NGA FIQRI SHAHINLLARI/

  “Filli i Arianës” si parathënie/

Gjurmët e para të kësaj rrëfenje i kam pikasur këtu e rreth dyzetepesë vjet më parë, kur isha student në Tiranë. Në fundjavë shkoja shpesh për vizitë te shtëpia e Zenel Qamilit, një kushëri i babait tim, që banonte familjarisht në Kodër-Kamzë. Ishim moshatarë me Hajriun, djalin e Zenelit dhe shokë klase me të dikur në fshatin tonë. Gruaja e Zenelit, Shefikua dhe vajzat e tyre Merema, Serka e më e vogla, Ramija, më ndihmonin, duke më larë e hekurosur këmishët e pantallonat. Nga që vija shpesh te kjo familje, më ishte bërë si shtëpi e dytë.

Me Zenelin jetonte edhe i ati i tij, Qamili i Hajredinit. Eshtë paksa e çuditshme pse ai jetonte me djalin e madh kur kishte edhe dy djem të tjerë e katër-pesë vajza, të gjithë të martuar e me fëmijë. Sipas zakonit, të moshuarit, pleqëroheshin me djalin e vogël. Arsyeja është sepse Zeneli ishte fëmija i parë i Qamilit, lindur nga gruaja e tij e parë, e cila ishte vajza e vetme e kryeplakut Shaqir Sadedini, i famshëm ky njeri për punën e tij si kryeplak, jo vetëm në fshatin tonë po edhe në tërë fshatrat e Rrëzës. Mirëpo e bija e Shaqirit dhe gruaja e Qamilit, ca kohë pasi lindi Zenelin, u vetëvra aksidentalisht. Thonë se Shaqiri nuk e donte veten nga kjo tragjedi, nga ikja e vajzës së tij të vetme. Pikëllim të madh ndjeu ky njeri. Zeneli mbeti jetim, pa nënë. Qamili u martua përsëri, u bë me plot djem e vajza të tjerë, por Zenelin e kishte pikë të dobët, veç të tjerave, edhe pse ai i kujtonte gruan e tij të parë, të cilën e kishte dashur si sytë e ballit. Qamili jetoi me Zenelin deri sa mbylli sytë, kur kishte kaluar shekullin e jetës. Hajriu, nipi i Qamilit tregon se gjyshi kishte lindur në të njëjtin vit kur kishte lindur edhe Lenini. Kishte qenë në Egjipt e në Jemen, duke shërbyer në ushtrinë turke …
Një ditë e gjeta Ramijen, mbesën e Qamilit, duke i lexuar me zë gjyshit të vet një reportazh timin, botuar atë ditë në gazetën “Zëri i Rinisë”. Në atë kohë Qamili ishte rënduar shumë nga sytë. Mua më njihte nga zëri e nga butësia e dorës, kur tokeshim. Gëzohej si fëmijë kur shtëpinë e tij e vizitonin miq, sidomos nga fshati i tij. Kështu kishte bërë ai kur në atë shtëpi shkonin dhe e vizitonin studentë para meje, si Paskal Paloli, Enver Ogreni e pas meje, Guri Daçolli, Nevrus Lika, Myrteza Dikolli, Gazmor Elezi e ndonjë student tjetër që nuk më kujtohet hë për hë. Me krahë u bë ai, njëlloj sikur të ishte nipi i vet, kur i treguan se djali i Fuatit, Nevrus Lika, përfundoi studimet në Fakultetin e Mjekësisë Veterinare me mesataren e notës 9.99, duke marrë Diplomë të Shkëlqyer. Kush e di se sa krenar do të ndihej ai, sikur të ishte gjallë, kur të mësonte pas disa vitesh se Nevruzi do të vazhdonte studimet pasuniversitare për Master dhe Doktoraturë e do të dilte shumë mirë, duke u bërë i pari djalë nga fshati i tij i dashur që fitonte me zotësi e nder titullin Doktor i Shkencave.
Një pasdite, siç u thashë, e gjeta në shtëpi, si përherë, me tespie në dorë, ulur në minder. Më ndjeu.
– Erdhe Fiqiri? – më tha – Ramija po më këndon (lexon) gazetën ku ke shkruar ti. Të lumtë! Më kujton ish-vjehrrin tim të parë, Shaqir Sadedinin.
– Shaqirin, ish-kryeplakun e famshëm? Pse edhe ai ka shkruar nëpër gazeta?- Jo në gazeta po nëpër defterë. Më mirë të them që i ka dëftyer historinë djalit të tij, Istrefit, që ishte hoxhë dhe ky ka shkruar ato qe i ka thënë i ati, Shaqiri, një rrëfim si biçim përralle, po sipas Shaqirit ishte e vërtetë. Shaqiri ishte kryeplak, por ama ishte besimtar i madh. Ai e yshti të birin, Istrefin, të bëhej hoxhë, duke mësuar për fenë.
