Ahmet Prençi/

Romani “Rënia”, i shkrimtarit Shefqet Meko, botuar nga shtëpia botuese “MediaPrint”, është një pasqyrë e thellë dhe dramatike e një prej periudhave më të trazuara në historinë e Shqipërisë, viti 1990, kur regjimi komunist, që kishte sunduar për dekada, u shemb nën peshën e krizave të brendshme dhe presionit popullor. Përmes rrëfimit të tij mjeshtëror, autori na sjell një panoramë të gjerë të kohës, duke hyrë në psikologjinë e individëve dhe në dinamikat e një shoqërie në prag të një ndryshimi të madh historik. Ngjarjet e trajtuara përfshijnë vitet 1987–1990, dhe autori, si një kronikan i vërtetë, përmes një rrëfimi mjaft të sinqertë dhe realist, na sjell të freskëta imazhet dhe zhvillimet e asaj periudhe.

Me rastin e botimit të këtij romani në Shtetet e Bashkuara të Amerikës me titullin “Albanian Downfall”, vepra e Shefqet Mekos i hapet edhe lexuesit anglishtfolës, duke e shndërruar dëshminë letrare të tranzicionit shqiptar në një referencë të aksesueshme ndërkombëtarisht për këtë moment historik.

Romani ndërthur ngjarje historike reale me tregime imagjinare të personazheve që jetojnë dhe përballen me rrëzimin e një sistemi që deri atëherë ishte parë si i pamposhtur. Shefqet Meko përqendrohet në shtresa të ndryshme të shoqërisë shqiptare, duke përfshirë zyrtarë të lartë të regjimit, studentë protestues, pedagogë dhe njerëz të zakonshëm që përballen me pasojat e ndryshimeve dramatike. Ndërsa disa prej tyre luftojnë për të ruajtur status quo-në, të tjerët kërkojnë një rrugëdalje drejt lirisë. Kjo shumëzënshmëri zërash i jep romanit një dimension koral, pothuajse polifonik. Nuk ka një të vërtetë të vetme të tranzicionit, por një tërësi përvojash individuale që, të bashkuara, ndërtojnë kujtesën e përbashkët të një kombi.

Në qendër të romanit janë konfliktet mes të vjetrës dhe të resë, të fuqishmes dhe të pafuqishmes, të shpresës dhe dëshpërimit. Nëpërmjet përshkrimeve të hollësishme të jetës në Shqipëri në atë periudhë, autori krijon një tablo të ndërlikuar të tensioneve sociale dhe politike. Këto binarizma nuk mbeten skema të thjeshta letrare, por funksionojnë si akse rreth të cilave lëviz çdo personazh, çdo vendim dhe çdo dramë individuale. Ato janë, në fakt, vetë skeleti ideor i veprës.

Një nga konfliktet më të fuqishme në vepër është përplasja midis brezave: të rinjtë, që e shohin komunizmin si një pengesë për ëndrrat dhe të ardhmen e tyre, dhe të moshuarit, të cilët shpesh janë të lidhur emocionalisht dhe ideologjikisht me të kaluarën. Ky konflikt brezash nuk është thjesht sociologjik, por thellësisht psikologjik. Ai prek mënyrën se si kujtesa familjare bëhet pengesë ose urë midis prindit dhe fëmijës, midis mësuesit dhe nxënësit, midis atij që ka besuar dhe atij që dëshiron të besojë diçka tjetër. Meko e trajton këtë çarje pa e demonizuar njërën palë, duke i dhënë secilit brez arsyetimin e vet të brendshëm, frika e të moshuarve nuk është thjesht konservatorizëm, ashtu si entuziazmi i të rinjve nuk është thjesht naivitet, por shpresë e ushqyer nga dëshpërimi i gjatë.

Titulli “Rënia” është simbolik dhe shumëkuptimor. Ai jo vetëm që nënkupton shembjen e regjimit komunist, por gjithashtu flet për rënien e iluzioneve, të frikës dhe të shtypjes. Meko përdor këtë metaforë për të treguar jo vetëm fundin e një epoke, por edhe fillimin e një kohe të re të mbushur me pasiguri dhe sfida. E lexuar më thellë, “Rënia” në këtë roman ka të paktën tri shtresa kuptimore: rënia politike e sistemit, rënia psikologjike e individit që humbet pikat e tij të referimit, dhe rënia morale e një shoqërie që, në kërkim të lirisë, rrezikon të humbasë busullën etike që do ta orientonte drejt saj. Është pikërisht ky kuptim i tretë që e bën titullin aq të fuqishëm. Rënia nuk është vetëm fundi i diktaturës, por edhe gremina e pasigurisë që hapet menjëherë pas saj, kur asgjë e re ende nuk është ndërtuar për ta zëvendësuar të vjetrën.

Autori i jep rëndësi të veçantë temave si liria, e drejta për t’u dëgjuar dhe shpresa për një të ardhme më të mirë. Ndërkohë, ai nuk ngurron të tregojë anën e errët të tranzicionit, si: kaosin, humbjen dhe ndjenjën e pasigurisë që karakterizoi atë periudhë. Kjo balancë midis shpresës dhe shqetësimit është ndoshta arritja më e madhe etike e romanit. Meko nuk e idealizon as të kaluarën komuniste, as të ardhmen demokratike që po lind, por i vështron të dyja me të njëjtin sy kritik, duke i kërkuar lexuesit jo të zgjedhë një kamp, por të kuptojë kompleksitetin e vërtetë të çdo ndryshimi historik.

Gjuha e Shefqet Mekos është e pasur, e gjallë dhe përshkruese, duke i dhënë lexuesit një ndjesi të fortë të kohës dhe vendit. Përmes dialogjeve të fuqishme dhe përshkrimeve emocionale, autori arrin të sjellë në jetë dramën e një shoqërie që shembet për të rindërtuar veten. Stili i tij lëviz me natyrshmëri midis regjistrit kronikal, pothuajse dokumentar, me data, vende dhe ngjarje të identifikueshme dhe regjistrit intim të rrëfimit psikologjik, ku zëri i brendshëm i personazheve zbulon dyshimet, frikërat dhe shpresat e tyre më të thella. Kjo dyzënshmëri stilistike i shërben pikërisht qëllimit të romanit: të mbajë njëkohësisht dëshminë historike dhe thellësinë njerëzore, pa e sakrifikuar njërën për tjetrën.

