Virgjil Kule/

Franz Kafka e nis librin e tij “Metamorfoza” me një rrufe në qiell të hapur. Pa asnjë parapërgatitje për tensionin dramatik që do të vijojë, pra pa pikë mëshire për brishtësinë e lexuesit, ai shpalos gjëmën: Gregor Samsa, sapo zgjohet nga gjumi, e sheh veten të shndërruar në një insekt gjigant.

Lexuesi kapet në befasi. Me përdhunë, Kafka e detyron atë të përjetojë tmerrin e Gregor Samsës. Duarbosh, pa armët e arsyetimit dhe të logjikës, lexuesi nis edhe ai përballjen e vet me absurdin e ekzistencës.

Tronditja thellohet kur mëson se Gregori është më i shqetësuar për humbjen e punës sesa për trupin e tij të përçudnuar. Fillimisht keqardhëse, edhe familja e tij ndryshon kurs: mërzitet, bezdiset dhe, në heshtje, mban një qëndrim armiqësor. Kafka zbulon kështu një të vërtetë të hidhur: shoqëria njerëzore vlerëson më shumë dobishmërinë socio-materiale të dikujt sesa vlerat e tij humane. Për sa kohë Gregori sillte të ardhura dhe ndihmonte familjen, ai respektohej prej saj. Në çastin që e humbi këtë aftësi, vlera e tij nisi të pësonte rënie — një rënie të ngadaltë, të dhimbshme dhe të pashmangshme.

Gjuha e Kafkës është e thjeshtë: nuk ka as teprime poetike dhe as dialogë dramatikë. Ka vetëm tonin e ftohtë të vëzhguesit.

Por kjo narrativë, në dukje e rrafshët, përshkohet nga një segment i gjatë emocional dëshpërimi. Dhoma e Gregorit zvogëlohet, bëhet më e errët dhe më e boshatisur — pasqyrim i vendit të tij të mpakur në botë. Motra, Grete, dikur tepër e lidhur shpirtërisht me të, fillon të lodhet nga kujdesi. Dashuria e saj zbehet. Stermundimi në përkujdesje, ankthi për fatin e vëllait dhe, sidomos, presioni shoqëror, dalëngadalë zëvendësojnë dhembshurinë. Ndërkohë, dëgjojmë Kafkën që na pëshpërit në vesh: Kujdes, i dashur lexues — shmangia sociale, tjetërsimi, është më shkatërrues se çdo urrejtje e shprehur hapur.

Në të vërtetë, Gregori e kishte ndjerë tjetërsimin shumë kohë para se të shndërrohej në insekt. Ai jetonte për të punuar dhe punonte për të mbijetuar në një ekzistencë të mjerë. Shndërrimi i tij fizik nxori në pah, e bëri të dukshme diçka që deri atëherë nuk shihej: ai kishte qenë një hije mes njerëzve — i papikasur, i pazëshëm dhe krejtësisht i vetmuar emocionalisht.

Me një gjakftohtësi drithëruese, Kafka na shpalos këtë dukuri të zakonshme të jetës së miliona njerëzve, të cilët detyrohen të luajnë role që nuk u përshtaten, të bllokuar palëvizshëm në kurthin e pritshmërive dhe të vlerësimit thjesht mbi bazën e dobisë materiale që sjellin.

A ishte mallkim shndërrimi i Gregorit në insekt nga ata që shtypen me këmbë pa u vënë re, apo një mjet grotesk i autorit për zbulimin e një të vërtete? Mjeshtërisht, Kafka paraqiti lakuriq diçka që bota nuk e shfaqte hapur: përbuzjen ndaj ekzistencës së Gregorit dhe të miliona të tjerëve si ai.

