Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

TRUPI pa ORGANE

by

Nga Mr.Sc Blerta Haxhiaj/

Njerëzit pyesin se çfarë është trupi pa organe?Mirëpo akoma pa u përgjigjur jemi të përfshirë në këtë trup pa organe. Zhvillojmë gjithë aktivitetin tonë jetësor, një proces ku trupi ka mjaft organe dhe tashmë dëshiron ti flake ato tutje apo ti humbë ato. “Trupi i njeriut është në mënyrë të pamjaftueshme skandaloze, në vend që të kemi një gojë dhe anus për të gjithë proçesin pse mos të kemi një vrimë dhe për të ngrëne, edhe për të eliminuar.” (A THOUSAND PLATEAUS Capitalism and  Schizophrenia Gilles Deleuze Felix Guattari) Për të gjetur trupin pa organe duhet të gjejme si si duhet kompozuar ajo, kjo është një çeshtje jetë a vdekje, moshe, gjinie, gëzimi apo hidhërimi. Një trup pa organe është një i tille kur kemi hequr çdo gjë, ajo që mund të hiqet bëhet saktësisht me fantazinë dhe subjektifikimi i të tëres – psikoanaliza bën të kundërtën, ajo konverton çdo gjë në fantazi, ngushton në fantazi. “Një trup pa organe është tashmë pjesë e trupit prodhues, është i përfshirë në trup”. Çdo herë dëshira është e tradhëtuar, e mallkuar mirëpo gjithmonë pas saj qëndron një “prift” i cili shërben si një pararojë për mallkimin e dëshirës, dëshira është një litar që të ngërthen, prifti mban sakrificën e parë dhe të gjithë bien në tatëpjetë, figura më prezente te prifti është psikoanalisti me tri parimet Deshira; Vdekje; dhe Realiteti. Intensiteti i prodhuar nga çdo trup pa organe jep një vazhdueshmëri e intensitetit të vazhdueshëm,  Gregory Bateson përdorë  termin Plateu si një regjion i vazhdueshëm i intensitetit të konstituuar në ate mënyrë ku nuk lejohet të ndërpritet vetëvetja nga një ngacmues i jashtëm.

Një Plateu është një pjesë e imanencës, dhe çdo trup pa organe ëshë i përbërë nga Plateus, çdo plateu është vet një plateu në komunikim më plateus-ët tjerë  në një plan konsistence, një trup pa organe është një përbërës i një kalimi. “Gadualisht po afrohemi realizimit të asaj që trupi pa organe nuk është e kundërta e organeve. Organet nuk janë armiqët. Armiku është organizmi. Trupi pa organe ështe kundërshtare jo e organeve mirëpo e asaj që organizon organet e cila quhet organizem” ku le të analizojmë pak shqetësimet që na rrethojnë, organizmi – kuptimi dhe subjektifikimi – sipërfaqja e organizmit, kendi i kuptimi dhe interpretimi – Ti do të organizohesh, do të jesh një organizëm, do të artikulosh trupin tënd, shkurt do te jesh një i shtypur. Do të jesh nje interpretues dhe i interpretuar, nje deviacion. Nje ure kaluese. Do të jesh një subjekt, i gozhduar, një subjekt eunuk. Trupi pa organe rrëshqet mes sipërfaqes së ngurtësuar dhe planit të saj gjë që kjo e bën atë të lirë; “Trupi pa organe tregon vetëveten për atë që është: një bashkim dëshirash; bashkim i fluksit, vazhdueshmëria e intensitetit:” ku trup është dëshirë, është ajo çka dikush dëshiron dhe po ai të jetë i dëshiruar, dhe jo vetëm një imanence e dëshirës. Dëshira shkon dhe më larg – paraja; armët; policia; Shteti; bile dhe fashizmi është dëshirë. Atje ku ka konstitucion të trupit pa organe atje ka dhe dëshirë në relacion me tjetrin, kjo nuk është thjesht ideologji por një çështje reale, një fenomen i fizik, biologjik, psikik social apo kozmik.

Testi i dëshirës nuk është të denoncosh dëshirat e rreme por të dallosh me dëshirë atë të cilin i përket ndasisë dhe cila i përket konstruksionit të planit të imanencës. Plani i imanencës ( i brendshëm që mund të qenësojë ndryshe, por vetem brenda diçkafit ) nuk është aq i thjeshtë sepse ka gjëra që edhe mund të refuzohen si psh. zgjedhjet e trupit pa organe si një funksion makinës që e projekton atë.  Në përgjithësi konsiston se identiteti i efekteve, vazhdimesia, totaliteti i trupit pa organe nuk mund të nënshtrohet nga plani i imanencës vetëm në qoftë se nga një makinë ë aftë për të mbuluar apo krijuar e aftë për lidhshmëri mbrenda dëshirës, apo duke mbushur dëshirën duke absorbuar lidhjet e vazhdueshme. Ndryshe trupi pa organe – plani i tij do te jetë në dysh nga gjenitë, të margjinalizuarit ndërkohe qe planet tjera boshe do të triumfojnë. Trupi pa organe permban nje shumesi kombinimesh te flukseve te deshires.

Petro Zheji, shenjtori, mentori, i persekutuari i gjithë elitës shqiptare këtë çerekshekulli dhe dy fjalë për Artur Zhejin

by

Nga Elida Buçpapaj/

Në shtypin shqiptar është ribotuar një biografi jo vetëm e Artur Zhejit, por e gjithë familjes së tij, me nënë e babë, me listë familje nga Kastriot Myftaraj. Për hir të së vërtetës, do të shpreh mendimin tim.

Nuk kisha menduar kurrë se mund të fliste dikush pa superlativa për Petro Zhejin.

