Dr. Iris Halili/

Shqipëria, vendi ku nuk u dorëzua asnjë hebre dhe numri i tyre u shtua nga 200 në 1800!

“Në Shqipëri nuk ka asnjë gjurmë diskriminimi kundër hebrenjve, sepse Shqipëria është një ndër vendet e pakta në Evropë ku paragjykimi dhe urrejtja fetare nuk ekzistojnë, edhe pse vetë shqiptarët janë të ndarë në tri besime.” — Herman Bernstein, ish-ambasador i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri (1930-1933).

Historia e hebrejve në Shqipëri gjatë periudhës zogiste dhe Luftës së Dytë Botërore është një nga kapitujt më unikal dhe më prekës të tolerancës dhe harmonisë fetare shqiptare. Ndërsa shumë vende evropiane institucionalizuan diskriminimin dhe shpesh morën pjesë në përndjekjet antisemitike, shqiptarët jo vetëm që mbrojtën hebrejtë vendas, por ata pritën edhe refugjatët hebrenj të huaj, duke rrezikuar kështu jetën e tyre dhe të familjeve të tyre.

Me pushtimin italian të Shqipërisë në prill të vitit 1939 dhe pse emigrimi i hebrejve të huaj që jetonin në Shqipëri u bë më i vështirë, sërisht asnjë hebre nuk u detyrua të largohej, dhe kjo në kontrast me shumë vende të tjera ballkanike.

Hebrejtë ndonëse u ndaluan nga aktivitetet politike, sociale dhe kulturore, ata serisht mund të praktikonin ritet e tyre fetare dhe në përgjithësi nuk provuan persekutim të ashpër. Pas kapitullimit italian në shtator 1943 dhe ardhjes së pushtuesve gjerman, autoritetet naziste kërkuan listat e hebrejve në Shqipëri, por kjo kërkesë u refuzua nga autoritetet shqiptare. Ky refuzim ishte vendimtar në mbrojtjen e hebrejve nga arrestimet dhe deportimet masive që po ndodhnin në pjesë të tjera të Europës.

Megjithë rreziqet, familjet shqiptare myslimane, ortodokse dhe katolike strehuan hebrejtë për muaj dhe vite, duke mos dorëzuar asnjë prej tyre tek autoritetet naziste. Nuk dokumentohet asnjë rast i një hebreu të tradhtuar në Shqipëri apo asnjë rast kur një familjeje pritëse të ketë kërkuar shpërblim për mbrojtjen e tyre. Ky fakt tregon qartë se tradita shqiptare e mikpritjes dhe besës ishte thelbësore në shpëtimin e hebrejve.

Sipas dokumentimeve historike, numri i hebrejve në Shqipëri jo vetëm që mbeti i paprekur nga Holokausti, por u rrit ndjeshëm për shkak të ardhjes së refugjatëve hebrenj nga Gjermania, Austria, Polonia, Serbia, Greqia dhe Jugosllavia. Numrat flasin vetë dhe fortë: Në vitin 1941 në Shqipëri numëroheshin /ishin rreth 200 hebrenj, ndërsa deri në fund të luftës numri arriti në rreth 1,800 hebrenj. Kjo përbën padyshim një rast unik në Europën e asaj kohe.

Një kontribut të rëndësishëm luajti këtu edhe Herman Neubacher, ish-kryebashkiak i Vjenës dhe përfaqësues special i Ministrit të Jashtëm gjerman Joachim von Ribbentrop në Shqipëri. Neubacher synonte të ruante “sovranitetin relativ” që kishte Shqipëria nën kushtet e okupimit. Kjo zgjidhje politike shpesh e shmangu çështjejen hebre duke mos e konsideruar atë urgjente.

Ndërkohë, situata për hebrejtë e Kosovës apo “Shqipëria e Re” sikur quhej gjatë luftës ishte më e ndërlikuar. Shumë hebrenj iu drejtuan Kosovës nga Kroacia dhe Serbia. Fillimisht ata u trajtuan mirë, por shumë u kthyen dhe u ekzekutuan në Beograd. Të mos harrojmë që Himleri krijoi në Kosovë Divizionin SS “Skanderbeg” , i cili arrestoi 281 hebrenj dhe i dërgoi ata drejt kampeve të përqendrimit, nga ku vetëm rreth 100 mbijetuan në Bergen-Belsen. Megjithatë, afro 60% e hebrejve të Kosovës gjithashtu mbijetuan periudhën e luftës dhe kjo falë strehimit që i bëri populli i Kosovës.