Nëse Gregor Samsa do të jetonte në kohën tonë — i stërlodhur nga stresi, i sfilitur nga përgjegjësitë familjare e shoqërore, i tejshqetësuar për të krijuar dhe ruajtur një nivel të pranueshëm jetese, i tejtrembur nga të papriturat që mund t’i ndodhnin, i zhgënjyer nga mosmirënjohja, i zvetënuar nga të qenit përjetësisht anonim — a do të ishte ndryshe nga insekti i Kafkës?

Ku është kufiri ndarës midis pozicioneve sociale, ku në njërën anë shoqëria të sheh si të dobishëm, dhe në anën tjetër si të bezdisshëm?

Albert Vataj/

Në reflektimin e Umberto Eco-s për librin dhe aktin e zotërimit të tij, nuk kemi të bëjmë thjesht me një justifikim elegant të bibliomanisë, por me një filozofi të thellë të dijes, kohës dhe marrëdhënies së njeriut me mendimin e akumuluar. Eco e çliron librin nga tirania e përdorimit të menjëhershëm dhe nga morali utilitar që kërkon domosdoshmërisht përmbushje të menjëhershme: ta lexosh librin sapo e blen, ta shterosh dhe më pas ta zëvendësosh. Kjo logjikë, sipas tij, nuk është vetëm e varfër intelektualisht, por thelbësisht konsumiste, sepse e redukton librin në një objekt që vlen vetëm për aq kohë sa “përdoret”.

Krahasimi që ai bën me takëmet, gotat, kaçavidat apo kokat e shpimit është thellësisht domethënës. Askush nuk ndihet fajtor që ka më shumë mjete sesa përdor çdo ditë; përkundrazi, prania e tyre garanton gatishmëri, siguri dhe liri veprimi. Po kështu, biblioteka personale nuk është një listë detyrimesh leximi, por një rezervuar potencialesh mendore, një territor ku mendimi mund të gjejë strehë, ushqim dhe shërim në momentin e duhur.

Metafora e librave si “ilaçe” është ndër më të fuqishmet që Eco ka artikuluar ndonjëherë. Ajo e zhvendos librin nga sfera e argëtimit apo e detyrës kulturore, në atë të kujdesit për shpirtin dhe mendjen. Ashtu si në një kabinet mjekësie, ku ilaçet nuk merren të gjitha njëherësh e as rastësisht, por sipas nevojës, simptomës dhe çastit, edhe librat presin momentin e tyre. Disa janë për plagët e vjetra, disa për ethet e së tashmes, disa për parandalim, disa për shok apo për zgjerim horizontesh. Vlera e tyre nuk qëndron në faktin nëse janë lexuar apo jo, por në gatishmërinë e tyre për t’u bërë të domosdoshëm në një çast të caktuar të jetës.

Në këtë këndvështrim, librat e palexuar nuk janë dështim, por premtim. Ata janë dëshmi e përulësisë intelektuale, e pranimit se dija është gjithmonë më e madhe se koha jonë, se jeta jonë nuk do të mjaftojë kurrë për t’i përvetësuar të gjitha, dhe se kjo nuk është tragjedi, por pasuri. Biblioteka e pasur, e mbushur me libra të lexuar dhe të palexuar, bëhet kështu një hartë e vetëdijes sonë për kufijtë, një dialog i hapur me atë që nuk dimë ende.

Në kontrast të fortë me këtë qëndrim, Eco vendos figurën e lexuesit-konsumator: Ai që blen një libër, e lexon, dhe e heq qafe, si të ishte një send i përdorur, pa kujtesë, pa vazhdimësi, pa rrënjë. Ky akt nuk është neutral; ai shpreh një raport të cunguar me kulturën, ku libri nuk është më depo e mendimit, por një produkt me afat përdorimi. Në këtë logjikë, nuk ka bibliotekë, ka vetëm qarkullim mallrash.