Nuk kisha menduar se mund të dilte dikush e mund të hidhte pluhur në figurën e tij poliedrike të një gjeniut-patriot dhe altruistit të përmasave të Petro Zhejit.

Nuk di në botën shqiptare një altruist të tillë përveç Nënë Terezën.

E adhuronin të gjithë, miq e armiq, intelektualë, akademikë, profesorë, ziliqarë, spiunë.

Petro Zheji mund të ishte Kryetari i Akademisë të Shkencave;

Petro Zheji mund të ishte Ministër i Kulturës,

Petro Zheji mund të ishte Ambasador i Shqipërisë në SHBA, Francë, Itali, Gjermani.

Nëse në Shqipëri do të ishte rrëzuar me të vërtetë nga themelet ngrehina e diktaturës.

Petro Zheji është figura më e ndritur e një shqiptari.

I fundmi shqiptar me të gjitha ato vyrtyte, superinteligjencë, mirësi, kulturë, sakrifica, që përbën farën shqiptare.

E gjithë elita e sotme politike në Shqipëri ka dalë prej hundës së Petro Zhejit.

Të gjithë nxënës të përulur të tij, ai në përmasat e Shenjtorit në një apartament të mjerë, ku gjithë rinia elitare shqiptare shkonte dhe i falej.

Sepse ai i mësonte se si të mbeteshin njerëz!

Sepse Petro Zheji rrezatonte dituri, rrezatonte kulturë, rrezatonte shqiptari, rrezatonte antikomunizëm, rrezatonte antikonformizëm, rrezatonte mirësinë e Zotit.

Im atë, i persekutuar nga diktatura e njihte Petro Zhejin kur punonin bashkë në Shtëpinë Botuese Naim Frashëri, Petro Zheji ishte përkthyes, ndërsa im atë redaktor.

Im Atë e adhuronte Petro Zhejin, Im Zot Fan Noli i dukej nxënës përpara gjenisë së Petro Zhejit.

Edhe nëse Im Zot Fan Noli do të ishte gjallë ashtu do të ndihej përpara gjigandit të gjuhës shqipe.

Kur nuk më doli e drejta e Universitetit, im atë i shkoi Petro Zhejit në shtëpi dhe iu lut nëse do të ishte e mundur të më jepte mua, bijës së tij të vetme, leksione të frëngjishtes.

Petro Zheji pranoi menjëherë. Shtëpia e tij dhe jona ishin në dy cepe të kundërta të Tiranës. Ai nuk mungoi asnjëherë. Ai nuk mori asnjëherë asnjë lek.

Dita e javës kur na vinte në shtëpi për ne ishte festë e madhe.

Ishte simboli i së mirës dhe ndershmërisë. Tek ne fliste pa doreza, talleshim dhe qeshnim me kukullat e regjimit dhe të pseudoelitës.

Ishte besimtar i madh dhe nuk ka shkelur kurrë dikë në besë. Ka ndihmuar kë ka mundur, cilido që i ka kërkuar ndihmë pa i kërkuar kurrë shpërblim, pa i marrë kurrë shpërblim.

Regjimi komunist me superstrukturën e ka urryer sepse përpara tij ishin liliputë, ndërsa ai gjigandi i mirë.

Familja e Petro Zhejit mund të konsiderohet me gojën plot një nga Familjet e Mëdha të Shqipërisë. Që nga Spiro, i jati, të gjithë të ditur, të shkolluar, të pasur dhe sidomos patriotë, çka binte ndesh me logjikën e diktaturës së proletariatit dhe të çakejve të sodit.

Në fushën e përkthimit, njohjes të gjuhëve, erudicionit, kulturës, poligloti Petro Zheji është unik për kohën që jetoi, për shekullin XX-XXI.

Unë nuk gjej sot një kokë shqiptare që ta krahasoj me të.

Ishte punëtor i madh. I mblidhte të gjitha fjalorët e dialekteve të shqipes për të qëmtuar një perlë të gjuhës shqipe;

Është i pari që e ka mbrojtur tezën se gjuha shqipe është nëna e të gjitha gjuhëve, nga ky plan i kalon të gjithë shkencëtarët dhe linguistët shqiptarë prej Eqrem Çabejit e këtej.

Në lidhje me ndryshimin e mbiemrave. Në diktaturë të ndërroje emrin e familjes ishte mënyrë për t’i shpëtuar ferrit të persekutimit, për t’i shpëtuar rrezes së shikimit të diktaturës kriminale.

Marr një shembull brenda gjakut tim, dy dajat e nënës time nga Starova e bënë mbiemrin Darova.

Por Petro Zheji është njohur vetëm me këtë emër. Sikur e gjithë familja e tij. Nga familja e Petro Zhejit kanë dalë intelektualë të elitës, Gjergj Zheji, Vera Zheji e me radhë.

Nuk kam dëgjuar asnjë shqiptar që t’i akuzojë këta emra apo t’i marrë nëpër gojë ! Kanë mbetur të respektuar nga fillimi në fund, me jetë të pastër nga nisja në finish.

Ndërsa Petro Zheji ishte përjashtimi, antirregulli, antirryma, antikonformisti, tallësi dhe përqeshësi ndaj të keqes, adhurues i lirisë, dhe luftëtar i paepur i saj, ishte adhurues i dijes dhe dijetar i përmasave kozmike, ishte adhurues i kulturës dhe ishte një diell që buronte kulturë. E njihte kulturën Perëndimore, të Francës, Italisë, Gjermanisë që zor mund ta njihnin kokat e këtyre vendeve. I adhuronte SHBA, Perëndimin sepse aty e kishte shpresën për shpëtimin e Shqipërisë dhe Shqiptarëve.