“Rënia” është një roman që jo vetëm dokumenton një moment historik të rëndësishëm, por gjithashtu ofron një reflektim të thellë mbi natyrën njerëzore dhe përballjen me ndryshimin.

Shefqet Meko ka arritur të krijojë një vepër që është njëkohësisht një pasqyrë e kohës dhe një thirrje për të menduar mbi lirinë dhe përgjegjësinë individuale në kohë ndryshimesh.

Personazhi kryesor, Maks Prifti, një njeri që duket se beson te përmirësimi i sistemit, jo në shembjen e tij, përfaqëson një kategori njerëzish që, gjatë rrëzimit të regjimit, ndiheshin të përçarë midis besnikërisë ndaj një sistemi të njohur dhe frikës nga e panjohura. Në fakt, qëndrimi i tij ndaj komunizmit mund të interpretohet si një dëshirë për stabilitet në një botë që papritur po ndryshonte në mënyrë dramatike dhe të paqëndrueshme. Maksi nuk është një figurë nostalgjike e thjeshtë. Ai është, më saktë, përfaqësues i atij brezi që kishte investuar gjithë jetën e tij emocionale dhe morale në një ide, dhe që tani detyrohet të zbulojë se ajo ide ishte ndërtuar mbi baza shumë më të brishta sesa kishte besuar.

Çmenduria e Maksit është një nga aspektet më të fuqishme të romanit, pasi mund të shihet si një simbol i destabilizimit shpirtëror dhe emocional që përjetoi shoqëria shqiptare gjatë tranzicionit. Ndërkohë që sistemi komunist shembej, shumë njerëz humbën orientimin, vlerat dhe vetëdijen për rolin e tyre në një shoqëri të re. Maks Prifti bëhet një pasqyrë e këtij procesi traumatizues, ku ndarja me të kaluarën nuk ishte thjesht politike, por edhe ekzistenciale.

Çmenduria, në këtë kuptim, funksionon si gjuha e fundit e mundshme për një trauma që fjala e arsyeshme nuk mund ta shprehë më, kur realiteti i jashtëm bëhet aq i paqëndrueshëm sa logjika e përditshme nuk mjafton më për ta përballuar, psikika gjen rrugëdalje në çoroditje. Është një metaforë e fortë letrare për atë çka ndodhi, në shkallë më të vogël ose më të madhe, me shumë njerëz që e panë botën e tyre të shembej brenda pak muajve.

Këtë mbyllje ka zgjedhur shkrimtari Shefqet Meko për të na bërë, si lexues, t’i kthehemi të kaluarës e të mendojmë gjatë për dramat që kalojmë sot. Është një thirrje e fuqishme që ushton fort në mendjen tonë, sepse na detyron të pyesim nëse çmenduria e Maksit është vetëm e tij, apo është, në fakt, pasqyrim i një çmendurie më të madhe, kolektive, që e gjithë shoqëria e mbajti të fshehur pas fasadës së “normalitetit” ideologjik për dekada me radhë.

Tranzicioni i Shqipërisë nga komunizmi në demokraci nuk ishte një proces i qetë dhe i rregullt. Në fakt, mund të shihet si një “çmenduri kolektive”, ku normat e vjetra u hodhën poshtë pa pasur një sistem të ri të mirëpërcaktuar për t’i zëvendësuar. Anarkia sociale, eksodi masiv, varfëria dhe pasiguria që përshkuan këtë periudhë janë elemente që e bënë shoqërinë shqiptare të duket sikur po kalonte një lloj krize të përgjithshme identiteti. Romani e kap me mjeshtëri pikërisht këtë boshllëk normativ, çastin kur ligjet e vjetra nuk besoheshin më, por ligjet e reja ende nuk ekzistonin, dhe në atë hapësirë të zbrazët lulëzuan njëkohësisht shpresa më e madhe dhe frika më e thellë.

Maks Prifti, si individ, përjeton personalisht atë që shumë shqiptarë ndjenin kolektivisht, humbjen e një sistemi ku çdo gjë ishte e paracaktuar dhe fillimin e një bote të re, ku gjithçka dukej e pasigurt. Çmenduria e tij mund të shihet si një pasqyrë për çmendurinë më të madhe të një shoqërie që u gjend e pambrojtur dhe e papërgatitur për të përballuar ndryshimet dramatike. Në këtë kuptim, personazhi funksionon si sinekdokë, pjesa që përfaqëson të tërën, individi përmes të cilit lexuesi mund të prekë, në shkallë njerëzore dhe të kuptueshme, një dramë që përndryshe do të mbetej abstrakte në shifrat e historisë.

Në roman, duket qartë se forca që udhëhoqi ndryshimin nuk erdhi nga jashtë sistemit, por nga vetë brendësia e tij. Kjo qasje pasqyron një realitet historik në Shqipëri, ku figura të larta të Partisë së Punës së Shqipërisë (PPSH) përvetësuan retorikën demokratike për të ruajtur pushtetin e tyre në një rregullim të ri politik. Është një nga mesazhet më të mprehta politike të librit: revolucionet, edhe kur duken të plota në sipërfaqe, shpesh lënë të pacenuara rrjetat e fuqisë që i kanë mbajtur gjallë sistemet e mëparshme.

Romani përshkruan një situatë ku partia-shtet nuk u zhduk, por thjesht u nda në dysh: njëra pjesë që mbeti e lidhur me ideologjinë komuniste dhe tjetra që përqafoi një retorikë të re demokratike, por që në thelb ruajti mekanizmat e pushtetit të mëparshëm. Kjo ndarje e partisë mund të interpretohet si një mënyrë për të kontrolluar të dyja kahjet e ndryshimit: ruajtjen e një pjese të status quo-së dhe njëkohësisht përmbushjen e kërkesave për ndryshim.

Meko, pra, nuk shkruan thjesht një histori të rënies së komunizmit, por edhe një analizë delikate të mënyrës si elitat dinë të mbijetojnë çdo lloj revolucioni, duke i përshtatur vetes gjuhën dhe simbolet e ndryshimit.