Ndërsa për ata që i duan librat, siç e thotë Eco, libri është gjithçka tjetër veçse një mall. Ai është shenjë përkatësie, instrument lirie, dëshmi e një marrëdhënieje afatgjatë me dijen dhe me veten. Librat nuk na posedojnë sepse i kemi lexuar; ata na rrethojnë, na sfidojnë dhe na presin. Dhe pikërisht në këtë pritje qëndron dinjiteti i tyre më i madh: të jenë aty, të shumtë, të heshtur, gati të flasin kur ne të jemi gati t’i dëgjojmë.

Arben Iliazi/

Luftrat janë një magji e zezë, që shkaktojnë karma të këqia ngaqë përplasen në ujërat e qeta të jetës, duke prodhuar rrathë me valë, që zgjerohen gjithnjë e më shumë dhe e shndërrojnë njeriun në një fantazmë zoologjike, ku çdo gjë ndodh pa dijeninë e tij. Ky është pak a shumë lajtmotivi i romanit të ri të Luan Ramës “Murgu i Malit të Shenjtë”, botim i Shtëpisë Botuese “Albas”, ku shpaloset me realizëm historia e një ushtari të luftës italo-greke të internuar në Ustikë. Odisea Mihalis është një kretan që beson se ka ardhur në këtë botë për të qenë i lumtur me familjen. Por fati ia përzien letrat. Odiseada e tij fillon në malin e Gramozit ku, i plagosur rëndë, shpëton nga vdekja e sigurt, falë përkujdesjes së një fshatari shqiptar të Këlcyrës, por kapet nga italianët dhe internohet në Ustikë.

Fuqitë e tij shpirtërore e mbajnë gjallë për disa vjet, derisa arrin të rikthehet në “Itakën” e tij, te gruaja e tij e dashur. Por Lea, pas një pritjeje të gjatë dëshpëruese dhe të pashpresë, duke menduar se i shoqi ka vdekur, ka vënë kurorë me një burrë tjetër, duke vepruar në një dimension astral. Romani merret me njeriun brendësor, me goditjet që shkaktojnë demonët e luftës. Në konfliktin bazë të romanit triumfojnë këta demonë dhe bëhen përherë e më të fuqishëm.

Odisea, megjithëse i magjepsur pas gruas së tij me një dashuri gati hyjnore, që e mban gjallë pas gjithë kalvarit të vuajtjeve, nuk i përdredh ligjet e jetës sipas qëllimeve të tij, kur përballet me njeriun që është bërë bashkëshort i saj, dhe gëzon dhe pronën e tij.

Këtu nuk bëhet fjalë për një vepër absurde, por për një vepër që shtron problemin absurd. Kur e sheh që ushqimi shpirtëror mbaron dhe shpirti shkretohet, duke u kthyer në një gërmadhë lufte, kur sheh që nuk ka më jetë brenda tij, Odisea i përkushtohet zotit, duke u dorëzuar murg në Malin e Shenjtë.

Sfondi historiko shoqëror, ngjarjet e kohës ku e ka marrë temën romani, janë të pasura dhe të ngjeshura, me një densitet të jashtëzakonshëm. Autori më shumë se me heroikën e luftës, merret me pasojat e luftës.

Romani shquhet për vërtetësinë e detajeve dhe efektet dramatike, duke përdorur në mënyrë shumë funksionale retrospektivën e largët përmes vargjeve epike të poemës homerike “Odisea “, një nga kryeveprat e para të letërsisë botërore. Odisea në këtë roman është një figurë mjaft reale dhe tokësore. Pyetja që lind është: A mund të ishte Lea një Penelopë?

Parimet nuk janë gjithmonë të mjaftueshme. Rasti është një forcë e egër, të cilit duhet t’i besojmë sa më pak që është e mundur.