Mbeti i persekutuar në diktaturë, por edhe gjatë çerek shekulli në post diktaturë, sepse u persekutua nga dishepuj e tij, nga ata që Petro u përpoq me gjithë shpirt që t’u mësonte diçka.

Në lidhje me SHBA nëse Petro Zheji paska thënë se  “aty paska gjetur komunistë” nuk besoj kurrëqysh të jetë kjo arsyeja e kthimit të tij.

Në fakt, Petro Zheji ishte ithtar i së vërtetës, ka thënë atë që shumë e kanë thënë pas tij, sepse të parët që shkuan në Amerikë ishin komunistët, ish-sigurimsat, njerëzit e diktaturës dhe Ramiz Alisë, pasi ata kishin mundësi që të merrnin viza, pasi i kishin në dorë të gjitha instrumentat e shtetit.

Arsyeja që është kthyer në Shqipëri mund të ketë qenë zhgënjimi apo malli për vendin e tij, sepse Petro Zheji është Shqiptari më i madh i kohës sonë.

Arsye e kthimit në Shqipëri dhe e jetës së tij është padyshim Artur Zheji. Kur Petro Zheji kishte një zemër për të dashur të gjithë botën, e si të mos e deshte të birin e tij, të cilit i kushtoi jetën.

Artur Zheji nga ana e tij ishte produkt i të jatit dhe një aktoreje të shquar. Ishte i lindur mes kulturës, i rrethuar prej librave, prej dijes, prej elitarizmit. S’kishte nga të dilte ndryshe. Ishte i përkëdhelur. Padyshim që ishte. Por nuk e përkëdhelte shteti, e përkëdhelnin prindërit e tij, rrethi i tij.

Të fillojmë e të diskutojmë jetën private të gjithësecilit do të thotë të vemë në lëvizje logjikën e regjimit kriminal.

Ta kthejmë në krim një  histori dashurie të Artur Zhejit kur ishte 23 vjeçar, është çmenduri. Aq më tepër kur ai ka treguar kujdes atëror për frutin e dashurisë së tij. Nuk e braktisi vajzën asnjëherë.

Në lidhje me formatin e Artur Zhejit. Mos harrojmë se Petro dhe Arturi u larguan nga Shqipëria si refugjatë në vitin 1990, ndërsa në moshën 29 vjeçare Artur Zheji punonte gazetar tek Radio Radicale dhe ishte miku i të madhit Marco Panella! Njihte italishten në mënyrë perfekte dhe kishte fituar një vend pune që ia kishte zili çdo kush sot e jo 25 vjet më parë dhe këtë gjë e kishte arritur me forcat e veta!

Kthimi i Artur Zhejit në Shqipëri mund të shpjegohet me faktin e ngopjes me Perëndimin. Këtë shpjegim e jap duke u nisur nga eksperienca e refugjatëve, që pasi e shohin se çfarë është Perëndimi, kërkojnë të kthehen në vendin e tyre duke shpresuar për një copy paste apo kushedi çfarë.

Fakti është se u kthyen në Shqipëri Ati dhe i Biri, Petro Zheji nga SHBA dhe Arturi nga Italia. Zoti mbeti në qiell, ndërsa shqiptarët nuk gjenjë ende forca që të ringjallen dhe e vetmja mënyrë për të mbijetuar është konformizmi.

Të jetosh në Tiranë nuk ke si të mos konformohesh. Dhe vetëm këtu mund të jem dakord me Kastriot Myftarajn, por kësaj kilisheje nuk i shpëton dot askush, kush dëshiron që të jetojë në Atdheun e tij. Dhe konformizmi shihet si një sakrificë për qëllime patriotike, deri sa elita vijon të dergjet mjerueshëm duke merituar mëshirën dhe neverinë. S’ka Samaritan të Mirë në Tiranë! Asnjë! Petro Zheji po, ishte Samaritani i Mirë!

Më vjen mirë që skulptori i mirënjohur amerikan Thomas Marsh, autor i statujës në nderim të viktimave të komunizmit  “Goddess of Democracy” e vendosur ne Washington, DC ka treguar gadishmëri të plotë të krijojë  statujën e Petro Zhejit, të gjuhëtarit antikomunist dhe të elitarit elitarist, statuja e të cilit e ka vendin përpara Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë. Ashtu sikur edhe Akademia e Shkencave do të nderohej me emrin e Petro Zhejit.