Në këtë mënyrë, tranzicioni nga komunizmi në demokraci, siç e pasqyron romani, mund të shihet si një proces i manipuluar, ku aktorët kryesorë mbetën të njëjtët, veç thjesht ndryshuan mënyrën e të vepruarit dhe të paraqitjes së tyre. Njerëzit që kishin kontrollin në periudhën komuniste vazhduan ta mbajnë atë edhe gjatë periudhës së re demokratike, duke përdorur mjetet e tyre të vjetra: lidhjet politike, strukturat e shtetit dhe aftësinë për të manipuluar opinionin publik.

Ky interpretim mund të shihet si një kritikë ndaj tranzicionit shqiptar, që nuk erdhi si një ndryshim aq radikal sa u shpresua, por më shumë si një përshtatje e elitës së vjetër në një sistem të ri. Mesazhi që del prej kësaj është thellësisht aktual edhe sot: liria politike formale nuk garanton automatikisht drejtësi shoqërore apo ndarje të vërtetë pushteti, nëse strukturat e thella të ekonomisë, të administratës dhe të informacionit mbeten në duart e të njëjtëve njerëz.

Romani ngre gjithashtu pyetje të thella morale për shoqërinë shqiptare, e cila u përball me dilemën e madhe: si të pajtohej me të kaluarën e saj, ndërkohë që kërkonte të ndërtonte një të ardhme të re. Nëse pushtetin e mbajtën përsëri të njëjtët njerëz që kishin qenë pjesë e regjimit të vjetër, atëherë drama e romanit bëhet edhe më e thellë. Shoqëria shqiptare, duke kaluar në një “demokraci”, ndoshta nuk arriti kurrë të bëjë një ndarje të vërtetë me të kaluarën. Në vend të një revolucioni të vërtetë shoqëror, ndryshimi mund të interpretohet si një tranzicion i kontrolluar, ku strukturat e fuqisë mbetën të paprekura. Autori, me finesë dhe art, na e jep këtë mesazh të fortë e të dhimbshëm: pa drejtësi ndaj së kaluarës, çdo “rilindje” shoqërore rrezikon të mbetet vetëm një ndryshim emrash, kurrsesi thelbi.

Në këtë kontekst, personazhi kryesor Maks Prifti mund të shihet si një zë i vetmuar që ndjen se tranzicioni nuk është i drejtë dhe as autentik. Nëse ai mendonte se komunizmi mund të përmirësohej, por jo të shembej, atëherë drama e tij përshkruan zhgënjimin e atyre që kuptuan se sistemi i ri nuk përfaqësonte idealet e lirisë dhe drejtësisë për të cilat kishin luftuar. Maks Prifti ishte një idealist që e donte vendin e tij, ishte i drejtë dhe i ndershëm. I dhimbte shumë intriga dhe pandershmëria. Ai është i sinqertë nga fillimi në fund, dhe pikërisht kjo sinqeritet e bën rënien e tij aq tragjike. Ai nuk bie për shkak të ndonjë faji personal, por për shkak të një bote që nuk i lë më vend ideve të tij të drejtësisë. Këtë na transmenton autori deri në fund.

Kam përmendur personazhin kryesor në këtë reflektim si lexues, por në roman secili personazh është skalitur me shumë mjeshtëri dhe janë harmonizuar në ndërveprimin mes tyre me shumë shije estetike. Çdo figurë sekondare, zyrtari që mbron sistemin nga frika dhe jo nga bindja, studenti që protestoi pa e ditur saktësisht çfarë do të vinte pas, pedagogu i shqetësuar për fatin e dijes në një kohë kaosi, funksionon si pjesë e një mozaiku më të gjerë, ku asnjë zë nuk mbetet thjesht ornament, por kontribuon në kuptimin e përgjithshëm të veprës.

Unë, duke qenë student në kohën që përshkruan autori, e pash veten gjatë gjithë leximit të librit si një vëzhgues që parashikoja ngjarjet që do ndodhnin dhe identifikoja personazhet e autorit me njerëzit real që jetuam atë kohë. Ndaj them që për periudhën që trajton Shefqet Meko do ndezë debate, pasi është unik në trajtimin e këtij momenti historik për vendin. Sipas meje, është krejt realist, dhe pikërisht aftësia e tij për të kthyer kujtesën personale në letërsi të mirë-ndërtuar, pa rënë në thjeshtëzim apo propagandë në asnjërin drejtim, është ajo që e bën këtë roman të dallueshëm nga shumë vepra të tjera që trajtojnë të njëjtën periudhë. Situata e sotme i jep të drejtë shkrimtarit në pikpyetjet e mëdha që ngre në veprën e tij.

Drama e çmendurisë së Maksit mund të simbolizojë zhgënjimin e atyre që panë se si një elitë e vjetër transformoi veten për të mbijetuar në rrethanat e reja. Në këtë mënyrë, romanit i jepet një dimension i fuqishëm kritik dhe filozofik, duke nxitur lexuesin të reflektojë mbi natyrën e ndryshimit të vërtetë dhe vështirësitë e një tranzicioni të drejtë. Mesazhi qendror që del prej gjithë kësaj ndërtimi narrativ mund të përmblidhet kështu: liria e vërtetë nuk fitohet thjesht me rënien e një sistemi, por me kurajën për të përballuar të vërtetën e plotë të së kaluarës, edhe kur ajo e vërtetë është e dhimbshme, edhe kur ajo kërkon të njohësh se disa nga “çlirimtarët” e rinj janë, në fakt, fytyra të reja të së njëjtës fuqi të vjetër.

Përtej kontekstit të tij të ngushtë historik, romani flet edhe për një të vërtetë universale njerëzore. Çdo brez përballet, herët a vonë, me rënien e diçkaje në të cilën ka besuar, qoftë kjo një ideologji, një sistem vlerash, ose thjesht një ide për veten. “Rënia” e Shefqet Mekos e shndërron këtë përvojë specifikisht shqiptare në një meditim më të gjerë mbi kujtesën, identitetin dhe çmimin e lirisë duke e bërë leximin e saj të vlefshëm jo vetëm si dëshmi historike, por edhe si pasqyrë për çdo shoqëri që përjeton tronditje të ngjashme ndryshimi.

