Nga Manastiri në Vlorë, nga Londra në Versajë, nga Tirana e Prishtina në Shkup çdo hap i historisë sonë kërkon sot një përgjigje politike, të mençur dhe të përgjegjshme: ku po shkon kombi shqiptar dhe kush mban përgjegjësi për drejtimin e tij? Vetëm atëherë, Nëntori do të jetë jo kujtesë romantike, por tribunë kombëtare e ndërgjegjes politike shqiptare.

Nga Prof. dr. Skender ASANI

Në këtë fillim të muajit nëntor, kur hijet e historisë ndërthuren me dritën e përvjetorëve kombëtarë, politika shqiptare duhet të zhvendosë vëmendjen nga ceremonialet drejt llogaridhënies. Sepse çdo përvjetor që nuk shndërrohet në reflektim, kthehet në zbrazëti simbolike. Nëntori nuk është vetëm muaj flamujsh dhe përkujtimesh, por muaj i ndërgjegjes kombëtare moment kur historia kërkon përgjigje nga politika, e sakrifica e të parëve kërkon qëllim dhe vizion nga pasardhësit.

Prandaj ky nëntor nuk duhet të nisë me fjalime të zakonshme, por me pyetjen e madhe që rëndon mbi ndërgjegjen tonë kombëtare: a e kemi ndjekur ne udhën që na e trasuan Manastiri dhe Vlora?

Politikbërja shqiptare nuk mund të mbijetojë më me glorifikimin ceremonial të historisë; ajo duhet të përballet me llogaridhënien që ia kërkon Nëntori ai i Manastirit dhe ai i Vlorës dy akte themelore që i dhanë drejtim dhe dinjitet kombit shqiptar.

Nëntori i Kongresit të Manastirit unifikoi alfabetin dhe, bashkë me të, ndërgjegjen kombëtare, duke i dhënë zë një populli që kërkonte të fliste me një gjuhë, të mendonte me një ideal dhe të vepronte me një qëllim. Ky unifikim shpirtëror e kulturor solli si pasojë të natyrshme Kuvendin e Vlorës, ku ideja u shndërrua në akt shtetformues.

Por në tragjedinë e historisë sonë, Konferenca e Londrës copëzoi trungun shqiptar, duke e ndarë kombin në pjesë të shpërndara, të cilat megjithatë ruajtën frymën e përbashkët të lirisë. Ndërsa Konferenca e Versajës, nën hijen e interesave të mëdhenj, njohu shtetin shqiptar të cunguar, duke lënë jashtë trungut pjesët veriore e lindore të banuara me shqiptarë, të cilët vijuan me përpjekje të pandërprera për çlirim dhe bashkim.

Qershori i vitit 1999, me flakën e lirisë së Kosovës, riktheu shpresën e një epoke të re kombëtare dhe hapi portat e shtetësisë së saj si përmbushje e një kapitulli të mohuar për dekada. Por kjo liri, nëse nuk ushqehet me përgjegjësi politike, rrezikon të shndërrohet në stagnim institucional dhe në kriza që dëmtojnë vetë substancën e shtetësisë.

Prandaj fillimi i këtij nëntori duhet të shënojë një kthesë të re për zgjidhjen e ngërçit politik në Kosovë, ku pas dështimeve për krijimin e qeverisë, kërkohet kthjelltësi, bashkërendim dhe përgjegjësi për misionin historik që Kosova përfaqëson.

Në Maqedoninë e Veriut, pas përfundimit të procesit zgjedhor lokal, hapet një periudhë e re reflektimi politik, që kërkon tejkalimin e logjikës së ngushtë partiake dhe ngritjen e një vizioni të ri kombëtar. Shqiptarët i pret detyra historike për ta rikthyer dhe avancuar shtetformësinë e tyre, duke ndërtuar një Platformë të Re të Shtetformësisë që të projektojë një vizion të qëndrueshëm euroatlantik, të bazuar në barazi reale dhe përfaqësim dinjitoz në të gjitha nivelet e arkitekturës shtetërore.