VEHXHI BUHARAJA – ËNDËRR PËR TË ARDHMEN

by

Ese nga Xhevair Lleshi/
 Si do t’ia bëjmë? Si? Kështu po më pyeste një pasdite vonë në parkun «Dëshmorët e Kombit». Ishte hera e parë që takohesha me kolosin e përkthimit shqip nga gjuhët orientale. Asokohe shkoja gati dy ditë në javë në Arkivin e Shtetit dhe kërkoja materiale për Beratin. Të gjitha këto vajtje-ardhje nga Tirana në Berat i jepnin një farë koloriti edhe jetës, e cila ato kohë kishte mungesa të hatashme. Nuk e harroj kurrë, bie fjala, porosinë e Sami Starovës që t’i gjeja nja dy kg mollë për të ëmën që po i vdiste! Mollë nuk gjeta, po se ku rregullova ca nga kokërrvoglat thartiçka… Vazhdimisht më kishte intriguar takimi me Njeriun e Ditur, që kishte dalë në pension, si biletaprerës në berberhanen ku punonte Maman Duhanxhiu. E gjeta rastësisht pranë Monumentit «Dëshmorët e Kombit», iu prezantova, madje i thashë se isha shok me Bimin, djalin e madh. Ai, kryqëzoi fort gishtat e duarve dhe përvijoi një buzëqeshje të hollë në fytyrën me tipare interesante dhe tërheqëse. Pastaj përdori një shprehje që më dukej se po më largonte me lezet: Si do t’ia bëjmë? Si? Pastaj, si e pa që u ligështova, më nxiti ta dëgjoja: Këtë fundjavë vjen zoti Ahmet Kondo, daja i Qeramudin Durdisë, si thua takohemi të tre? U shkrifa nga fjalët e ngrohta dhe, kuptohet që nuk do të shkoja dot në Tiranë. Takimi me Vexhi Buharanë ishte ku e ku më i rëndësishëm. Të paktën unë e vlerësoja shumë. I isha lutur Bimit kushedi sa herë dhe kishim mbetur te premtimet dhe pamundësia për t’u takuar bënte gjithnjë majë. Megjithatë unë e kisha vendosur me timen që ky takim do të realizohej dhe u arrit, sido që do t’më duhej të prisja edhe një javë tjetër.
Ahmet Kondo ishte një burrë i shtruar, babaxhan, siç kemi dëshirë ta përdorim midis nesh dhe kishte vendosur të shkruante rreth Vexhi Buharasë: krijimtarinë e tij, përkthime të veçanta, përshtypje e mbresa, të hidhte mendime rreth personalitetit të Buharasë. U gjet shkaku: edhe Kondo donte të këshillohej me mua rreth kësaj teme të fundit. Takimin i la te parku «Dëshmorët e Kombit», në barbufenë verore. Buharaja erdhi i pari dhe u takuam siç e kishim lënë. Me ju të rinjtë, tha, e kam peng të jem mjaft i rregullt. Sepse kam vënë re që keni një lloj padurimi për t’i bërë shpejt e shpejt gjërat. Dhe i prisni shkurt drutë. Për këtë bëni mirë dhe e pëlqej, po sa për ngutin e madh merakosem se mos pësoni ndonjë gjë. Erdhi dhe profesor Ahmeti, të cilit i ndrinte fytyra dhe më mbërtheu me gjithë ato «të keqen» e «t’u bëfsha». I veçantë ishte Ahmet Kondo. Dhe ne atë mbrëmje më tepër u morëm me personalitetin e Buharasë. Dijetari dhe përkthyesi i madh qeshte nën cep të buzës dhe hidhte ndonjë batutë. Të mendonte çfarë të donte Buharaja, por nuk të ndahej Ahmet Kondo, derisa të bindej se ia kishim dalë mbanë. Shumë më vonë në kohë, profesor Ahmet Kondo do të më gjente në Tiranë dhe do të më bindte që ta botonim bashkë librin «Vexhi Buharaja, njeriu, poeti, dijetari 1920-1987». Botimi i atij libri të madh, për mua u bë një kënaqësi. Veç ta shihje ato ditë tek Eurorilindja Ahmet Kondon. Ndrinte dhe zotëronte një energji të paparë. Tek ai libër pashë se personaliteti i Buharasë ishte dhënë sipas tendencës sime. Dhe kjo më dha mundësi ta çoj kërkimin tim më tej.
Në takimet e mundshme që realizonim me dijetarin zemërbardhë, mbetesha tek gjërat që na interesonin: përkthimet e tij dhe dashuria e pafund për Beratin, që zgjati shumë, sepse ishte dëshira e tij që ajo të zgjaste, fillimisht e projektuar si ëndërr për të ardhmen, prandaj dhe shfaqej kaq i ngrohtë, i afërt, herë-herë si një poezi brenge, por një brengë e ëmbël. Ndërsa për historinë e Beratit nuk ngutej, sido që unë, me kodin tim të shënimeve, shkruaja gjithë ç’thoshte, me një besim të çmendur. Te ky besim sikur kisha fshehur një perëndi, dhe fjalët e tij sikur më nguliteshin fort dhe menjëherë në tru. Shpresoja që ta bëja mik. Dhe çdo ditë mendoja aq shumë për të. Vizatimin e personalitetit të tij do ta ruaja më vete dhe ai do të ishte pjesë e krijimtarisë sime. Ia thashë dhe ai e miratoi. Kuptohet që m’u bë shpirti me krahë.