Përfundimisht, ky roman mbetet një dëshmi e fuqishme e dramës dhe sfidave që përballoi Shqipëria në vitin 1990, dhe është një lexim i domosdoshëm për ata që duan të kuptojnë më mirë këtë periudhë të historisë shqiptare, jo thjesht si listë ngjarjesh, por si përvojë e jetuar, me gjithë kontradiktat, frikërat dhe shpresat e saj.

Prof. Ass. Dr. Pajazit Hajzeri/

Jemi mbledhur në këtë promovim jo vetëm për të përcjellë daljen në dritë të një libri të ri, por për të vlerësuar një punë të gjatë hulumtuese, një përkushtim të sinqertë intelektual dhe një përpjekje serioze për të depërtuar në thellësitë e historisë, mitologjisë, gjuhës dhe identitetit tonë kombëtar. Libri “Në kërkim të pasaportës së vjedhur I” i autorit Krenar Zeneli, që sot po promovohet, është një vepër e veçantë në shumë aspekte. Së pari, për vetë tematikën që trajton; së dyti, për qasjen e autorit ndaj problemeve të historisë së lashtë; dhe së treti, për guximin intelektual, me të cilin autori ka vendosur të trajtojë çështje të ndjeshme, shpeshherë të debatuara, por gjithmonë me interes të madh për lexuesin shqiptar.

Që në titullin e saj, kjo vepër të fton për reflektim. Titulli “Në kërkim të pasaportës së vjedhur” bart një simbolikë të fuqishme. Ai na jep të kuptojmë se autori është në kërkim të identitetit dhe rrënjëve të mohuara, të së kaluarës së tjetërsuar dhe të asaj trashëgimie historike e kulturore, e cila sipas tij, gjatë shekujve ka pësuar deformime, keqinterpretime apo edhe përvetësime nga të tjerët.

Autori Krenar Zeneli ka marrë përsipër një mision jo të lehtë. Ai hyn në një fushë të ndjeshme, shpeshherë të debatuar dhe të kontestuar, duke trajtuar çështje që lidhen me mitologjinë, pellazgët, ilirët, etnogjenezën, gjuhën shqipe dhe raportin e saj me gjuhët e lashta. Kjo ndërmarrje kërkon jo vetëm guxim intelektual, por edhe përkushtim të jashtëzakonshëm në hulumtim. Në këtë aspekt, autori ka dëshmuar një punë të gjatë e të palodhshme, duke shfrytëzuar një korpus të gjerë burimesh antike dhe bashkëkohore në gjuhë të ndryshme.

Një nga veçoritë më të rëndësishme të kësaj vepre është qasja analitike dhe krahasuese. Autori nuk mjaftohet vetëm me përcjelljen e mendimeve ekzistuese, por ai i vë ato në diskutim, i krahason, i analizon dhe shpeshherë ofron interpretime të reja. Nëpërmjet analizës së miteve, ai përpiqet të argumentojë se shumë prej figurave dhe perëndive të njohura si “greke”, në të vërtetë i përkasin një shtrese shumë më të hershme kulturore, të cilën ai e lidh me botën pellazgo-ilire.

Një tjetër dimension i rëndësishëm i librit është trajtimi i gjuhës. Përmes analizave etimologjike, toponimike dhe onomastike, autori përpiqet të dëshmojë lashtësinë dhe rëndësinë e gjuhës shqipe në historinë e qytetërimeve të hershme. Edhe pse shumë prej këtyre tezave mbeten të hapura për debat shkencor, meritë e autorit është se ai guxon të shtrojë pyetje të reja, të hapë diskutime dhe të nxisë reflektim tek lexuesi dhe studiuesi.

Në librin e tij, autori Krenar Zeneli na fton në një udhëtim të gjatë nëpër lashtësi. Ai nis nga mitologjia, nga figurat dhe personazhet e njohura të botës së lashtë, për të kaluar më pas në analiza të gjera historike, gjuhësore, antropologjike dhe etnologjike. Përmes këtij rrugëtimi, autori përpiqet të argumentojë se shumë nga elementet që sot njihen si pjesë e qytetërimeve të tjera, në fakt kanë rrënjë shumë më të hershme, të lidhura me botën pellazgo-ilire dhe me paraardhësit e shqiptarëve.

Duhet theksuar se ndërmarrja e një studimi të tillë nuk është aspak e lehtë. Kërkimi në fushën e mitologjisë, të historisë së lashtë dhe të gjuhësisë kërkon përkushtim të madh, lexim të vazhdueshëm, analizë kritike dhe mbi të gjitha, guxim intelektual.

Në faqet e këtij libri, lexuesi ndeshet me një numër të madh burimesh antike dhe bashkëkohore. Autori mbështetet në autorë grekë, romakë, egjiptianë, francezë, anglezë, gjermanë dhe studiues të shumtë modernë, duke sjellë shpeshherë edhe citimet në gjuhën origjinale, të shoqëruara me përkthime në shqip. Kjo metodë pune jo vetëm që e pasuron materialin, por i jep atij edhe një dimension më serioz dhe më të verifikueshëm.

Një nga aspektet më interesante të librit është mënyra se si autori i trajtojë mitet. Për shumë shekuj, mitologjia është parë si një përmbledhje rrëfenjash fantastike, e shkëputur nga realiteti historik. Ndërsa autori Krenar Zeneli përpiqet të argumentojë se mitet përmbajnë në vetvete elemente të rëndësishme historike dhe se ato duhen lexuar e interpretuar përtej kuptimit tradicional.

Përmes krahasimeve, analizave dhe argumenteve të shumta, autori arrin në përfundimin se shumë nga të ashtuquajturat mite greke, në fakt, janë trashëgimi shumë më e hershme, e lidhur me popullsitë pellazgo-ilire. Kjo qasje, natyrisht, është e guximshme dhe njëkohësisht sfiduese, sepse prek tema që prej kohësh janë konsideruar të mbyllura nga historiografia tradicionale.

Por pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e kësaj vepre.

Shkenca nuk zhvillohet duke pranuar verbërisht të vërtetat e gatshme. Shkenca ecën përpara falë pyetjeve, debatit, diskutimit dhe ballafaqimit të argumenteve. Dhe libri që kemi sot përpara, pavarësisht se në disa raste mund të ngjallë debate apo mendime të ndryshme, arrin ta përmbushë një mision shumë të rëndësishëm: nxit mendimin kritik dhe zgjon interesin për kërkime të mëtejshme.