Kush është i thirrur të kryejë vepra të caktuara dhe të rëndësishme, i ndjek idealet e tij së brendëshmi dhe dhe në mënyrë instiktive, i gatshëm të presë, siç presin bletët ndërtimin e zgjoit. Ky roman mendoj se është jo vetëm një nga realizimet më të mira të shkrimtarit Luan Rama, por edhe një nga arritjet më të mira të prozës sonë të gjatë, me ngjarje dinamike dhe me situata të mprehta dramatike, një letërsi që mund të përkthehet lehtë në film. Nuk është çudi që vetë shkrimtari t’i hyjë aventurës së përshtatjes, meqë i njeh mirë rregullat e skenarit. Edhe gjuha e përdorur është mjaft e pasur, e bukur, individualizuese. Autori ka përdorur një stil të pangarkuar, të thjeshtë, të vetvetishëm.

Virgjil Kule/

Romani i Gabriel García Márquez trajton pothuajse gjithçka: dashurinë, vdekjen, luftën, pushtetin, kujtesën, familjen, fatin, kolonializmin, revolucionin, vetminë, pasionin. Është po aq argëtues, epik dhe historik, sa edhe tragjik, intim dhe mitik. Dhe është shkruar me një stil të tillë që e bën lexuesin të ndihet si një lundrues i qetë në një lumë të gjerë, të cilit mezi i dallohet drejtimi i rrjedhës.

García Márquez është mjeshtër i gjetjes së drejtpeshimeve të përkryera. Elementet e magjisë i shërbejnë thellimit në të vërtetat mbi pushtetin, kujtesën kolektive dhe, në përgjithësi, natyrën njerëzore.

García Márquez na mëson se rrëfenjat e fuqishme nuk i shmangen realitetit, por e shohin atë përmes tejqyrës së miteve dhe magjisë, ku realiteti, aty për aty, në çastin që ndodh, shndërrohet në legjendë.

Rrëfimi i Gabos të rrëmben dhe të vë përfund jo thjesht sepse përmban mesazhe të fshehta, por sepse ai sjell të vërtetën hijshëm, historinë magjishëm dhe dhimbjen me solemnitet. Ai krijoi personazhe që ngjajnë më realë sesa njerëzit që takojmë.

Njëqind vitet e tij përfshijnë krejt kohën e jetëve.

Dhe këtë e bën duke rrëfyer për flutura dhe për shiun, për fantazmat dhe revolucionarët, për dashurinë dhe vetminë — me një stil aq mjeshtëror, sa ata që e kanë për detyrë të lexojnë mes rreshtave u rrekën më kot të zbulonin kode sekrete aty ku Gabo thjesht shpaloste të vërtetën, në mënyrën e tij të papërsëritshme.

See insights and ads

Boost post

Like

Comment

Share

Comment as Gazeta Dielli – Faqja Zyrtare

Dr. Dorian Koçi/

Ilirian Zhupa është një nga ata poetë që nuk i lexon thjesht vargjet e tij , por i mbart gjithmonë me vete si memorje kulturore. Poezia e tij vjen gjithmonë si një surprizë e ndjeshme, si një përshkëndritje e butë që të zgjon emocionin pa paralajmërim. Ka diçka thellësisht intime në vargjet e tij, një mënyrë të rrëfyeri që nuk kërkon spektator, por edhe bashkëudhëtar. Prandaj edhe ribotimi i librit “Mos më pyetni ku kam qenë” (2016) ishte më shumë se një akt editorial: ishte një rikthim në një kohë leximi, në një moshë ndjeshmërie, ku brezi im i gjeti këto poezi herët dhe tani ka nevojë t’i rilexojë me një peshë tjetër përvoje.

Kur i kthehesh leximit të poezisë së Ilirian Zhupës pas vitesh, e kupton se poezia e tij nuk na ka moshuar. Përkundrazi, ajo ka fituar një shtresë të re kuptimi, sepse mungesa, pritja, dashuria e pambërritur dhe vetmia urbane që ai përshkruan, sot duken edhe më të njohura. Poezia e tij nuk është kurrë deklamative; ajo ecën përmes gjesteve të vogla, përmes lëvizjeve të përditshme që mbajnë brenda një dramë të heshtur.