Motivimet: nga humanizmi te toleranca fetare

Motivacionet e shqiptarëve për të mbrojtur hebrejtë nuk mund të shpjegohen vetëm me mungesë kërcënimi. Ndër elementët vendimtarë ishte tradita shqiptare e mikpritjes dhe besa, e cila vendoste për detyrimin moral dhe shpirtëror për të mbrojtur mysafirët në rrezik. Përtej kësaj, Shqipëria shquhet për harmoni dhe tolerancë fetare të thellë;Sikur do të shkruante ambasadori Amerikan në Shqipëri (1930-1933) Herman Bernstein, “Asnjë shenjë diskriminimi ndaj hebrenjve nuk ekzistonte në Shqipëri”, edhe pse vendi ishte i ndarë në tri fe të mëdha.

Krenarë duhet të shprehemi se historia e hebrejve në Shqipëri gjatë periudhës zogiste dhe Luftës së Dytë Botërore është një dëshmi e jashtëzakonshme e tolerancës dhe humanizmit shqiptar si dhe besës shqiptare. Përmes veprimeve të guximshme dhe sakrificave personale, shqiptarët jo vetëm mbrojtën hebrejtë vendas, por edhe shpëtuan refugjatë të huaj nga persekutimi nazist.

Pjesë e shkëputur e studimit të Autores “Harmonia fetare në Shqipëri” -Dhjetor 2006.

Mihal Ciko

Gazetar/

Pjesa III e trilogjisë mbi gjuhën dhe diasporën shqiptare.

Në dy shkrimet e mëparshme pamë dy realitete të kundërta: Një diasporë shqiptare që po humb gjuhën dhe një diasporë shqiptare e kosovës që e mbron shqipen si vijë mbijetese. Por përpara të dyjave ekziston një dëshmi edhe më e fortë, edhe më e pakundërshtueshme: arbërishtja. Një gjuhë pa shtet, pa administratë, pa mbështetje institucionale moderne, që ka mbijetuar mbi 500 vjet në diasporë.

Kjo nuk është thjesht histori. Është provë.

Një ikje që u shndërrua në themel identiteti

Arbëreshët u larguan nga Arbëria në shekullin XV, pas pushtimit osman. Nuk u shpërndanë si individë, por u vendosën si komunitete të organizuara, kryesisht në Italinë e Jugut. Bashkë me vete morën tri shtylla: gjuhën, fenë dhe kujtesën historike. Që në fillim, arbërishtja nuk u trajtua si mjet komunikimi i përkohshëm. U trajtua si kusht ekzistence. Pa të, komuniteti do të shpërbëhej. Ndryshe nga diaspora moderne shqiptare, arbëreshët e kuptuan herët se integrimi pa gjuhë është zhdukje.

Një gjuhë e “mbyllur” për t’u ruajtur

Arbërishtja u shkëput herët nga zhvillimet e shqipes së mëvonshme. Nuk u standardizua, nuk u modernizua nga shteti, por u ruajt përmes transmetimit gojor, familjes dhe ritualit. Në këtë kuptim, ajo është një fosil i gjallë i shqipes mesjetare: ruan forma arkaike, leksik par-osman dhe struktura që sot nuk ekzistojnë më në shqipen standarde. Por ky “fosilizim” nuk ishte dobësi. Ishte strategji mbijetese. Arbërishtja u ruajt sepse nuk u la të shpërbëhej.

Feja si institucion gjuhësor

Një nga dallimet thelbësore të modelit arbëresh është lidhja e gjuhës me ritin bizantin. Arbërishtja u përdor në liturgji, këngë kishtare dhe rite komunitare, duke fituar status të shenjtë. Kjo i dha gjuhës një mbrojtje që asnjë ligj nuk mund ta garantonte: mbrojtjen simbolike. Kur një gjuhë hyn në sferën e së shenjtës, ajo nuk diskutohet dhe nuk zëvendësohet. Ky është një mësim i rëndë për kohën tonë, ku gjuha shpesh relativizohet dhe justifikohet.