Buharaja im (guxoj nganjëherë ta quaj kështu), më foli për përkthimet e tij, për largimin nga Instituti i Historisë, për bashkëpunimin e mëtejshëm duke ia fshehur emrin (se përse ndodhte kjo një Zot e di, por ama edhe një gjë që kuptohej hapur.) Ai ndihej pak si keq në çastet e ngacmimit për të folur rreth krijimtarisë dhe dukej sheshit se e zotëronte jetën, e mbante fort nën këmbë, por jo aq sa ta shtynte tej të ligën, hera-herës shtronte një tis të hollë humori që vihet re edhe në përkthimet e famshme. Sa e pështirë dukej ajo lodër e tmerrshme që patën bërë për të, ndoshta në këto kohë që jetojmë tani duket si për të qeshur dhe nganjëherë (O Perëndi!) tregohet edhe me ironi, ndërthurur me poezi dhe humor, gjë që tingëllon bukur. A ia vlente të jetoje në atë kohë? Ndoshta po, ndoshta jo, por theksi vihej tek prova: le ta provojmë, thuhej shpesh. Dhe shkruante fragmente të historisë, poezi, përkthime, mbresa kudo që të ndodhej, me një lehtësi të habitshme, me shkrim të vockël fare, në skeda sa madhësia e një karte cigareje, me lehtësi të ekuilibruar, thua se pa e kuptuar ç’po bënte. Nuk e mendonte dot askush aty në berberhane kur shkruante, ose përtypte mendime, se ishte shkrimtar, historian e përkthyes. Dhe çfarë përkthyesi! Gjithnjë shkruante (dukja e jashtme) pa ndonjë përgjegjësi kushedi çfarë, por mbrëmjeve në odën e tij ai jepte e merrte për t’iu gjetur vendin shënimeve të tij, me një disiplinim të hekurt, për të mos i shpëtuar asgjë. Kur doli «Gjylistani e Bostani» botimi i parë nga «Naim Frashëri» vepra e preku fort lexuesin. Ia pëlqyen sprovën e madhe, që edhe sot prej disa kritikëve mbahet si nga librat më të mirë në shqip. Madje edhe më vonë, nën botimin tim, ai u bë një vlerë e mirëpritur në tregun e rrëmujshëm të librit shqip. Kishte mjaft gjëra të çuditshme në këtë botë. Dhe gati puq me veshin Vexhi Buraraja më tregoi se si ishin pushkatuar dy të rinjtë e mrekullueshëm të «Ballit Kombëtar», Dollani dhe Mehqemeja (madje këtij të fundit arrita t’i botoj librin e tij me poezi dhe proza poetike «Shpirti është lot»). Kur ia shihje copëzat e letrave aq të vogla mund të thoshe me vete se ky njeri tallet me ne. Në berberhane o do uleshe për të prerë biletat, o do bisedoje me Maman Duhanxhiun me pamje aktoreske e mustaqet spicë që i shkonin aq shumë. Pale kur vinte aty Mamo Qojle dhe shkulte vendin me ulërimat e tij. Por, sido që e mbante buzën në gaz Buharaja nuk e ngrinte kokën nga ato që kishte shkruar apo prej atyre që po shkruante. Dhe ky regjim zgjati vite e vite të tëra…
Ai e pa në tragjedinë e përdit­shme ndoshta si një shaka të hidhur. Berberhana dukej si barometri i shoqërisë. Aty tregoheshin barsoletat e kripura dhe dialogë qesh e ngjesh. Ai edhe ato i shënonte si për t’i spërkatur shënimet e tij me pak humor. Sikur ta lejonin, me të urtë natyrisht, ai aty do të shiste libra. Do të qeshte me minjtë e librave dhe mbase do të përfitonte prej ngasjes së tyre, për t’i shfaqur në një dritë të re. Dhe për çudi vinte re se njerëzit në përgjithësi e donin librin, siç kërkonin edhe një pako kafe, një litër qumësht, një fije mish! Brrrr! E tmerrshme! Për çfarë nuk kishte nevojë njerëzia! Për kripë, sheqer, litarë, gozhdë! Çfarë ironie! Nga ato gjendeshin me okë. E kush pyeste për kripën baltë të zezë të Vlorës, mirëpo Buharaja i madh do t’u thoshte që ta zienin kripën si pekmezin dhe rehaninë, duke ia hequr shkumën palë-palë. Në librari mbante mend mirë që mund të kërkonin frerë, mëgojëza… Apo mungonte ndonjë tjetër? E pra, gjërat më të domos­doshme të përdorimit të përditshëm nuk i zinte njeri me gojë! E megjithatë nuk ia mbërriti dot, sepse libraria e madhe e Shpresës ishte mu në mes të qytetit dhe, me sa duket, libraritë nuk paskëshin nevojë për studiues e dijetarë. Vonë-vonë do të vinte koha që për librin s’do të pyeste më kush dhe libri do të fryhej kacek nga marazi duke pritur të dashuruarit me të. Sot do të ishte mirë që libraritë të mos quheshin «librari» por minimarkete ku të gjendeshin të gjitha gjërat. Veçse libri aty do të merrte fund. Kujtoni ju se do t’i vijë turp ndokujt që në vend të librit të marrë diçka për të ngrënë?…