Një tjetër element me rëndësi në këtë vepër është trajtimi i çështjeve gjuhësore. Autori ndalet në analizën e emrave të vendeve, të personazheve mitologjike, të toponimeve dhe mikrotoponimive, duke u përpjekur t’u japë atyre shpjegim përmes gjuhës shqipe. Edhe këtu, ai paraqet argumentet e veta, duke i lënë gjithmonë të hapura mundësitë për debat shkencor, plotësim apo kundërshtim nga specialistët e fushës.

Ky qëndrim është mjaft i rëndësishëm, sepse tregon se autori nuk pretendon të japë të vërteta absolute, por përpiqet të hapë shtigje të reja studimore, të cilat mund të pasurohen më tej nga studiues të tjerë.

Në të njëjtën kohë, libri pasqyron edhe një dimension të fuqishëm atdhetar. Duke lexuar këtë vepër, vërehet qartë pasioni i autorit për historinë, për gjuhën shqipe dhe për identitetin kombëtar. Ky pasion e përshkon tërë librin dhe i jep atij një dimension të veçantë emocional e atdhetar. Është një përpjekje serioze për të ndriçuar periudha të errëta të së kaluarës sonë dhe për të nxitur brezat e rinj që të hulumtojnë më tej mbi historinë dhe trashëgiminë tonë kulturore.

Autori shpreh bindjen se historia e një populli duhet të shkruhet para së gjithash nga vetë ai popull, pa mohuar kontributin e studiuesve të huaj, por duke marrë përgjegjësinë për ta studiuar, dokumentuar dhe mbrojtur trashëgiminë e vet historike dhe kulturore.

Të nderuar të pranishëm,

Çdo libër është një udhëtim. Por ky libër është një udhëtim i gjatë nëpër kohë, një udhëtim që nis nga mitet e lashta, kalon përmes qytetërimeve të hershme dhe përfundon tek pyetja thelbësore: Kush jemi ne dhe cilat janë rrënjët tona?

Nuk është e rastësishme që autori e ka konceptuar këtë vepër si pjesë të një projekti shumëvëllimësh. Kjo dëshmon se kemi të bëjmë me një punë afatgjatë, me një projekt ambicioz, i cili synon të trajtojë në mënyrë të gjerë dhe të thelluar shumë aspekte të historisë, mitologjisë dhe gjuhësisë.

Jam i bindur se ky libër do të zgjojë interes të madh jo vetëm tek lexuesi i zakonshëm, por edhe tek studiuesit e historisë, gjuhësisë, antropologjisë, arkeologjisë dhe mitologjisë. Ai do të shërbejë si nxitje për debate shkencore, për reflektim dhe për kërkime të reja.

Në fund, dëshiroj të përgëzoj autorin Krenar Zeneli për punën e madhe, për përkushtimin, për këmbënguljen dhe për guximin intelektual që ka treguar në realizimin e kësaj vepre.

Autorit i uroj shëndet, suksese dhe mbarësi në vazhdimin e punës së tij studimore, me bindjen se vëllimet e ardhshme do të pasurojnë edhe më tej debatin shkencor dhe do të kontribuojnë në ndriçimin e shumë çështjeve të rëndësishme të historisë sonë.

Agim Baçi/

Në rrëfimet e Franc Kafkës bie në sy një “Portë” ku një fshatar duhet të kalojë. Nuk ka burokraci përballë, siç ka me shumë personazhe të tjerë të Kafkës. Ajo “Portë” vjen si përballja me ligjin. Por më parë se me ligjin, fshatarit i duhet të bindë veten se çfarë roli ka roja në këtë rrugëtim. Kafka na sjell një përshkrim ku fshatari e shikon rojën tek ajo portë si pengesën më të madhe pa guxuar kurrë të hedhë hapin. Duke e menduar se roja është pengesa, fshatari nuk e bën hapin ta kalojë atë portë, deri sa vdekja i troket. Vetëm atëherë merr vesh se ajo portë ka qenë për të e se ai veç duhej të kishte guxuar ta kapërcente. Në fakt, porta duhej të ishte veç një pikënisje drejt së ardhmes për fshatarin, por ai nuk u nis kurrë; preferoi vetëm të qahej për fatin e keq.

Një portë e tillë është thjesht fabula e mrekullisë të së paparashikuarës, por çështja mbetet e përjetshme përballë asaj porte për shumë njerëz: a do të kemi ne guximin që ta bëjmë hapin drejt së ardhmes sonë, apo do të vijojmë të qëndrojmë në vendnumëro dhe duke u justifikuar se dikush nuk na lë të ecim, se ka pengesa të mëdha “pas portës”, që na shfaqet gjithnjë me një rojë që na del përpara.

Në kurriz të këtyre pyetjeve ne shtrihemi vetëm në shtratin e së tashmes, pa guxuar të ndërtojmë asnjë të ardhme. Kafka ka mundur të na japë përmes letërsisë së tij njeriun, që në emër të së tashmes, nga frika se do t’i shkasë nga duart jeta që ka, nga frika se më pas bota është me shumë pikëpyetje, bën gjithçka që e tashmja të mos ndryshojë – domethënë, që e ardhmja të mos përvijohet, por më shumë të flitet veç për befasitë dhe frikërat që mund të mbartë kalimi i asaj porte, por jo për mundësitë që shfaq ai kalim.

Një njeri i tillë, i dhënë pas idesë se duhet të ruajë të sotmen për shkak të frikës që ka për të ardhmen, mbetet peng i një rrugëtimi të vogël pa e kuptuar kurrë forcën e tij, pa e kuptuar se ai mundet të provojë dhe të ndërtojë të ardhmen e tij.