Ky proces duhet të jetë i mençur, gjithëpërfshirës dhe strategjik, në mënyrë që shqiptarët të mos jenë vetëm pjesëmarrës formalë në jetën politike, por bashkëhartues të rendit të ri institucional dhe garanci e stabilitetit afatgjatë të shtetit. Vetëm përmes një platforme të tillë, që ndërthur idealin kombëtar me përgjegjësinë shtetërore, mund të ndërtohet një balancë e re e fuqisë politike, që do ta bëjë barazinë jo premtim elektoral, por realitet të prekshëm në përditshmërinë e qytetarëve.

Në këtë mozaik sfidash rajonale, Tirana zyrtare duhet të marrë rolin udhëheqës që historia dhe pozita gjeopolitike ia ngarkojnë. Në këto momente të ndjeshme ajo duhet të jetë jo vetëm qendër politike, por edhe qendër orientuese e kombit shqiptar në rajon.

Tirana nuk mund të heshtë përballë krizave politike në Prishtinë apo vakuumit institucional në Shkup, sepse heshtja e saj përkthehet në pasivitet kombëtar. Në vend të neutralitetit të ftohtë diplomatik, duhet të ringjallet një diplomaci aktive, gjithëpërfshirëse dhe e mençur, e cila do ta pozicionojë faktorin shqiptar si element stabiliteti dhe jo si reflektim i krizave të brendshme.

Në këtë rrugëtim historik e politik, marrëdhëniet me aleatin tonë natyror Shtetet e Bashkuara të Amerikës mbeten themel i qëndrueshmërisë dhe garanci e orientimit strategjik të kombit shqiptar. Amerika, që dikur ndihmoi në ringjalljen e shpresës shqiptare dhe në realizimin e ëndrrës së lirisë për Kosovën, mbetet sot busulla e sigurisë dhe mbrojtëse e aspiratave tona euroatlantike. Po aq të rëndësishme janë edhe marrëdhëniet me miqtë tanë evropianë, me të cilët ndajmë një vizion të përbashkët për paqe, demokraci dhe integrim.

Këto aleanca nuk janë vetëm lidhje diplomatike, por shtylla të domosdoshme të rrugëtimit tonë kombëtar dhe të orientimit tonë strategjik drejt Perëndimit. Vetëm përmes këtij bashkërendimi me partnerët ndërkombëtarë, Tirana, Prishtina dhe Shkupi mund të ndërtojnë një bosht të ri shqiptar të stabilitetit rajonal dhe të sigurisë euroatlantike, duke e bërë faktorin shqiptar jo vetëm kombëtar, por edhe strategjik për të ardhmen e Ballkanit.

Ky nëntor, pra, nuk duhet të jetë muaj i festave, por muaj i reflektimit dhe i llogaridhënies. Nuk duhen më ceremoni me flamuj, por përgjigje për drejtimin e çështjes shqiptare në shekullin e ri. Nga Manastiri në Vlorë, nga Londra në Versajë, nga Tirana e Prishtina në Shkup çdo hap i historisë sonë kërkon sot një përgjigje politike, të mençur dhe të përgjegjshme: ku po shkon kombi shqiptar dhe kush mban përgjegjësi për drejtimin e tij? Vetëm atëherë, Nëntori do të jetë jo kujtesë romantike, por tribunë kombëtare e ndërgjegjes politike shqiptare.

Fotografia që paraqet Pablo Picasso-n dhe Le Corbusier-in në kantierin e Unité d’Habitation në Marsejë nuk është thjesht një imazh dokumentar; ajo është një takim epokal mes dy mendjeve që ndryshuan mënyrën si njerëzimi e sheh formën, hapësirën dhe lirinë krijuese.

Le Corbusier, profeti i modernizmit arkitektonik, e projektoi Unité d’Habitation si një laborator të së ardhme, një qytet vertikal ku jeta individuale dhe ajo komunitare ndërthuren natyrshëm nëpërmjet banesave modulare, hapësirave sociale, dyqaneve dhe ambienteve rekreative. E përfunduar më 1952, kjo vepër u bë manifesti më i fuqishëm i idesë së tij mbi arkitekturën si “makinë për të banuar”, një filozofi e cila synonte të zhbllokonte potencialin e jetesës urbane në shekullin modern.