Këtë e ndien qartë në poezinë “Është vonë të më mungosh”, e cila mund të lexohet si një rrëfim i brendshëm i njeriut modern, i humbur mes turmës, bibliotekave, kafeneve dhe rrugëve që gjithmonë të kthejnë aty ku ke nisur. Mungesa nuk është vetëm e sé dashurës; ajo shndërrohet në mungesë orientimi, mungesë fjale, mungesë vendi ku të mbështesësh kokën. Pyetjet e përsëritura – “Unë ku të shkoj? Unë kë të ndjek? Unë kujt t’i flas?” – janë më shumë se ankth dashurie: janë pyetje ekzistenciale.

Ilirian Zhupa e vendos subjektin e tij poetik mes njerëzve, por thellësisht vetëm. Pleqtë me fytyra të njëjta, shokët që largohen drejt dashurive të tyre, librat që “kërrusin nga dashuria” – të gjitha këto krijojnë një botë ku gjithçka duket e pranishme, por asgjë nuk e mbush boshllëkun kryesor. Edhe zjarri që ngroh të tjerët, nuk ngroh atë që mungon. Kjo është një poezi e mungesës që nuk shërohet me zëvendësime.

Megjithatë, në fund, poezia shpëton vetveten. Akti i të shkruarit, i këndimit të një dashurie që “e kam dhe s’e kam”, e kthen mungesën në krijim. Poeti bëhet njëkohësisht demiurg dhe pre e dashurisë, zot i një bote që e ndërton me vargje, por edhe i dorëzuar ndaj brishtësisë së ndjenjës. Në këtë çast Ilirian Zhupa është më i sinqertë se kurrë: poezia nuk e shëron plotësisht dhimbjen, por i jep asaj formë, dritë dhe kuptim.

Ribotimi i këtij libri është, në këtë kuptim, një ftesë për ta rilexuar veten. Brezi që e lexoi herët, sot e gjen veten në vargje me një qetësi tjetër, ndoshta më të dhimbshme, por edhe më të ndërgjegjshme. Dhe kjo është forca e vërtetë e poezisë së Ilirian Zhupës: ajo rritet bashkë me lexuesin, pa e humbur kurrë emocionin e parë.

ËSHTË VONË TË MË MUNGOSH

=============================

Më mungojnë shumë gjëra, po ti më mungon e para.

Rruga më shtyn me bërryla, sikur do të më nxjerrë në skaj.

Atje, nëpër stola, rrinë ulur ca pleq me fytyra të bardha

Dhe të gjitha fytyrat ngjajnë.

Unë ku të shkoj? Unë kë të ndjek? Unë kujt t’i flas?

Shkoj në biblioteka dhe librat më kërrusin nga dashuria,

Ndjek fluturimin e shtërgjve dhe në qiej më pikturohet një vajzë,

Flas me një që s’e njoh dhe s’di se ç’thonë fjalët e mia.

O, po i kam të gjitha e prapë më mungojnë, më braktisin,

Zjarri brufullon brenda gjoksit, ngrohen shumë në të, po jo ti.

Udhët ku shkoj përfundojnë pikërisht atje ku nisin,

Sytë më erren nga pritja sa s’i quaj dot sy.

Pi një kafe me shokët. Ndahemi. Ata vrapojnë te të dashurat e tyre,

Mbështesin kokat mbi supe, pëshpërisin, pastrojnë shpirtin nga bryma.

Po unë çfarë të bëj? Vij te vetvetja. Mbështes kokën në horizontet e grivëra,

Pëshpëris gjer në thirrje dhe më merret fryma.

Pas të gjitha këtyre shkruaj e ç’shkruaj vargje.

Qielli më bëhet i kaltër, mosha më ndihet e bukur, nata më mbushet me yje.

Këndoj dashurinë që e kam dhe s’e kam, po e gjej të brishtë e të madhe

E ndihem demiurg dhe pre i dashurive.

Është vonë të më mungosh, e dashura ime!