Dygjuhësi pa asimilim

Arbëreshët jetuan për shekuj në kontakt të ngushtë me italishten. Por kjo nuk e zhduku arbërishten. Përkundrazi, krijoi një dygjuhësi funksionale:

Italishtja për shtetin dhe administratën, arbërishtja për identitetin dhe komunitetin. Kjo ndarje e qartë rolesh e shpëtoi gjuhën nga zhvendosja. Ndryshe nga shumë pjesë të diasporës shqiptare sot, ku shqipja humbet pikërisht sepse nuk ka më funksion të qartë.

Alketa Burimi/

Dielli i Floridës frymon çdo mëngjes si një mik i vjetër — i ngrohtë dhe i heshtur, që zgjon butësisht pa kërkuar asgjë. Në mesditë ndizet më fort, si një pasion që nuk pyet, ndërsa në perëndim flet me shpirtin — me ngjyrat që shkrijnë horizontin dhe me heshtjen që përkulet mbi palma, si një premtim që kthehet çdo mbrëmje. Një spektakël i butë që na thotë natën e mirë me gjuhën e dritës që shkon të pushojë. Ajo kishte mbërritur nga Shqipëria — një vend i vogël në Europë, ku fjala peshon si gur dhe nderi vlen më shumë se pasuria. Këtu, në një tokë të re, gjithçka duhej të niste sërish. Dhe kjo e trazonte — në heshtje. Një valixhe, disa fjalë të huaja dhe një ajër që nuk i përkiste. Ajo mbante brenda një botë të tërë — një univers që priste të zbulohej. Nuk ishte vetëm. Ishte thjesht… ende e pashfaqur.

Në aeroport, kur i thanë “Welcome,” ajo buzëqeshi. Por nuk ishte gati. U ndie e zbrazët për një çast, si një fjalë që nuk gjen kuptim në një fjali të re. Në supermarkete, kërkonte qumështin, por humbiste ndër raftet.

Në klasë, kur përmendnin Shakespeare, ajo ndjente mungesën e Fishtës — poetit që i kishte dhënë zë shpirtit shqiptar. Ky trazim nuk bërtiste, por gërryente nga brenda. Vinte nga një vend ku dritaret hapen përballë diellit, ku mikpritja është ligj i pashkruar dhe rrënjët rrinë thellë, edhe kur fryn largësia. Aty kishte lënë kujtime, një shtëpi që flet pa zë, ëndrra që murmurisin në shqip.

Në çdo çast të vetmisë së saj, ajo ndiente: drita që e rrethonte ishte e re, por e brishtë. Nuk mund ta fshinte dritën që sillte vetë — një dritë e ngrohtë dhe e qetë, që s’kishte nevojë të fliste për të ndriçuar. Por Naples-i e përkëdhelte me qetësinë e vet: perëndime të buta, lagje të gjelbra, ajër që nuk ngutet. Palmat — hijerënda, të heshtura, si roje të një paqeje të brishtë. Lulet, të bukura në mënyrën e tyre të qetë, sikur i thoshin pa fjalë:

“Mos guxo të më këpusësh — më shijo.”

Ky qytet nuk të fton me zhurmë, por me dritë që vjen ngadalë. Dhe ajo filloi të ndiente ngrohtësi — jo zëvendësim, por praninë e diçkaje të re që nuk e fshinte atë që mbante brenda.

Në atë qetësi, ajo e kuptoi:

e mbante Shqipërinë mbi supe — si një mantel të padukshëm, të endur me fije kujtese e krenarie. Një mantel që nuk ngroh trupin, por shpirtin; që nuk rëndon, por mbron.

Në korridoret e qeta të kolegjit, jehona e hapave të saj trazonte një qetësi delikate.

Shikime. Hamendësime.

Pastaj, pa u kërkuar, ndodhi:

“Një grua nga Europa…”

Çfarë e bënte ndryshe?

Ndoshta mënyra si qëndronte.

Eleganca e saj nuk ishte pamje — ishte prani.

Një fustan vere, poshtë gjurit — i thjeshtë, por me klasë.

Sandalet me taka trokisnin lehtë nëpër korridore,

duke thyer heshtjen jo me zhurmë,

por me butësi.

Dhe zëri i saj?

I qetë — si një prani që nuk imponon.

Në klasën e anglishtes, ajo ulej mes të panjohurve —

fytyra të lodhura, por plot gjallëri.

Zëra nga brigjet e Amerikës Latine.

Ata mbanin më shumë se libra —

mbanin peshën e ditës.