Zemra e çdo pune është ajo që quhet ndryshe elementi i fshehur, për të cilin pak bëhet fjalë edhe kur mundohemi të depërtojmë në brendësinë psikike të njerëzve të shquar. E shohim këtë fshehtësi magjike tek Buharaja ynë i mrekullueshëm? Po ky element i fshehur është i pranishëm në krijimtarinë e Saadiut, sidomos në pjesën e dytë, te Bostani, përvijuar me një elegancë të çlirët. Por, në rastin tonë habitesh po të themi se kjo dukuri është kapur nga përkthyesi! Sepse asnjë përkthyes në botë nuk do kapej pas këtij elementi: ose do ta kishte anashkaluar, ose do të mbetej rob i interpretimit sa më të mirë të fjalës. Buharaja gjatë atyre bisedave thoshte se nuk mjafton kurrë të dish gjuhën, por të vësh në funksion nuhatjen tënde sidomos letrare dhe të kërkosh nëntekstin, të gjesh episodin e duhur që e mbart, dhe ta shprehësh këtë me figuracionin e duhur. Veç po nuk të erdhi vetiu, s’ke ç’bën, je i destinuar të dështosh. A e di se kjo gjendje për ditë e ditë të tëra, nganjëherë, nuk të vjen? Kjo është dhe mrekullia e krijimit! Prandaj dhe përkthimi është krijim. Mund t’i dish krejt fjalët e shprehjet, por nuk evidenton dot frazeologjinë që përbën çelësin sol të frazës. Përsëri je i dështuar. Ja, një që përkthen nga shqipja në gjuhë tjetër, ngec te shprehja, bie fjala, s’ia ha qeni shkopin. Me siguri që ngec. Fjalia bllokohet ose do gjejë një tjetër element që do ta ndihmojë, por ama përkthimi pa këtë gjë të bukur s’do të gjejë kurrë prehje dhe ne le ta marrim me mend sa të duash! Tërë eleganca e frazës është e fshehur pikërisht aty! Mund të kesh shkruar ta zëmë pesëqind faqe, po kur nuk jep këtë sinjal të fshehtë, ta dish se je vetëm grafoman. Këto janë esencat për t’u nuhatur. Kjo të bën mjeshtër.
Ose merrni po të doni «Katër stinët» e Naim Frashërit. Po, mirë, kjo vepër është shkruar në persisht dhe mbahet si vepër didaktike. Atëherë ejani te klasikja e tij «Bagëti e Bujqësi». Kur ndiqja njëherë në orën e letërsisë mësuesen e pedagogjikes «B.D.Karbunara» Elsa Xinxo (Vakëflliu), jam mahnitur. Më ftoi vetë. Ishte veshur si për festë, kishte marrë leje te drejtori Skënder Kameniku dhe do të jepte një orë të thjeshtë mësimore. Jam pataksuar, e them me gjithë mend. Ajo ishte përsosmëria vetë. Recitimi i poemës, e gjitha përmendësh, intonacioni, zëri i bukur, kthjelltësia dhe përtheksimi i momenteve të veçanta që përbëninelementin e fshehtë. O Zot! Ç’t’ju them! Jam mahnitur. Në përfundim, kisha afër edhe zotin Skënder Kameniku, e besoni që Vexhi Buharaja, domethënë unë, të kem qarë? Jo thjesht u përlota, por kam qarë me ngashërim. Ajo vajzë nga Mangalemi më ka tronditur thellë. Një artiste e madhe që luante me fjalën. Kurrë nuk jam pasionuar aq tepër. E, mund të ketë ndodhur diku tjetër, si thua? Ndoshta. Por thelbi është te Naim Frashëri. Mendova ndryshe, por shembullin ma jep fakti që sot mjaft vargje të kësaj poeme janë kthyer në këngë që kanë lënë gjurmë të thella. E, duke qenë kështu, edhe te «Katër stinët» kemi zbulimin e Vexhi Buharasë në tekstin e Naim Frashërit! Rrallë ka ndodhur kjo tek ndonjë poet tjetër i Rilindjes sonë.  
E shoh Buharanë dhe më mbushet mendja plotësisht se ai është një fenomen e një karakter që është thjesht dobësi njerëzore… Portreti i tij dukej njëherit edhe i ashpër edhe i bukur. Si qenka e mundur që ai të mbartë të ashtuquajturën dobësi njerëzore? Nuk ka në shkrimet e tij historike, në përkthimet, madje edhe në përkthimet për Arkivin e Shtetit, gjëra të rëndomta, shkruar pa përfillje dhe pa nerv. Këtu, te nerviqëndron e gjithë puna, një fenomen i ngjizur me zjarrin e pasionit. E këtë simbiozë të karakterit të njeriut dhe dobësisë së shfaqur në tekstin e përfunduar, ai ulet ta shkruajë ose ta përkthejë. Pak mister brenda, si një pije që të deh sapo e sheh, që e largon sëmundjen, që fsheh enkas tharmin qoftë edhe të halucinacionit, nuk do të kishim gjenialitet, as aftësi për t’i tjetërsuar gjërat, për të dhënë ndjenjën e pamposhtur e të vetmuar. Për fat të keq atë nuk e kanë shumë krijues. Në profilin psikologjik ajo vjen si madhështi dhe ikën si vuajtje! Kështu e kanë thënë edhe për Dostojevskin. Ju s’e kini pasur rastin të pini një kafe në një mëngjes vjeshte a pranvere me Buharanë. Aty e kuptoje menjëherë se ai njeri ishte shënjuar nga një yll i ndritshëm që, edhe pse i humbiste gjithnjë miqtë, atij përherë i mjaftonte vetvetja! Duket si fjali në erë, por mendohuni pak dhe përqendrohuni. Ka shumë tragjedi brenda. Ashtu siç trazohej në shpirtin e Buharasë. Humbja bëhet gati të të përpijë dhe aty ngrihet monumental inferioriteti i një populli të tërë, që edhe revoltën do ta bënte me një identitet të cenuar e me format të përçudnuar, gjersa shtohen të këqijat gjer në marramendje, me një trysni të hatashme në formatin psikik.