– E ke parë ti, xha Qamil atë defter?
– E kam parë, posi. Ma ka treguar Shaqiri vetë. Ishte goxha i trashë. Se ç’u bë më vonë me atë defter turp të gënjej. Nuk di gjë.
– I këndove ti ato shënime që Shaqiri ia tregonte djalit të vet, hoxhë Istrefit?
– Nuk këndova gjë, po Shaqiri më tregoi vetë se çfarë kishte rrëfyer. Ishte besimtar i madh në Perëndi. Siç më tha, në atë defter të madh flitej për Lisin Vakëf të fshatit tonë, për Hajdërbabën dhe Shelgun e Kamenicës, për Plepin dhe Ujin e Bardhë në Pulahë, për Shkëmbin e Zërës e plot objekte të tjera fetare, për Berihajn dhe Misrin e Floqit. Të gjitha këto vende lidheshin si me zinxhir të vetëm, me historinë e trimes Brezargjendtë, çupës me emrin Hëna, bijës së Manes. Ky ishte kushëri i dytë me Shaqirin.
– Ishte, në krye apo në fund të këtij defteri, emri i shkronjësit apo diktonjësit të kësaj rrëfenje?- e ngacmova unë për të mësuar më shumë nga rrëfenja, e cila po më tërhiqte drejt një bote enigmatike.
– Jo, nuk ishte. Sepse unë e kuptova se nuk ishte mbaruar historia. Ishte si një llaf i lënë përgjysmë. Kur ma tregoi Shaqiri, herën e dytë, ishte i sëmurë. Ishte bërë tezgere nga sëmundja dhe pleqëria e thellë. Pranë krevatit të tij ndriçonte kandili dhe llamba me vajguri. Isha unë vetëm me atë. Ai donte të llafoste me mua më gjatë por llafet i nxirrte si me çengel. Mbaj mend se në fund të defterit ishin shkruar llafet: … Po Lisi po plakej dhe …
Ky nuk ishte fundi i rrëfenjës, sipas mejtimit tim, por një muhabet i lënë përgjysmë… Kur e pyeta Shaqirin nëse do ta vinte imzanë në fund të defterit ai më tha: “Jam kryeplak dhe s’bën të shes mend, nuk mund të lëvdohem e të them sikur të gjitha këto që kam rrëfyer janë pjellë nga mendja ime. Jo, jo. Pjesën më të madhe të ngjarjeve ma ka treguar Mania, im kushëri. Dhe shumë gjëra të tjera i dinë fshatarët e kazasë sonë dhe fshatarët e Rrëzës domosdo. Edhe ti ke dëgjuar për ndonjë nga ato, o Qamil, që të kam si djalë … Unë përfitova nga djali, Istrefi, që di shkrim e këndim, ndaj ia diktova historinë. Nga ana tjetër, detyra si kryeplak më shtynte ta bëja një gjë të dobishme për fshatrat e krahinës. Të kam thënë edhe herën e parë. Nuk dua lavde. Më duhet të pohoj se edhe mua ma kanë treguar historinë Mania dhe burra të tjerë të moçëm të krahinës, që kanë rrojtur më përpara. Disa gjëra i kam jetuar edhe vetë po jo të gjitha. Prandaj po them edhe një herë: Nuku dua lavde për vete, sepse jam vetëm një rrëfimtar. Këtë mund ta bënte edhe ndonjë tjetër, por ja që kështu e donte perëndia, që të jem unë.