Duke u përpjekur të ruajmë medoemos të tashmen në kurriz të asaj që duhet të guxojmë, ne përfundojmë jo vetëm si fshatari përballë pafuqisë së tij për të guxuar, por edhe si personazhi tjetër i Kafkës, Gregor Samsa, që i transformuar mbërthehet në pafuqinë e tij, teksa sheh mollën që i kalbet përpara syve. Një njeri i tillë nuk ka fuqi ta kafshojë atë mollë e as nuk ka fuqi të rikthehet në përditshmërinë e tij, sepse e tashmja për të ka ndërtuar një mur të pakalueshëm drejt ëndrrës për të besuar, drejt asaj që duhet të guxojë për ta ndryshuar. Kafka në fakt na ka pikturuar fatin e njeriut që nuk guxon, fatin e njeriut që vishet me fanellën e refuzimit për të pranuar historinë dhe për të kërkuar fatin e tij, duke besuar se ka fuqinë për të sjellë ndryshim.

Ai ka pikturuar njeriun që në emër të tashmes pranon pafundësisht kompromise, duke ndërtuar vdekjen e ngadalshme të ëndrrave të tij. Njeriu i Franc Kafkës prej kohësh ka zbritur në shoqëritë e sotme, e pa dyshim edhe në shoqërinë shqiptare, duke qenë rob i çdo kompromisi që të mos i prishet e tashmja, që të mos i trazohet ajo që ka, pa pyetur kurrë se sa do të ishte i aftë të ndryshonte për veten apo për të tjerët.

Foto: https://www.clonline.org

Albert HABAZAJ /

Andi Meçaj është një poet, që me plot gojën e them, është në ballë të poezisë qytetare bashkëkohore, që prodhohet në Vlorë. Për Andin kanë shkruar emra të lartë të kritikës dhe studimit të letërsisë shqipe, si, fatmirësisht mësuesi im i shkollës së mesme në Tiranë, Sulejman Mato, poet i mirënjohur shqiptar, prof.dr. Roland Zisi – Rembrandt i letrave shqipe, prof. dr. Ardian Kyçyku, dr. Alisa Velaj etj. Me kaq do të thosha që, në kuptimin më të mirë të fjalës, unë kam një zili dashamirëse që këta emra të lartë kanë shkruar për Andin, sepse ata kanë shkruar edhe për mua, edhe për Eqeremin, edhe për Anilën, edhe për Zanën, edhe për Elmën, edhe për Lauretën, edhe për Vjollcën, edhe për Zamirën, edhe për Luljetën, edhe për Dhorin, edhe për Hiqmetin, edhe për Ruzhdiun, edhe për Lelën, për të gjithë poetët e Vlorës kanë shkruar.

Unë do të ndalem në një pjesë të vockël të poezisë së Andit: Andi Meçaj – mjeshtri që hollësitë jetësore i qëndis me art poetik.

Andi Meçajn, poetin e talentuar, të veçantë dhe identitar, kam të drejtën dhe bindjen ta quaj edhe poet të imtësive, të hollësive jetësore, të atyre vogëlsirave të mezidukshme, apo që nuk vërehen nga një sy i rëndomtë qytetar. E veçanta e Andit është se ato imtësi i merr me kujdes dhe, në laboratorin e tij krijues, i gdhend, i qëndis dhe na i dhuron ne, si piktura poetike.

Në fakt, qëndistarinë shkrimore të Andit e kemi shijuar artistikisht dhe estetikisht qysh para një çerek shekulli, me “Puthjen ujore”, që është edhe botimi i parë poetik i autorit, qysh para një ëerek shekulli.

Të 6 vëllimet e tij poetike (“Puthje ujore” (Tiranë, Albin, 2001), “Tokë e bekuar” (Athinë, Toja, 2002), “Nga letërkëmbimi me një fantazmë” (Athinë, Toja, 2003), “Qyteti fle në xhepin tim” (Athinë, Enalen, 2006)  “Një stacion si një valixhe: poezi të zgjedhura” (Vlorë, Triptik, 2009) dhe “Çelësat…” e Andit që botoi pas 17 vjetësh, janë të bukura, të dashura për lexuesin, se të ngjit në shpirt poezia e tij, me majà poetike, me ajkë kulture, me tharm qytetar; sidomos vëllimi poetik “Çelësat e viteve rrodhën”, 2026, është, për mua, filigran poetik.

Andi është edhe një tregimtar me zë të veçantë, është dhe piktor me penel të hollë, siç e shikojmë me pikturat e varura në kornizat që mbushin këtë galeri arti, e cila është e tëra e Andit sot, por unë do të qëndroj pak tek “Çelësat…” e Andit.

Andi Meçaj, ka aftësinë që ndjesitë vetiake t’ia përcjellë lexuesit nëpërmjet poezive aq të bukura e tërheqëse, saqë ne, që i lexojmë na duket se i njohim ata persona për të cilët flet autori, kalojmë në ato rrugica për të cilat ai thur vargje aq origjinale… 

Më duket se ai ka një magnet shpirtëror, ka një mister tërheqës që na vetvetiu na rrëmben  e na fut këndshëm në lojën e tij, nën shiun e tij me bukuri të pabesueshme, në atë ditë të bukur vere, të ndjejmë shpërthimin e gonxhes, një peizazh detar, një ninullë te rrugakryqi, te pëshpëritjet e gjyshes, tek gënjeshtrat njerëzore, tek të vërtetat hyjnore, për shtëpinë e madhe dhe kujtesën e mureve, për karrigen e vjetër, ëndrrat e një vajze, pas perdeve, për klubin e Topanasë, për plakat e lagjes që bisedojnë, për lozhrambledhësit e qytetit …(dhe këtu pas kësaj fjale të vogël do të ndaloj pakëz, se kam një vjershë, që më dhemb në shpirt, jo vetëm  një një revoltë poetike, por me vargje therës dhe realë, janë ulërimë e shpirtit social e human për ata vertikalë që kanë vesh e paksa ndërgjegje). Në vijim, magneti poetik i Andit na bën tanët gjithë ata emra të përveçëm, “personazhe poetike”, që në fakt ne s’ i njohim, por fisnikëria bujare e vargut të mençur të Andit na i bën të njohur e të dashur, për vitet që rrodhën deri thonjtë me manikyr, në imtësi pra, na bën pjesë integrale të mikrobotën e tij magjike.