Naples ishte i bukur, por i kushtueshëm.

Jeta këtu nuk të përkëdhelte.

Ajo mbeti e heshtur,

e prekur nga ironia e jetës.

Hodhi vështrimin mbi fustanin e saj të çelët,

sandalet e zgjedhura me kujdes.

Nuk kërkonte të binte në sy —

por natyra e saj binte në sy vetë.

Eleganca nuk është pozë.

Është mënyra për të mos humbur veten.

Dhe aty, në atë korridor,

të gjithë ishin për të njëjtin qëllim:

të mësonin anglisht.

Por secili sillte me vete

gjuhën e vet të padukshme.

“Where are you from?”

Ajo u skuq lehtë, por buzëqeshi me qetësi:

“From a small country with a beautiful name — Albania. In Europe.”

Në atë buzëqeshje kishte më shumë se një përgjigje — kishte një qëndresë që nuk mburret, por që qëndron.

Shqipëria nuk ishte vetëm në hartë; ajo rrinte mes rrahjeve të zemrës së saj, si një këngë që nuk harron.

Ditët kaluan. Heshtja u kthye në bisedë.

Një djalë hapi hartën në telefon.

“Where is Albania again?”

Ajo tregoi një pikë pranë Adriatikut, përballë Italisë, dhe nisi të fliste — jo për të bindur, por për të shpalosur një copë shpirt.

Tregoi për byrekun me djathë e spinaq, për verën që pihet me miq, për dasmat që zgjasin tri ditë.

“Albanian table — a place where stories are shared with the heart.”

Pastaj foli për Shqipërinë…

Jugu me riviera që magjepsin, Gjirokastra — qytet i gurit e legjendës; Berati — qytet dritaresh që përqafohen; Vlora, ku deti këndon lirinë; Korça — Parisi i vogël që vishet me art.

Qendra — Tirana që rreh si zemër për të rinjtë, Durrësi, qyteti që sheh nga deti dhe nga koha.

Dhe Veriu… male legjendare, gra me sy të pastër si Valbona — një lumë i kristaltë në Alpet e Veriut të Shqipërisë.

Ata e dëgjonin në heshtje. Pastaj një zë:

“Miss Albania… what are you doing here?”

(Kështu e kishte pagëzuar mësuesja e anglishtes — një zonjë në moshë, avokate me profesion. Kur merrte mungesat, nuk e thërriste me emër, por gjithmonë: Miss Albania.)

Ajo qeshi lehtë dhe tha:

“Gabove… jam thjesht një grua nga Albania — jo Miss Albania. Nuk vij nga ndonjë faqe bukurie.”

Dhe ata qeshnin me mirësi, si dy botë që mësojnë të kuptohen.

Mësimi në Shkollën Shqipe – Naples, Florida

Dhe një ditë, aty, pa e planifikuar, pa ceremoni,

fjala “mësim” mori formë tjetër. Deri atëherë kishte qenë studente — duke u përshtatur me tinguj që ende nuk i përkisnin plotësisht. Por pikërisht në atë proces, e kuptoi se diçka brenda saj po mungonte. Jo gjuha që po mësonte, por gjuha që nuk mund të lihej e heshtur.

Dhe kur e ndjeu këtë mungesë, roli ndryshoi natyrshëm.

Nuk hyri në një klasë si mësuese.

Hyri si dikush që mbante një gjuhë në duar —

të brishtë, të bukur, të rrezikuar nga harresa.

Në Naples, Florida,

mes fëmijësh që flisnin anglisht me shpejtësi

dhe shqipen me ndrojtje, e kuptoi se gjuha nuk më kishte ndjekur rastësisht.

Ajo kishte ardhur me të, sepse kishte nevojë të flitej.

Që kur filloi t’u mësojë fëmijëve shqip,

shpesh i kapnin të qeshurat —

ata gabonin në shqip,

dhe ajo në anglisht.

Te shkronja “Gj”, gjinkalla,

fjala i mungoi.

Atëherë foli me tingull —

dhe fëmijët qeshën pa fund.

Ata e ndienë himnin shqiptar me zemër,

edhe pse nuk e dinin ende në shqip.

S’kishte gëzim më të madh kur shikonte sytë e tyre të ndezur në dritë.

U mësoi fëmijëve shkronjat, por në të vërtetë u mësoi rrënjët.