Prania e Pablo Picasso-s, mjeshtër i pandalshëm i formës, ngjyrës dhe shpirtit të njeriut, i jep kësaj fotografie një dimension të veçantë. Ai duket i tërhequr nga radikaliteti i vizionit të Le Corbusier-it, nga mënyra se si arkitektura mund të jetë jo vetëm strukturë, por një akt i ngjashëm me pikturën, një ndërhyrje që transformon perceptimin tonë për realitetin. Dy figura të mëdha, të cilat rrallë takohen në të njëjtën kornizë, shikojnë së bashku drejt diçkaje që mbetet jashtë fushës së objektivit, por brenda horizontit të ëndrrave të tyre krijuese.

Kjo foto mbetet një dëshmi e rrallë e afërsisë shpirtërore mes dy gjigandëve që i dhanë trajtë shekullit XX, njëri përmes murit dhe betonit, tjetri përmes linjës dhe pigmentit. Ajo mishëron një frymë dialogu të heshtur mes artit dhe arkitekturës, ku vizioni i së ardhmes bëhet një ftesë për ta imagjinuar botën ndryshe.

Përgatiti: Albert Vataj

Aleksandër Çipa/

“Kuaj të murrëtyer të apokalipsit”, sikundër do të shprehej Stefan Cvajku, duket se na mbartin dhe s’dimë se për ku dhe se sa gjatë, tej kësaj kohe, po na çojnë…Ideologjitë e mëdha kanë vdekur, por askush nuk bën meshën për to! Ideologji të reja po shtatzanojnë në mendjet e shoqërisë së trazuar të kësaj bote. Nuk kemi shikim për largësi kohore edhe pse kemi aq shumë samite, ecejake krerësh të shteteve të fuqishme e imponuese.

Jemi në përplasje mes unipolares dhe multipolares globale… Makinat e luftës po rëndohen nga pesha dhe po sofistikohen për vrasje. Tunelet bërthamore jane riaktivizuar si kurrë ndonjëherë…Kontinetet janë në asimetri të frikshme ndikimesh dhe vendimesh. Dhe çështë më e keqja, fati i terstë po triumfon mbi ndjeshmërinë humane të shteteve, popujve dhe sidomos njerëzisë në tërësi… Sa të ngjan se po jetojmë apoteozën e ndjeshmërisë edhe tek providenca (!)

Aktualisht kemi shumë mendje të rrepta, por shumë pak fuqi dëshmojnë mendjet e mprehta.

Kemi shumë mendime brutale dhe Botës i mungon truri i ftohtë dhe largpamës. Po parazitohet truri njerëzor dhe po shumohet frikshem, po triumfon, Truri Artificial… Në sytë e së sotmes po bëhet pasqyrë, frika….!!!! Njerëzia është njëherësh: lindës edhe varrmihëse e vetvetes…

Marash Mirashi/

Rreth librit “Marija që përloti Papa Françeskun”.

Në traditën e letërsisë dhe kujtesës shqiptare, rrallë gjenden libra që arrijnë të bashkojnë në një të vetme frymën e dëshmisë, dritën e shpirtit dhe hijeshinë e fjalës. “Marija që përloti Papa Françeskun” libri i përgatitur me përkushtim nga miku ynë Frano Kulli, një prej botuesve dhe publicistëve me të njohur në vendin tonë, ngrihet përmbi kufinjtë e kronikës fetare për t’u bërë një testament i gjallë i njeriut që i mbijetoi errësirës duke mos e humbur shkelqimin e dritës. Në këtë libër që i kushtohet murgeshës Marije Kaleta, çdo faqe është si një fragment lutjeje, çdo kujtim është si një copë qiell mbi tokën e Zadrimës. Nga ana tjetër, çdo dëshmi ngjan si një dorw që shtrihet butësisht për të rikthyer dinjitetin e një kohe të nëpërkëmbur.

Në thelb të librit që ne po promovojmë sot, qëndron ideja e thjeshtësisë si formë e lartë shenjtërisë fisnike. Që në parathënien e Imzot Simon Kullit, ndjehet fryma e një përulësie që është më e thellë se çdo doktrinë. Ai nuk flet aty për Marije Kaletën si për një figurë të lartë, por si për një njeri që e jetoi përditë hyjnoren dhe besimin në zot në mënyrën më të thjeshtë të mundshme, duke u lutur dhe duke shërbyer në heshtje.