Më ka bërë përshtypje të veçantë poezia “Lamtumirë fëmijëri” dhe të tilla simotra poetike me motivet e fëmijërisë të poetit Andi Meçaj, që mendoj se sot është një status poetik në qytetin tonë. Sa poezi të ndjera që janë! Motivet poetike të kujtimeve të fëmijërisë, të asaj shtëpisë jo thjesht si simbol i djepit të lindjes, oxhakut të ndezur, edukimit njerëzor, por gjithçka i takon asaj mikrobote aq të dëlirë, të mbushin me emocione, dashuri e trishtim.

Një nga poezitë më të arrira jo vetëm të Andit, por të gjithë poetëve që kanë motive të muzës së tyre, familjen, sidomos nënën e xhanit, është ajo me titull: “Mungesë” – Qeshja jote/ u mungon mureve,/ përkëdheljet e huaja/ s’ më shijojnë më,/ zëri i dielltë/ s’ u këndon / më veshëve.

 E di, vjen/ kur kam mërzi,/ mungesë ajri. / Kur ti vjen/ edhe heshtja gëzohet,/ trokëllijnë dritaret,/ gjallërohen pikturat/ fëshfërijnë lulet./ Sa çaste të ikura/ u rikthehen syve,/ ç’ ngjyra!

Vjen, ikën,/ bëhesh mjegull,/ ngelet,/ ngashërimi i mureve.” 

Jam i mbushur, jam i mbushur me emocione të thella pikëlluese e nuk mund të bëj koment, veç të hesht me nderimtari hyjnore për perëndeshën e Andit, këtij biri dinjitoz dhe poeti të vërtetë të ndjenjës. I dritëroftë shpirti Noçes së tij dhe të gjitha nënave që prehen tek yjet, në krahët e Paharrimit të bijve dhe bijave të tyre!

Edhe pse poet i imtësive, Andi Meçaj nuk mund të jetë kurrë një këngëtar akuariumi. Nuk ka se si të mos jetë ai një poet i angazhimit qytetar, i shqetësimit intelektual, “Gjyshi qytet” është një poezi klithmë. Edhe pse, e fyejmë, e tallim, e shpërfillim, e shpërdorojmë, e zhvasim, i thyejmë brinjët, gjyshi qytet s’mërzitet aspak, por “ai ngjit sërish brinjë të reja”. Ngjit brinjë të reja… 

Para se të vijoj me fjalëzën për metaforikën e poezisë filozofike, ekzistenciale dhe intelektuale të Andit, “plotësuar me detaje dhe elemente nga fantazia e tij e pasur, nisur gjithmonë nga një pikë reale, e thjeshtë dhe natyrale”, siç e cilëson prof. Zisi, do të them një histori. Në një fshat të Labërisë, komshi me fshatin tim dhe të babait të Andit, midis, ishin disa plaka ulur në sofa, që pinin kafe si zakonisht dhe bisedonin me njëra-tjetrën. Më tej ishin disa vogëlushë që loznin. Një fëmijë çamarok qëllon me gurë një nënë atje, të vjetër. “Ooo” – ia bëri nëna, se i dhëmbi në kockë. I kthehet një plakë tjetër djalit: “vrave nënën, a të qëlloftë pika!”. “Mo ma shaj – i kthehet ajo me gjak në kërci, – se kam të Hasanit”. Hasani ishte i biri i nënës që mori gurin në kërci. Pra, edhe gjyshi qytet është yni dhe nuk na shan, se na ka të “Hasanit”, na ka djemtë e tij.

Rikthehem tek fjalëza për të bukurën poezi të Andit tek “Çelësat e viteve që rrodhën”. Këtu kemi një harmoni të shëndetshme të realitetit të përditësuar dhe të ngritur në art, me një bukuri të llahtarshme artistike, me një thjeshtësi të kulluar të shkrimtarisë poetike, prurë me individualitetin krijues të vargut modern. Një poezi, ku gjuha poetike na sjell imazhe të fuqishme për ta zbukuruar botën e brendshme, për të ndikuar në bukurinë e mënyrës së jetesës. Andit i dhemb lëndimi dhe pena është ilaçi për shërim, për shëndet, përmirësim dhe përparim.

Poezia e tij është e mirë dhe pëlqehet, se vjen me nivel artistik dhe shije estetike. Figurat stilistike nuk i ka qëllim më vetvete, por ato bulëzojnë natyrshëm dhe zënë vendin e tyre në organigramën poetike të autorit.

Andi Meçaj dallon për gjetjet poetike, për figuracionin e beftë e aq të pasur, pa kërcitur, spikat Andi si poet i detajeve, prurë me vargje lakonike, që janë aq të bukura. 

Vëmendje vlen të ketë miku ynë i çmuar i penës tek ndonjë rëmdomësi që shket e futet si pa kuptuar në vargjet e tij të shëndetshme petikisht, të bukura estetikisht, me me sazhe të larta kurajoje dhe dinjiteti. 

Është fat për njeriun gjenetika, aq më tepër për poetin, por Andi nuk e ka shpërdoruar këtë gjë. Ai është vërtet i biri i Hiqmet Meçajt, poetit të madh të Vlorës dhe njërit ndër më të mirët në Shqipëri, por Andi ka qenë dhe është emri i tij i përveçëm, firma e tij poetike, pa pasur nevojë për tutor, as ombrellë, veç për vëmendje, ngrohtësi e dashuri.

Kryepoezia e gjithëhershme është imazhi fotografik me Poetin e Identitetit të Vlorës, Hiqmet Meçaj!

Tani, do të më falni, se do të dal jashtë protokollit, por jo jashtë shpirtit dhe ndjesisë sime:

VLORA DHE POETI

PSE POETI I VLORËS HIQMET MEÇAJ HESHT BURRËRISHT DHEMBSHUR?!

(Nga: Albert Habazaj)

Shkruesit e vargjeve shtohen pa rritur si shkurret.

Poetët e paktë, si bredha të bukur, të lartë,

lukunia e shkurreve qelqit digjital turret.

S’ka më doganë të merret me shkrimin e artë.

Poeti ynë hesht burrërisht dhembshur

për qytetin eshtragërryer në furtunë,

për shtetin tonë liridashës çapaçul i shkulur,

për djalin e tij me universitet, poet e pa punë.

E… shpirti i tij pashfaqshëm çarë më dysh,

brenga mban sa mban barku i këtij dheu,

ka të drejtë me pashë të na thotë: “Hiqmuni sysh!”.