Pse, a nuk kini vënë re që brenda shënimeve historike ka rrjedhshmëri poetike? Duket e çuditshme, por është një gjetje madhështore e vetë historianit, duke e fshehur pas elegancës qytetare të frazës. Sikur ai njeri të kishte shkruar historinë e Shqipërisë, kam bindjen që ajo do të kishte qenë një histori e shkruar jo vetëm bukur dhe me hijeshi, por edhe me një filozofi me peshë të rëndë për jetën e popullit, me nerv dhe akull i ftohtë. Pastaj stili. Me siguri kushdo do të ndiente kënaqësi. Lexon rreshtat e «Historia e lagjes Murat Çelepi në Berat». Një poemë: e shkurtër, e ngjeshur, plot figura artistike, mendim i veshur si aristokrat dhe endet para tyre duke të dhënë vetëm kënaqësi dhe emocion. Shekujt në të vërtetë ecin ngadalë, me ritmin e njësuar të kohës, por ty të duket sikur vrapojnë me ngut të madh. Në atë lagje janë mbyllur banorët e saj, të përfshirë dhe të përjashtuar nga jeta, sepse ata e kanë në gen mospajtimin me realitetin. Dhe vjen një kohë që ata s’janë më, pa e humbur vetëdijen dhe interesin për gjithçka që i rrethon, enden plot mërzi dhe trishtim derisa shekulli mbaron dhe për ty (për këdo) duket se edhe më tej do të jetë e njëjta gjë. Një histori njerëzore, që mbart si element të fshehtë qytetërimin. Kush e ka parë me këtë sy? Nuk e di. Ose lexoni «Mbishkrime turko-arabe në vendin tonë si dëshmi historike » shtrirë në katër shekuj. Historia e shkruar me kaq finesë që gdhenjve u duket si çmenduri është joshje për studentët e sotëm. Po, unë kam parë një historian të sotëm, që madje ecën me guxim kundër rrymës dhe ky është Hysamedin Feraj. Atëherë me siguri fajin e paska shkollimi si metaforë e përjetshme, si ngasje e djallit për t’iu larguar konformizmit të sotëm.
Ne të rinjtë e atëhershëm rrinim me të, pinim nga një kafe çikoreje (por jo kafe turizmi) në një verandë çfarëdo, në tryezat me mbulesa të kuqe që i merrte era. Atje gjatë mbrëmjes digjeshin dritat e kuqe. Zotëria e tij i veshur thjesht, por me pamjen që të frymëzonte rrinte përballë teje dhe ti s’dije ku të futeshe prej sikletit të mundimshëm duke llomotitur (ne) gjer vonë dhe ai që dëgjonte me një neps të paparë e krejt të ngurtë. Ishim gati ta gdhinim gjer në mëngjes, pa qeni qepën të hante. Por s’mundeshim. Vinte një orë që atë sikur e hante arareti dhe donte të dilte nga gracka, të ulej tek tryeza e tij e punës dhe atje të priste mëngjesin, këngën e zogjve. E si mund të mbaroheshin punë të tilla si «Ujanallem» («Të zgjohemi») të Dervish Himës, letërkëmbimin e tij me dr. Ibrahim Temon, veprat shkencore të Hoxha Hasan Tahsinit, dramën «Besa» të Sami Frashërit; «Shahnamenë» e famshme të poetit të madh të Persisë, Firdeusit; «Ëndërrimet» e Naim Frashërit etj., etj. Janë gati pa fund. Edhe pse e gjente të kërrusur mbi tavolinë, ajo, zonja e tij, do të vinte ta përshëndeste, t’ia hidhte dorën mbi shpatulla dhe t’i linte si kurdoherë mbi tryezë një karafil flakë të kuq e përplot aromë. Pastaj ca nga ca do vinin fëmijët, ta përqafonin dhe t’i uronin ditë të mbarë. Heshtja e natës ishte kthyer në një shënim, në një poezi, në një syth të përkthyer. Pastaj, pasi të shpëlante fort fytyrën me ujë të ftohtë, do të dremiste nja një orë apo dy dhe afër drekës do të ishte gati për t’ia filluar melodisë së tij të përditshme…
Befas bëhet heshtje. Dëgjohet era në ballkon dhe kur e kur kërcet në dritare, duke u futur në dhomë tinës e shtrembër, gati në të ngrysur. Vinte koha për të dalë. S’ka lajmëruar njeri? – pyeste. Zonja i thoshte se kishte ardhur Ahmet Kondo dhe po e priste te Parku. Dhe ai ngutej duke bërë zhurmë. Ecte duke parë fytyrat e njerëzve, dëgjonte zërat e tyre, i vinte keq, madje ndjente bezdi dhe ndrojtje që formonin një keqardhje që të mbushte me dalldí frymëzuese. Hapat e çuan tek barbufeja e hapur e Parkut. Ahmet Kondo me një krikëll birrë në dorë dhe gjithnjë duke qeshur. Gjithë të mirat Ahmet! Të mira paç Vexhiu im! Indiferenca përreth i jepte besim. Pikërisht. Fikej psherëtima e një gruaje aty afër dhe pesë tavolina më tej dr.Ymer Dishnica që merrte rakinë e mbrëmjes. Ajri lart çohej tym me përtesë. Gjethet e pemëve të larta shushurinin, një shikim i vëmendshëm përqendrohej tek fytyra e dijetarit dhe linte mënjanë hollësitë e parëndësishme të natyrës. Fresku rrëqethës i mbrëmjes së kaltër vinte papandehur dhe kthehej përbrenda vetëbesimit të tmerrshëm të Buharasë… Nganjëherë mendonte për ditët dhe shekujt që do vinin, pastaj i kthehej befas mendimit të atypëratyshëm që i çelte si syth mëngjesi, ndoshta edhe me bulëza vese. Jo, nuk mendoi kurrë se po bënte ndonjë gjë të madhe, siç kishte ëndër­ruar në rini, ose më mirë në atë që Niçja e quante pranverë e jetës. Dhe pranvera sipas Niçes, vinte pas verës! Mos e besoni po të mendoni keq…
Buharaja mbeti vetëm, krejt vetëm, dhe zërat poshtë s’dëgjoheshin më… Amen!
 