Trashëgimia shpirtërore e Motër Marije Kaletës qëndron në apostulatin e thjeshtësisë”, shkruan ipeshkvi. Unë mendoj se kjo fjali përbën boshtin moral e filozofik të gjithë librit. Kjo është shenjtëria që nuk kërkon aureolë, që nuk ecën mbi podium, por që endet nëpër rrugicat me baltë të Pistullit, duke i përqafuar njerëzit me dashuri të thellë dhe me përkushtim misionareje. Në këtë libër të ndërtuar si një një mozaik dëshmish, çdo autor, çdo zë, çdo dokument i shton një gur të ri këtij monumenti shpirtëror.

Autori i këtij libri, Frano Kulli në hyrjen e tij meditative, e sheh Motër Marijen jo vetëm si një figurë fetare, por si një shëmbëlltyrë të një kohe që u përpoq të zhdukte Zotin dhe bashkë me të, njeriun. Rrëfimi i tij është një poemë e kujtesës, e shkruar me një gjuhë të qetë e plot përshpirtje, që të kujton rrëfimet e At Anton Harapit apo prozën reflektive të Koliqit. Nga ana tjetër, është dëshmia e Dom Marjan Lumçit ajo që e mbush librin me frymë njerëzore dhe e bën të dridhet nga brenda. Halla Marije, gruaja që s’mund ta urrejë, është një nga rrëfimet më të bukura të shkruara ndonjëherë për një figurë fetare shqiptare. Nuk është një apologji sigurisht por një rrëfim dashurie e përulësie.

Si një gazetar që u kam blatuar reportazheve të mia dheun e vendit tim vë re në këtë libër një diçka tepër interesante e që më bën shumw përshtypje. Në çdo faqe të librit, Zadrima shfaqet jo vetëm si vend gjeografik, por si mit shpirtëror, një hapësirë ku feja, gjuha dhe zakoni bashkohen në një frymë. Kjo tokë e vogël, ku kanë lindur figura të mëdha të kulturës katolike shqiptare, kthehet në simbolin e qëndresës së heshtur ndaj çdo forme dhune. Dokumentet arkivore dhe relacionet e Ipeshkvijve të shekujve të mëparshëm, që përfshihen në libër, e thellojnë këtë ndjenjë të vazhdimësisë, që nga shekulli XVII e deri në ditët tona, Pistulli dhe Dioqeza e Sapës në përgjithësi kanë mbajtur të njëjtën frymë besimi dhe të njëjtin përkushtim ndaj fesë. Libri në vetvete nuk është vetëm rrëfim për një grua të shenjtë, por një epope e vogël e qëndresës shpirtërore shqiptare.

Në planin ideor, vepra ngrihet si një manifest për thjeshtësinë, si një kundërvënie ndaj kulturës së shfaqjes dhe të zhurmës që sundon botën moderne. Ajo na rikujton se njeriu i vërtetë nuk shpëton përmes forcës apo lavdisë, por pwrmes përulësisë. Pikërisht kjo e përloti Papa Françeskun, jo historia e dhimbjes së saj, por madhështia e përulësisë së saj. Kur ajo i tregoi Papës sesi kishte pagëzuar një fëmijë me ujin e kanalit, në mungesë të ujit të bekuar, Papa pa në sytë e saj jo vetëm një murgeshë, por vetë simbolin e Kishës që nuk vdes, që jeton edhe kur ndalohet, që fal edhe kur torturohet.

Në fund, “Marija që përloti Papa Françeskun” është një libër që zë vend në këndin më me dritë të bibliotekave tona. Ky libër nuk u flet thjesht vetëm besimtarëve, por çdo njeriu që ka kërkuar dritën e shpresës në mes të errësirës. Libri për Motwr Marijen na tregon edhe njëherë se heshtja është mënyra më e lartë e komunikimit me Zotin, se mirësia është forma më e thellë e guximit, dhe se dashuria është mënyra më fisnike e qëndresës. Në figurën e Marije Kaletës, Shqipëria gjen një pasqyrë të vetvetes, një vend që ka vuajtur, që është përndjekur, por që nuk ka harruar të falë. Ajo grua e vogël e Pistullit është ndoshta simbolika më e pastër e shpirtit shqiptar, një shpirt që beson pa bujë, që dashuron pa kushte dhe që jeton pa mëri. Një prurje me mjaft vlerë e “botimeve Fishta” dhe posaçërisht e botuesit të saj, mikut tonë fisnik e të ditur, publicistit me emër Frano Kulli, të cilin e falenderoj dhe i shpreh mirënjohjen për kontributin e tij në botimet shqipe prej tre dekadash.