Tek qartësonte imazhin tonë mjerisht të zbehur.

Ç’qytetarë të përndritëruar jemi të qytetit?,

mirë firmë e vulë, por nuk kemi as zë fare,

detashment me frymë drite për vendin e poetit

po s’u bëmë, na hëngrën krokodilët me kollare.

Mua më vjen turp të takoj Hiqmetin në Vlorë,

dhe malin, dhe lumin sikur mbaj mbi supe,

djali i tij pastron qytetin nga mbeturinat, kur ca të gjorë,

të paturpët hanë bukën e ditës me turpe…

Ishte kënaqësi dhe plotësim shpirtëror për shoqërinë letraro-artistike të qytetit tonë veprimtaria e sotme në Galerinë e Arteve, Vlorë kushtuar mikut tonë Andi Meçaj, poet i ndjenjave të holla, prozator i mikrobotës së pasur dhe piktor i ngjyrave me dritë të bukur.

Faleminderit Qendra Kulturore Vlorë!

Mirënjohje mikeshave artiste aq të çmuara për ne, Zanës dhe Anxhit (humaneve Anxhela Kapllani e Suzana Zisi)!

Qendra e Kulturës, Vlorë, e enjte, 11 Qershor 2026

Fatjona R. Lubonja Ed.D/

An examination of the foundational history of the Albanian state indicates that during the 1920s, the nation operated as a young geopolitical entity lacking institutional experience in epidemiological or healthcare research systems (State Archives, 1924). Despite these structural limitations, the decade spanning 1926 to 1936 witnessed a major public health initiative led by the United States-based Rockefeller Foundation. This initiative represents one of the largest and most systematically coordinated medical research efforts in the history of Albania. For the first time in the nation’s history, a rigorous, non-political, research-oriented collaboration emerged, introducing direct structural interventions that significantly improved the health and long-term epidemiological outcomes of the Albanian population.

The mission, scientific infrastructure, and capacity building

The epidemiological research conducted between 1926 and 1936 by prominent American scholars, including Dr. Lewis W. Hackett, a Harvard University alumnus, and Dr. Frederick F. Russell of Columbia University, proved vital to the survival and stabilization of the domestic population. During this era, Albania was severely impacted by an endemic malaria epidemic that paralyzed regional socio-economic development (Hackett, 1927). Operating through the International Health Division of the Rockefeller Foundation, these researchers played a foundational role in establishing the country’s first dedicated research centers. This strategic deployment focused heavily on capacity building and the rigorous training of local Albanian medical specialists.

This initiative constituted an unprecedented level of capital and intellectual investment in the Albanian public health sector. The scope of the Rockefeller Foundation’s intervention encompassed substantial infrastructure development, including the construction of specialized public health clinics, advanced field laboratories, structured nursing training programs, and the provision of international fellowships for specialist doctors. Archival data highlights the practical, field-based scientific methodologies utilized during this period, such as the ecological monitoring of aquatic salinity levels conducted by Dr. Hackett and Miss Betty Lindsay in Durazzo to map vector breeding grounds. Furthermore, institutional correspondence demonstrates a deliberate effort to foster domestic autonomy, exemplified by Dr. Hackett’s coordination with Dr. Russell to secure international fellowships for Albanian physicians to pursue advanced medical training in Italy (Hackett, 1927).

Scientific and public health outcomes

The sustained ten-year collaborative effort between American epidemiologists and specialized Albanian personnel generated profound epidemiological changes, resulting in the immediate improvement of public health metrics across infected regions and the eventual suppression of the malaria epidemic. Archival logs kept by Dr. Hackett document that the institutional long-term strategy centered on transferring primary malaria control operations directly to local municipalities, alongside the concurrent expansion of the Tirana Health Center (Rockefeller Foundation, 1936). This methodology followed an ideal empirical trajectory where unexpected field challenges stimulated localized investigative solutions. The presence of returning international fellows substantially improved the systemic outlook and technical self-sufficiency of the domestic medical workforce. This period also marked the revitalization of the national nursing school under the leadership of Dr. Kemal, the Albanian Director of Health, who actively sought American and European administrative models to standardize nursing curricula (Rockefeller Foundation, 1936). Specialized regional field experiences were also extended to local personnel, such as funding specialist training opportunities in Yugoslavia to ensure a cross-pollination of regional epidemiological expertise (Rockefeller Foundation, 1936).

Archival and methodological significance

The comprehensive correspondence, official reports, and diaries maintained by Dr. Hackett and Dr. Russell hold immense historical and documentary value for the Republic of Albania. These primary sources do not merely illustrate the state institutions and socio-political conditions of the interwar period; they serve as an underutilized repository of empirical data regarding the earliest quantitative and qualitative population health studies in Southeastern Europe. As a historical project combining extensive quantitative metrics with qualitative field observations, this decade-long endeavor remains a unique historical model of foreign scientific intervention in the Balkans. The documents reveal that the initiative was driven by a clear academic and humanitarian desire by these scholars to establish cooperative, self-sustaining public health frameworks alongside domestic specialists. Through targeted sponsorships, direct institutional funding, and European university fellowships, this partnership laid the groundwork for the modern Albanian healthcare and epidemiological research apparatus.

References

Hackett, L. W. (1927, December 2). [Letter to F. F. Russell]. International Health Division

records, Albania A-Z (Series 1, Box 310, Folder 3944, Letter 184), Rockefeller Archive Center, Sleepy Hollow, NY, United States.

Hackett, L. W., & Lindsay, B. (1930). Third quarterly report: July 1 to September 30, 1930.

International Health Division records, Albania A-Z (Series 3, Box 247, Folder 2987),

Rockefeller Archive Center, Sleepy Hollow, NY, United States.

Rockefeller Foundation. (1936, February 15). [Diary entry of Lewis W. Hackett]. International

Health Division records, Albania A-Z (Folder 704), Rockefeller Archive Center, Sleepy

Hollow, NY, United States.

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave [General Directorate of Archives]. (1924). Dokumente mbi

zanafillën e shtetit shqiptar dhe administratës publike [Documents on the origins of the Albanian state and public administration]. Arkivi Qendror i Shtetit, Tiranë, Shqiperi.