U thoshte si quhet “nënë”,

si tingëllon “atdhe”,

dhe pse fjala “zemër” nuk përkthehet plotësisht.

Nuk u kërkoi perfeksion.

U kërkoi ndjesi, lidhje, kujtesë.

Në sytë e tyre pa Shqipërinë e nesërme —

jo si territor, por si vazhdimësi.

Të edukosh një fëmijë në gjuhën e tij ështe të mbjellësh rrënjë që nuk i shkul dot

as koha, as largësia.

Dhe kuptoi se manteli që mbante mbi supe

nuk ishte më vetëm i saj.

Ishte trashëgimi.

Epilog – Zëri im në heshtje

Sot, ajo nuk ishte më e huaja. Ishte ajo që gabonte në anglisht dhe qeshte me zemër. Kishte ardhur me një valixhe të lehtë dhe me një shpirt që nuk kishte frikë të ishte vetvetja.

Një ditë, dikush lexoi një pasazh të saj pa e ditur që ishte i imi dhe tha:

“Ka diçka ndryshe këtu… një zë që flet në heshtje.”

Atëherë u bë e qartë: disa gra nuk kërkojnë vëmendje.

Në heshtjen e tyre ka forcë.

Në butësinë e tyre ka dinjitet.

Rrënjët e mia nuk ishin më kujtim, por pjesë e këtij dheu të ri.

Sepse edhe mes të panjohurve, mbeta ajo që isha —

një grua shqiptare që mban Shqipërinë mbi supe.

Naples, Florida — një magji e papritur.

Një copë Shqipëri e fshehur mes palmave.

Një vend ku lulëzova — por me rrënjë nga dheu im.

Sepse edhe në heshtje, një grua që mban Shqipërinë në shpirt, flet me gjithë botën.

Ato janë gjithandej…

> Ajo që mban shallin e nënës në Paris, si kujtim.

Ajo që pastron shkallët në Athinë, por i reciton djalit vargje shqip.

Ajo që fshin pluhurin në Berlin, por jo emrin e vet.

Ajo që kërcen vallen e vetme në kuzhinë në Oslo, si akt krenarie.

Ajo që ka lindur në Bronx, por i dridhen buzët kur dëgjon emrin e gjyshes.

Ajo që shkruan letra çdo natë në shqip, jo për t’ia dërguar dikujt, por për të mos humbur vetveten.

Janë të heshtura, por të pranishme.

Të huaja, por rrënjë të vetes.

Dritë — edhe kur nuk flasin.

Gra shqiptare.

Një atdhe mbi supe.

Pa pasaportë.

Nga Ledja Canaj

Koordinatore e UGSH – EU/

Për shekuj me radhë, fuqia gjeopolitike u përcaktua nga katër elementë: toka, uji, ajri dhe zjarri. Ata formësuan perandoritë, kufijtë dhe ekonominë botërore. Por shekulli XXI solli një element të pestë ‘Arktikun’ një hapësirë ku klima, energjia, burimet minerale, siguria kibernetike dhe rivaliteti midis fuqive të mëdha përplasen. Në këtë realitet të ri, Grenlanda nuk është më një ishull i largët me akull. Ajo është qendra e heshtur e shahut global “molla e Adamit” e shekullit tonë, një territor që teston deri ku do të shkojnë shtetet për dije, pushtet dhe kohë.

Elementi i Pestë

Arktiku nuk po shkrihet vetëm ai po riorganizon botën. Rrugë të reja detare po shkurtojnë kontinentet. Minerale thelbësore për bateritë, satelitët dhe tranzicionin energjetik ndodhen nën kilometra akulli. Tokat e rralla, kobalti, grafiti dhe nikeli nuk janë abstraksione; janë monedha e së ardhmes. Pikërisht për këtë arsye Kina promovon “Rrugën Polare të Mëndafshit”, Shtetet e Bashkuara forcojnë sigurinë veriore, Rusia militarizon akullin, dhe Europa kërkon autonomi strategjike. Kush kontrollon Grenlandën fiton akses në tre fronte njëherësh: klimën, tranzicionin e energjisë dhe hartën e tregtisë së së ardhmes.