Prof. Viola Isufaj/

Një gozhdë e futur thellë në mur, një gozhdë

e futur thellë në mur, një gozhdë e futur.

Një gozhdë e ngulur thik në mur, një gozhdë

e ngulur thik në mur, një gozhdë e ngulur…

Një gozhdë e mbetur thatë në mur, një gozhdë

e mbetur thatë në mur, një gozhdë e mbetur.

e ngulur thik…

e futur thellë ….

e mbetur thatë… (Zef Zorba, NJË GOZHDË)

***

Duket se teksti poetik i Zef Zorbës “Një gozhdë” do të shihet si tekst i formës së pastër të artit për art. Është sikur të themi se kemi përpara një poezi që, edhe pa asnjë interpretim, i mjafton vetvetes. Letërsia, ajo flet për letërsinë.

Një instrument i fortë dikur ka goditur. Vetëm se goditja na vjen sot e shurdhët, si vetë natyra e bashkëtingëllores th te ndajfoljet thikë/thellë/thatë – ky tingull i përsëritur, pa zë, si vetë dhimbja na fut përsëri në mjegulli. Një goditje ritmike dhe pas pak, harmonia ka marrë tone të zymta. Vetë rock-u karakterizohet nga një natyrë ambigue e përfshin tema nga më të ndryshmet. Ashtu si gjuha e rock-ut, është përdorur këtu një gjuhë harmonike dhe e thjeshtë, por që bëhet e komplikuar, shumë e komplikuar gjatë kombinimeve. Cilësimi i ritmit rock nga vetë autori në shënimet në fund të librit mundet që të ketë të bëjë me një ironi:

Ironia e fatit mbi diç që kurrë nuk supozohej të mbetej thatë apo të mbetej vetëm por që mbeti pikërisht ashtu.

Në poezinë e Zorbës shpesh një skenë apo një ngjarje e veçantë shprehet me anë të rrethanave të jashtme, duke komunikuar emocionet që provokojnë pikërisht këto rrethana; a janë të nevojshme të përcaktohen rrethanat vetë? Të kërkosh për realitetin-do të thotë mbase të gabohesh për letërsinë. Po çfarë përvoje-prapë e pyesim veten-është pështjellë, esencializuar, transformuar në imazhin e pashlyeshëm pamor e tingullor dhe ka lejuar mbishtresimin e disa kuptimeve e shumë të tjerave?

Në vend që të syrgjynosim qëllimin, ne mund të qëndrojmë të përngjashmimi, ose më mirë përfaqësimi i referencës për ta lidhur me vlera ekstraletrare (ekzistenciale, etike) dhe momente historike.

Elipsa do ta bëhet pëfaqësim i një “heqjeje” diku në botë, ngase gozhda është ngulur thellë, prandaj më pas ka mbetur kaq thatë; e sikur të mos ish ngulur kaq thellë, nuk do të kish mbetur kaq thatë.

***

Një ditë, për shkak se vajza e poetit ndiente dhimbje të fortë dhëmbi, i ati e shoqëroi në ambulancë.

Në momentin që hyjnë atje, gjejnë si çdo ditë, varur në mur portrete të anëtarëve të byrosë politike, por ndryshe nga çdo ditë, një vend ishte bosh: sapo e kishin hequr portretin e Beqir Ballukut. Krerët e shtetit diktatorial po godisnin njëri-tjetrin dhe pas një dënimi e ndëshkimi, kishte mbetur një gozhdë, thatë në mur, pa foton. Vajza e vëren dhe i tregon gozhdën pa portret, futur thellë në mur. Ai e pa dhe qeshi.

Më vonë, Zef Zorba do të shkruante:

“Një gozhdë e ngulur thik në mur, një gozhdë… “

***

(Viola Isufaj, disa fragmente nga “Baladë dritash per Zorbën”, Akademia e Shkencave e Shqiperise, 2024, nderuar me:

1. Çmimi për veprën studimore më të mirë për kontributin në historiografinë letrare shqipe Panairi i Librit, 2024 – Shoqata e Botuesve Shqiptarë

2. Çmimi për veprën studimore më të mirë të vitit– Panairi i Librit, Ulqin 2024)