Më tha këto dhe humbi, e mposhti sëmundja. Pas dy ditëve Shaqiri vdiq …
… E vura vëth në vesh sinjalizimin e xha Qamilit. E quajta si “Fillin e Arianës”, që do të më udhëhiqte nëpër labirintet e të panjohurës, në përpjekje për të gjetur Defterin, vendndodhjen e tij. Pas vdekjes së xha Qamilit unë iu “qepa” djalit të tij, Zenelit. Ai nuk më tregoi ndonjë gjë të veçantë. Më pas, me gjithë kërshërinë time të madhe, i “vura plloçën” kuriozitetit përvëlues, sepse sapo ishin prishur kishat e xhamitë. Ecja sipas “Fillit të Arianës” për zbulimin e gjërave fetare më rrezikonte vendin e punës si gazetar i një prej gazetave qendrore në kryeqytet. Megjithatë, nuk harroja kurrë të pyesja si gjoja shkarazi, me marifet, ndonjë pinjoll të Shaqirit, sa here shkoja ne fshat ku banonte xhaxhai im, Vaska me gjithë familjen e tij. Nuk mund të ndodhte ndryshe. “Mola” e kuriozitetit më bluante brenda meje. Në një rast pyeta Nevruzin, djalin e madh të hoxhë Istrefit, sepse ky i fundit kishte kohë që kishte ndërruar jetë. Nevruzi nuk shkoi dot më tutje. Më tha se ishte në dijeni që gjyshi Shaqir i kishte rrëfyer djalit të vet Istrefit, një histori të bukur për ngjarje të moçme në fshat e krahinë, dhe se babai i vet, Istrefi, i kishte hedhur ato rrëfenja në letër. Ai e dinte se Istrefi i ruante ato shënime si sytë e ballit. E quante amanet nga i ati. Bllokun e fuste dhe e kyçte tok me kuranin, në një baulkë të vogël, veshur me hekur. “Sa ishim në shtëpitë e vjetra e shikoja herë pas here atë baulkë por më vonë, kur erdhëm në shtëpitë e reja, nuk di gjë për të. Në shtëpinë e vjetër mbetën dy xhaxhallarët e mi, Zeneli dhe Sadiku me gjithë familjet e tyre”.
Kaluan vite. Komunizmi u përmbys edhe në Shqipëri. Frika u davarit. Nuk kishte asnjë shkak më për tu trembur si dikur. Duhej që ta gjeja Bllokun ose, të paktën, fatin e tij o “rashë e vdiqa”. E gjitha kjo mu kthye si një makth prej zbuluesi, i cili mezi pret që ta shtjerë sa më parë në dorë një histori që e ka tunduar së tepërmi për vende që i njeh si në “pëllëmbë të dorës”… Ndoshta edhe pendesë për kohën e humbur, që nuk e ktheja dot më. Ndaj nuk lija rast e person pa pyetur. Dhe më duket se çasti erdhi më në fund, pikërisht atëherë kur po mendoja se e gjithë kjo që po bëja nuk ishte gjë tjetër veçse aventurë. Pas varrimit të xhaxhait tim, Vaskës, në kthim për ngrënien e drekës, sipas zakonit, Serveti, djali i Zenelit, pra nipi i Shaqirit, më afrohet e më thotë:
– Fiqiri, kam marrë vesh që interesohesh për “defterin e gjyshit”. Di që shkruan nëpër gazeta. Mirë është që të shkruash edhe për defterin e gjyshit. Unë e kam gjetur atë në një baule prej hekuri në hatullat e shtëpisë së vjetër ku ti ke ardhur shpesh, se ishe shok klase me tim kushëri, Xhevdetin, djalin e Sadikut …
Vetëtimthi më shkoi mendja tek shtëpia në fjalë. Jo më shumë se tre – katër minuta tutje Çezmës se Madhe. E ndërtuar nga ustallarët e Shtikës, një nga krenaritë e shtëpive në fshat e në të gjithë krahinën. Në një gur shtufi të qoshes së shtëpisë shkruhej: “Shaqiraj – 1936”.
– Po, po më kujtohet fare mirë shtëpia. Ku e ke defterin? – pyeta me shpejtësi e me padurim.
– Në atë baulkë, veç defterit ndodhej edhe një kuran edhe një patllake me mulli.
– Patllake me mulli?
– Po.
– Kush mund ta ketë patur, Shaqiri apo Istrefi? – Bëra këtë pyetje pa e ditur nëse ia bëra vetes apo Servetit. Rrufeshëm më shkoi mendja tek vetëvrasja e bijës së vetme të Shaqirit, gruas së Qamilit … Të jetë vallë ajo armë vdekjeprurëse? Pse të mbahej në baule nëse ajo nuk përcillte ndonjë kujtim, qoftë edhe të hidhur? Megjithatë, goditja e pulsit tim mendor rrihte te Blloku, Defteri, si e quanin bashkëfshatarët.
– I dashur Servet, të lutem, po të pyes edhe një herë: E ke Defterin apo jo?
– Jo, nuk e kam. E mori Gazmor Elezi, djali im, që ndodhet në Amerikë, atje ku je edhe ti. Ai është me shkollë të lartë dhe merret me këto gjëra. E quajti dokument me vlerë e nuk donte që të shpërdorohej e të humbiste. Prandaj e mori me vete. Gazmorin e ke në Detroit. Gjeje e llafosuni gjerë e gjatë.
U gëzova. Kur u ktheva përsëri në Uashington DC, një nga gjërat e para që bëra ishte telefonata me Gazmorin, intelektualin floqar e dashamirës i letërsisë. Ai më pohoi se e ruante me skrupulozitet Defterin. Dhe më premtoi se do të ma jepte dorazi dokumentin me rastin më të parë të takimit tonë fizikisht. Dhe rasti erdhi. Në vizitën që i bëri Gazmori Uashington DC-së më 4 Korrik 2013, me rastin e festës amerikane të Shpalljes së Pavarësisë, ma dorëzoi dorëshkrimin në mirëbesim, me shpresë se do të përpiqesha ta botoja këtë dokument tepër interesant.