Gjeografia e Kohës

Grenlanda është e vetmja pikë në Tokë ku Epoka e Akullit prek epokën teknologjike. Brenda një dite, mund të vendosësh dorën mbi akull 200.000-vjeçar dhe më pas të gërmosh për mineralet që do të fuqizojnë makinat elektrike të vitit 2035. Këtu koha nuk është lineare ajo përplaset. E kaluara dhe e ardhmja nuk ndjekin njëra-tjetrën; ato ndërrojnë vende. Arktiku na detyron të bëjmë një pyetje që rrallë e shtrojmë: Po përshtatet planeti me ne, apo po përshtatemi ne me planetin?

Ku Takohen Fuqitë e Mëdha

Në shekullin XX, shahu global u luajt në Europë. Në shekullin XXI, luhet në Arktik. Korridoret e reja Kalimi Veriperëndimor, Rruga Veriore e Rusisë, ambiciet polare të Kinës po rishkruajnë atlasin. Çdo centimetër akulli të shkrirë është tragjedi, por edhe një korridor tregtar, një korridor ushtarak, një sinjal gjeopolitik.

Epoka e klimës nuk është më vetëm mjedisore; është strategjike.

Testi i Epokës

Grenlanda nuk është një çmim territori është një çmim epoke. Konkurrenca nuk është për atë që zotëron tokën, por atë që zotëron kohën: kohën për të riformësuar zinxhirët e furnizimit, për të ngritur konstelacione satelitore, për të siguruar mineralet, dhe për të rishkruar tregtinë globale. Pyetja e vetme është nëse bota do ta trajtojë Grenlandën si mollën e Adamit, një tundim i rrezikshëm i dijes apo si vendin ku njerëzimi shkruan kapitullin e radhës. Sepse për herë të parë në histori, burimi vendimtar nuk është toka, nafta apo uji. Është koha. Dhe kush kontrollon kohën, kontrollon shekullin.

Arben Çejku/

Përfundova së lexuari romanin – monografik “Eleganca e lotëve”, të autores Iris Halili, i cili sjell një kontribut esencial në prozën moderne shqipe dhe një histori realiste nga e kaluara diktatoriale e Shqipërisë. Në qendër të rrëfimit të jashtëzakonshëm janë personazhe reale, të cilat kanë formësuar memorien e autores, por njëkohësisht përfaqësojnë simbolikisht edhe jetën e vështirë në realitetin absurd shqiptar të mijëra familjeve, të rrethuar me tela me gjemba dhe burgje poltike e gulake internimi anekënd Shqiperisë!

Dy personazhet kryesore janë një grua zonjë me Z të madhe, Ganimet Gjilani Fratari dhe një zotëri po me Z kapitale, i biri, Hajredin Fratari, rreth të cilëve lëvizin edhe shumë personazhe të tjera, përfshi dhe vetë autoren, si një nga personazhet e treta më kryesore, e cila rrëfen nga këndvështrimi i një fëmije të pafajshëm dramën e një familjeje ku ajo rritet si dhe dramën e një shoqëria ku ajo vuan.

Brenda këtij trekëndëshi (Gjyshja-daja-mbesa) është përfshirë simbolikisht edhe shtresëzimi i brezave, të cilët mezi dolën gjallë e me dinjitet nga kthetrat e diktaturës. Ky trekëndësh personazhesh pérfshin brenda vetes historitë e gjithë të tjerëve dhe lëviz nga fillimi i rrëfimit e deri në fund, si trekëndësh i palëkundur wë shërben si gravitet për historitë e ngjarjet e tjera familjare e shoqërore. E vlerësoj shumë stilin mjeshtëror të rrëfimit, një stil i thjeshtë dhe përmbajtësor që Iris e ka pothuaj në çdo faqe dhe mbi të gjitha çmoj guximin e saj artistik për të patur në roman figura reale me emrat e vërtetë – një himn mirënjohjeje dhe nderimi për njerëzit e saj dhe té gjithë ata që komunizmi i dënoi, denigroi, izoloi dhe varfëroi vetëm e vetëm se dikur ishin familje të nderuara të Tiranës, Durrësit, Korçës, Shkodrës, Gjirokastrës, Mallakstrës e gjithë Shqipërisë.

Hajredin Fratari është gdhendur në këtë roman si personazhi kryesor i historisë, rreth të cilit luhet drama më e madhe e gjithë familjes dhe “shetitjet” e tij nga njëri burg në tjetrin dhe kalvari i torturave nga njëra qeli në tjetrën, tregojnë një realitet që sot duket i pabesueshëm, por edhe duke na njohur me një karakter të pavesueshëm në pathyeshmërinë e tij përballë torturave dhe i dashur deri në lot përballë nënës dhe mbesës së tij, kur e takonin në burg.