4 korriku, festë kombëtare edhe në hapësirën shqiptare

by

Nga Suzana Tahiri*/

Çdo 4 korrik amerikanët kremtojë kryefestën e tyre të Pavarësisë, që daton nga viti 1776. Pikërisht atëhere shtetet kryengritëse mundën Britaninë e Madhe duke shënuar betejën e parë të kolonive për pavarësi. Kuvendi i Filadelfias hartoi kushtetutën bazë, e cila më 17 shtator 1787 i bëri shtetet e ndara pjesë të një republike të vetme me një qeveri qendrore. Karta e të Drejtave, e përbërë nga 10 amendamentet e para kushtetuese si garanci e të drejtave dhe lirive themelore qytetare, u ratifikua më 1791. Në shekullin e XIX, SHBA fitoi të tjera hapësira nga Franca, Spanja, Anglia, Meksika dhe Rusia, si dhe u bashkuan me të Republika e Teksasit dhe ajo e Hawait. Mosmarrëveshjet mes dy pjesëve të vendit (Veriut të industrializuar dhe Jugut agro-bujqësor) çuan në Luftën Qytetare Amerikane të viteve 1860. Fitorja e Veriut parandaloi ndarjen e përhershme të vendit dhe çoi drejt përfundimit të skllavërisë së ligjshme në SHBA. Lufta Spanjollo-Amerikane dhe Lufta I Botërore konfirmuan statusin e vendit si fuqi ushtarake, ndërsa më 1945, ajo doli nga Lufta II Botërore si vendi i parë me armë bërthamore, anëtar i përhershëm i Këshillit të Sigurimit të OKB si dhe themeluese e NATO-s. Shqiptarët, më proamerikanët në planet Nuk është sekret të pohohet se shqiptarët njihen aktualisht si populli më proamerikan në planet. Dhe pikërisht këtë gjë e ka sintetizuar më 1 nëntor 2012 Sekretarja e Departamentit Amerikan të Shtetit, Hillari Klinton, ku u shpreh në Tiranë se “SHBA qëndruan me ju për 100 vitet e para të pavarësisë dhe do të qëndrojnë me ju edhe për 100 vitet e ardhshme, edhe për 100 të tjera pas tyre, edhe ato pas këtyre”. Përkrahja e SHBA nuk u ka munguar shqiptarëve në çastet më të rrezikshme për ta dhe sidomos me mbarimin e dy luftrave botëre, kur diplomaci të tjera e vinin në dyshim edhe atë pak shtet të cunguar, të gllabëruar egërsisht prej fqinjëve. Ka merita të padiskutueshme në mbrotjen shqiptare Xhorxh Fred Uilliams, ish-përfaqësues diplomatik i SHBA-ve në Greqi dhe Mal të Zi. Ai erdhi në 1914 në Shqipëri si i pari misionar diplomatik amerikan pranë Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit. Po ashtu një diplomat i shquar amerikan Uilliam Uoker, në cilësinë e kryevëzhguesit të OSBE-së në Kosovë në 1998, do të sensibilionte opinionin mbarëbotëror për masakrat serbe në mes të Europës. Janë të njohur përpjekjet e tre presidentëve të fundit amerikanë Bush dhe Klinton në dimensionin e ri që mori faktori shqiptar në Ballkan, çka popullsia autoktone e këtyre viseve do t’i jetë përjetë mirënjohës. Në këtë kuptim 4 korriku i amerikanëve është de fakto kryefestë për shqiptarët në Kosovë, më Shqipëri, më Maqedoni, në Mal të Zi, në Çamëri, në Preshevë dhe në çdo shtet tjetër ku ka përkatësi shqiptare.

* E dergoi per Diellin Cerciz Loloci

Pa inat, per 2 korrikun e shqiptareve

by

NGA REXHEP SHAHU/
Me 2 korrik 1990 u debua nga Shqiperia pjesa me vitale e shqiptareve. I deboi atdheu komunist qe i shfytyroi njerzit, i beri kavie, i ndeshkoi me uri, me mungese proteine, me kampe perqendrimi, me burgje, me mungese lirie, me mungese shprese, me vrasje endrrash.
Po te kishte mundesi informimi si sot dhe po te kishte anije mjaftueshem, mbase shumica e shqiptareve do te iknin nga atdheu qe nuk premtonte asgje pervec karikatures se njeriut te ri.
Ne atdhe mbeten njerez heroj per te mbijetuar.
Iku mbreti Zog prej atdheu ne prill 1939, por la nje popull patriot sepse kur vendi u pushtua nga Italia, shqiptaret renden drejt depove te armeve dhe kerkonin pushke per te luftuar kunder italianeve, edhe pse mbreti i tyre nuk u priu ne lufte qofte per te fituar e qofte per te humbur.
Kur ra diktatura e Enver Hoxhes, shqiptaret desh e braktisen atdheun te gjithe se diktatura ua kishte heqe palcen shqiptare, i kishte trajtue si njerez te rij, si Lejfene, nuk kishte ndertue shtepia per shqiptaret por bunkere per trillet e manite e diktatorit, ua kishte zhbe dinjitetin dhe arsyet per te qene krenare se jane shqiptare, ua kishte zhduke fene e zotin dhe fe kishte bere partine e zot diktatorin dhe parulla sunduese ishte Partia – Shqiperia. Pra diktatura atdhe na kishte bere partine, Shqiperi na kishte bere partine.
Po te ishin ne atdhe shqiptaret qe u debuan, nuk do te kishte shans asnje qeveri qe te terhiqte zvarre kete popull, sepse ata guximtaret vitale qe shaluan vdekjen, nuk do te mund te duronin asnje lloj qeverie qe t’ua fuste gishtat ne hunde njerzve dhe t’i terheqe zvarre duke i mashtruar, vjedhe e rjepe, duke ndjelle si lope.
Po te ishin ne atdhe shqiptaret qe i deboi e perzuri atdheu – burg, atdheu – kamp perqendrimi, atdheu – fabrike spiunesh, do te kerkonin pune, do te dridhnin e do te shembnin cdo qeveri dhe ne kete vend nuk do te instalohej mendesia ekzistuese qe pushteti eshte biznesi qe te sjell fitime me shume se cdo biznes tjeter i ligjshem a i paligjshem.
Me 2 korrik 1990 shqiptaret ne Kosove me aktin e kesaj dite bene referendumin qe i pohoi bashke, i pohoi shqiptare dhe nuk paten udhe apo shteg te zene ne udhetimin e tyre drejt lirise e pavaresise.
Me 2 korrik 1990 ne Kosove u be ajo qe mungon sot per shqiptaret – referendumi per bashkimin kombetar, referendum qe duhet te behet (le te mos vleje sot per sot) per te cele shtigjet e zena neser.
Me 2 dhe pas 2 korrikut 1990, bota rinjohu shqiptaret, te cilet fale vitalitetit te tyre, shpesh bejne qe qarqe te caktuara antishqiptare te mendojne se shqiptaret jane nje komb 100 milionesh, qe lumturojne miqte e trondisin armiqte.