Ja tek e kini të botuar Defterin në këtë libër, të nderuar lexues. U kujtoj se dokumentin origjinal, pasi mbarova punë, ia ktheva Gazmorit, dorazi, me një mikun tim të besuar, që jeton në Detroit. Nuk mund të rri pa u treguar se dokumenti është i plotë dhe unë i kam qëndruar besnik strukturës e kompozimit por, sado që u kujdesa për ta ruajtur motamo origjinalin, nuk mund të rrija pa ndërhyrë dhe e redaktuar në shumë pjesë, për ta bërë të kuptueshme nga ana letrare për lexuesin e sotëm, me shprehje të kohës së sotme. Megjithatë, origjinaliteti është ruajtur dhe përcillet mjaft mirë fryma e kohës kur është shkruar. U përpoqa që rrëfyesi të mos modernizohet në rrëfim, të mos duket sikur ai rrëfen me gjuhën e sotme. Kështu ju do të pikasni vulën e kohës dhe hapësirës ku dhe kur është ngjizur tregimi, do të ndjeni rrahjet e zemrës dhe hovet shpirtërore të rrëfyesit. Unë e ndjeva se jeta e rrëfyesit është shkrirë me jetën e fshatarëve të krahinës dhe të fshatit të tij, me hallet dhe gëzimet e tyre, me përpjekjet për kapërcimin e vështirësive të shumta. Shpirti i tij bëhet njësh me kreshpërimin e fshatit, me qëndrimin burrëror të fshatarëve, me berihajin e fshatit e luftën për të ruajtur nderin e re, të grave e vajzave, pa pyetur për frikë e për sundimtarë. Gërshetimi i trimërisë dhe bukurisë së femrave brezargjendta me moralin fetar të kohës, udhëtimi nëpër objektet e kultit dhe vendet e njohura e përshkrimi i ngjarjeve mbresëlënëse, përcjellin mesazhe filozofike për nevojën e dashurisë midis njerëzve, për luftën e së mirës ndaj së keqes, për triumfin e jetës mbi vdekjen, për trashëgiminë e vyer të brezave njerëzorë e të kulturës së tyre fetare, janë fabula, janë motive të forta, që më shtynë t’i futem punës me seriozitet maksimal në dobi të njerëzve. Pata vështirësi jo të pakta. Sepse shumë fjalë ishin në gjuhën turke. Shumë fjali kishin konstruksionin e kësaj gjuhe. Mu desh të përdorja fjalorin e gjuhës turke për të ndryshuar disa emra si, bie fjala, në vend të fjalës “terxhuman” të shkruaja “zëdhënës” ose përkthyes në gjuhen e sotme, por i lashë të dyja, në vend të fjalëve “Shunden-bunden” të shënoja fjalët shqip “Andej-këtej” e kështu për shumë fjalë e fjali të tjera.
Kur e ndjeva se ishte bërë një punë goxha e madhe, mendova ta bëja libër këtë rrëfenjë, duke hequr dorë përfundimisht nga synimi im i parë për të bërë një shkrim në ndonjë gazetë të përditshme të Tiranës. Ndërrova mëndje sepse – i thashë vetes – gazeta e ka jetën e shkurtër për publikun, nga mëngjesi në mbrëmje të një dite, pastaj ajo arkivohet dhe u shërben vetëm studiuesve e historianëve, kurse libri mbetet në dorë të atyre që e duan dhe e ruajnë në biblioteka.
Një nga vështirësitë e tjera të punës, që më doli përpara, ishte se origjinali në disa faqe është shkruar me laps plumbi dhe në disa të tjera me bojë. Tek faqet me laps shkrimi duket i qartë, tek ato me bojë, vende – vende duket sikur boja ka djersirë e fjalët të japin përshtypjen sikur janë ndryshkur. Në këto raste Gazmor Elezi, si një kurator i vërtetë e i kujdesshëm, ka ndërhyrë, duke i bërë të dukshme fjalët dhe fjalitë. Vende – vende ka pusulla të shkruara, të ngjitura me tutkall ose me narden mbi faqet e defterit. Megjithatë, mu desh të ndërhyja me eksperiencën time në fushën e letrave. Dhe kam përshtypjen se ia arrita qëllimit. Por, gjithsesi, vlerësimin për dokumentin, defterin, të botuar tashmë në këtë libër, po ua le juve në dorë ta bëni, të nderuar lexues.