Qëndrueshmëria, krenaria, mençuria, patriotizmi, atdhedashuria, lufta për liri dhe dinjitet njerëzor, vizioni për një Shqipëri demokratike dhe ekonomi të lirë tregu, e bëjnë këtë personazh të duket si një kandil drite në mes të asaj errësire të regjimit komunist. Ai mban në dorë pishtarin e besimit se një ditë do të dalë në liri, se do të triumfojë e mira mbi të keqen, drita mbi errësirën.

Nga drita e këtij personazhi, sikur merr pak ndriçim edhe fytyra e nënës së tij, sa herë ajo ka nevojë për pak shpresë, sa herë ajo ka nevojë për pak besim!

Nga ana tjetër, si një bletë e vogël, autorja-fëmijë, kalon sa tek gjyshja, daja, prindërit dhe njerëzit e tjere përreth saj, mes të cilëve shkëlqen edhe At Zef Pllumbi etj dhe mbledh gjithë kujtimet e tyre, për t’i sjellë me mjeshtëri artistike para lexuesve sot. Disa nga personazhet nuk jetojnë, por po ta dinin ata se një ditë do të “ringjalleshin” artistikisht kaq bukur nga pena e Irisit, mbase do i tregonin vogëlushes pak më shumë histori…

Duke mos përdorur shumë teknikat e fantazisë letrare, por mjetet stilistike të rrëfimit në prozë, Iris Halili, ka sjellë tek ne një sagë tipike shqiptare, e cila mund të konsiderohet si një ndër prozat e para, që ka si personazhe letrare figura historike reale!

Historia e familjes Fratari, një familjeje patriotike dhe kontribuese në historinë tonë kombëtare, është edhe historia e shumë familjeve të ngjashme, të cilat u persekutuan vetëm sepse një anonim si E. Hoxha, donte të ishte vetë historia dhe vetë historiani i kohës së tij. Por, siç e rrëfen me mjeshtëri Iris, këto familje, intelektualët dhe patriotët si Dine (Hajredin) Fratari etj, thjeshtë u mbuluan për disa kohë me pak hi e sigurisht me lot vuajtjesh mizore, por kur fryu era e demokracisë dhe lirisë, hiri iku e loti shkëlqeu duke rikthyer fisnikërinë e fshehur dhe sot kombi shqiptar u shpreh mirënjohje gjithë atyre për aq sa bënë për vendin e tyre.

“Eleganca e lotëve”, do të ishte mirë të përfshihej nëpër shkolla, me qëllim edukimin e brezit të ri me virtytet më të larta, të cilat gjenden tek personazhet e këtoj libri. Por, njëkohësisht, libra të tillë sjellin para nesh një realitet dramatik të kohës së kaluar, i cili ngjan me një tablo surrealiste, për nga dhimbja dhe dëmi që i shkaktoi vendit.

Librat si “Eleganca e lotëve”, as nuk ia kompensojnë vuajtjet dhe as nuk ja rikthejnë rininë e dergjur nëpër burgje një personazhi si Hajredin Fratari, e as nuk e rikthejnë jetën nën panik e vuajtje të vetë Irisit, por kur ata lexohen nga brezi i ri, të paktën do t’i ndihmojnë ata të kuptojnë se e kaluara komuniste nuk duhet glorifikuar e aq më keq, nuk duhet përsëritur.

“Eleganca e lotëve”, është shkruar me një stil artistik të veçantë duke na sjellë para syve me shumë elegancë historinë e një familjeje të nderuar, e cila mbijeton me dinjitet në një nga rrathët e ferrit komunist!

Përfund do shtoja se, pikërisht nga mungesa e librave të tillë dhe e pasqyrimit të plotë dhe pa hile të së kaluarës sonë diktatoriale, sot kemi ende në politikë dhe deri diku në mentaliterin shoqërorë elementë dhe shfaqje të modeleve moniste dhe autoritariste.

Nuk është thjeshtë nostalgjia, por është përdorimi praktik i retorikës dhe metodave politike të së kaluarës, që edhe sot po kërkojnë të mbajnë peng të ardhmen e fëmijëve tanë!