerëzit që mund të shkruajnë për heronjtë e dëshmorët dhe të botohen edhe libra të tjerë. Por, unë e shfrytëzova edhe këtë rast për të folur për arsimin, për gjuhën shqipe, për shkollat e nxënësit në diasporë, për rëndësinë që ka shkolla shqipe, për shqetësimet tona, sepse një pjesë e madhe e njerëzve tanë  po e bjerrin, po e humbasin gjuhën, kulturën e rrjedhimisht edhe shqiptarësinë tonë, prandaj me dhembje të madhe dhe emocione të fuqishme thashë:

─ Unë kam vënë re se një pjesë e madhe e fëmijëve nuk dinë shqip, nuk i dërgojnë prindërit  e tyre në shkollat shqipe, kjo është shumë e dëmshme, sepse gjuha është çelësi më i mirë që i hap dyert, të cilat i mbyll harresa, i mbyllin ndikimet e zhvillimet e dëmshme në vendet e huaja. Gjuha na e ruan zanafillën tonë, kulturën e shqiptarësinë.

Më pas, gati me lot në sy, thashë se edhe dëshmorët e heronjtë si Xhavit Haziri, vepruan, e derdhën gjakun për lirinë, pavarësinë e bashkimin e atdheut, por u flijuan edhe për ne në mërgim, për fëmijët tanë që të mos shuhen këtej në vendet e huaja, por ta ruajnë gjuhën e përkatësinë shqiptare, prandaj dërgoni fëmijët në shkollat shqipe e t’i mësoni të flasin shqip! Por, uroj që të mos shkojë dëm edhe puna e vepra jonë, si mësimdhënës!

Edhe vetë autori Mustafë Krasniqi, foli e i falënderoj pjesëmarrësit, foli me admirim për heroin Xhavit Hziri etj. Në këtë linjë foli edhe poeti Hasan Qyqalla.

Më pas me emocione e me nderim të thellë përshëndeti të pranishmit edhe Arsim Haziri, vëlla i Heroit Xhavit Haziri, i cili tha:

─ Të dashur bashkatdhetarë ju përshëndes në emër të familjes Haziri, në emër të shoqes e të dy djemve të Xhavit Hazirit! Kjo është një ditë plot mall e kujtime, por edhe gëzime se po shoh kaq shumë njerëz, shokë të Xhavit Hazirit, bashkëveprimtarë të tij e studiues për jetën e veprën e vëllait tonë.

Ai përshëndeti mysafirët nga Zvicra e Italia, njerëzit e afërm e të gjithë të pranishmit që e nderuan jetën e veprën e heroit Xhavit Haziri.

Nxënësit  e shkollës shqipe të mësueses së nderuar  Elizabeta Statovci, të cilët ajo i kishte përgatitur mrekullisht e të cilët mbanin veshur edhe kostumet kombëtare shqiptare, recituan vjersha për heroin Xhavit Haziri, por edhe disa krijime që vetë Heroit që i kishte shkruar.

Në fund po e theksojmë nderimin dhe respektin për Arsim Hazirin, Arbërin e për të afërmit e tyre të cilët na u gjetën pranë e na nderuan, na pritën e na përcollën me dashuri e përkushtim të madh vëllazëror. Nderime pa fud!

Lavdi të përjetshme Heroit Xhavit Haziri!