Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

2020- 100 VJET NGA KONGRESI I LUSHNJES DHE LUFTA E VLORES

by

                          Nga Vilson Haxhiraj  /

Viti 2020,që po afron, shënon përvjetorin e 100 të Kongresit të Lushnjës, të Luftës së Vlorës dhe të pranimit të Shqipërisë, në organizatën ndërkombëtare, të Lidhjes së Kombeve.Në Lushnje dhe në Vlorë, pushteti vendor ka deklaruar publikisht ambicjen, për të kërkuar nga qeveria, dekretimin  “Festë Zyrtare” të 21 Janarit , përvjetorit të Kongresit të Lushnjes  dhe 3 Shtatorit, përvjetorit të Luftës së Vlorës. Për here të parë pas 29 vitesh, kërkohet  rivlerësim  për ngjarjet historike, dëshmi e  një hopi cilësor, në mendësinë e shoqërisë shqiptare. Kongresi i Lushnjes dhe Lufta e Vlorës ,lindën si alarm kombëtar ndaj rrezikut të coptimit të Shqiperisë, ne Konferencën e Paqes në Paris, sipas vendimeve të Traktatit të fshehtë të Londrës, të vitit 1915. Vendi ishte pranë ç’bërjes si realitet politik. Fitimtarët e mëdhenj të Luftës, ishin kundër tij. Të vegjël, të varfër dhe të vetëm,kundër të gjithë botës! Kjo ishte sfida që duhej përballuar  nga shqiptarët, për të siguruar egzistencën e shtetit të tyre!.Është e famshme shprehja e Marksit,”Komunarët e Parisit sulmuan qiellin”,si tregues dhe vlerësim i një akti heroik ekstrem. Por shqiptarët e kaluan këtë cak .Pas fitores të Luftës së Vlorës ,që pati shumë jehonë në botë, gazeta “ DIELLI” do të shkruante: “Kongresistët e Lushnjes dhe luftëtarët e Vlorës, sulmuan vetë Zotin dhe fituan.” Me nota të larta ishte vlerësimi edhe nga shtypi ndërkombëtar. Në analizën e situatës ndërkombëtare të vitit 1920, sukseset befasuese të shtetit të ri shqiptar, do të konsideroheshin, “e pabesueshmja”, “çudia shqiptare” dhe “ mrekullia shqiptare”. Kontributi i Kongresit të Lushnjes në dobi të atdheut, është  i  gjithëpranuar.Ai dhe strukturat shtetërore të dala prej tij, vazhduan dhe mbyllën  me sukses,  punën e nisur  nga Kuvendi i Vlorës dhe qeveria e Ismail Qemalit, krijuan shtetin shqiptar, brenda kufijve të caktuar nga Konferenca e Ambasadorëve ne Londër ,ne vitin 1913 dhe arritën  njohjen ndërkombëtare.Të gjitha këto , në harkun kohor të 22 muajve. Në 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve, duke shënuar një preçedent unik, si i vetmi vend,që pranohej në këtë organizëm, pa u njohur më pare ndërkombëtarisht, qoftë dhe nga një  shtet tjetër. Ishte fitorja e Luftës së Vlorës dhe nota  e qeverisë amerikane, e 6 Marsit, drejtuar Konferencës së Paqes, faktorët madhorë, që mundësuan këtë sukses! Ky pranim, i hapi  vendit rrugën e njohjes ndërkombëtare. Më 9 Nëntor 1921, qeveria britanike,  njoftonte k/ministrin Pandeli Evangjeli, se  “nga ky cast, njeh qeverinë aktuale të Shqipërisë, de jure dhe de facto, qeveri e të gjithë Shqiperisë.” Dy ditë më pas ,erdhi njohja nga qeveria franceze dhe italiane .Në fushën e organizimit shtetëror, Kongresi i Lushnjes i dha vendit, të parin Akt Kushtetues, hartuar nga shqiptarët, modelin bashkëkohor të kontrollit dhe balancës së pushteteve, të parat zgjedhje parlamentare  pluraliste dhe nje plejadë  deputetësh me shumë klas, që dhe sot, mbeten etalon i figurës së  parlamentarit, atdhetar dhe intelektual.  Por Kongresi  i Lushnjes, ishte një ndër fakorët e mëdhenj të fitores, ai i aksionit të madh politik, dipllomatik dhe  administrativ. Faktori i dytë  vendimtar ,ishte Lufta e Vlorës, që përfaqëson aksionin e madh luftarak të shqiptarëve. Fitorja e saj, mundësoi bashkimin e krahinave të Vlorës, Tepelenës dhe Himarës, me pjesën tjeter të vendit, duke e bërë suksesin të plotë. Lufta e Vlorës dhe Kongresi i Lushnjes,  përfaqësojnë  një  unitet  organik, të pandarë. Pa mbështetjen e gjithanëshme të qeverisë së Kongresit, fitorja e Luftës së Vlorës, nuk do të ishte e sigurt. Pa Luftën e Vlorës,  arritjet e Kongresit do të ishin jo të  plota,të brishta dhe të cënueshme. Si çdo ngjarje e madhe, Lufta e Vlorës dhe Kongresi i Lushnjes, kanë patur vëmendjen e studjuesve, që vazhdon edhe sot. Por vulën e madhështisë, mbështetur në kritere shkencore, këtyre dy ngjarjeve ia dhanë studimet e Akademikëve të shquar, Profesorët Aleks Buda ,Kristo Frashëri, Muin Çami ,Marenglen Verli, Arben Puto. Ky i fundit  konsideron, “si  Kongresi i Lushnjes , ashtu dhe Lufta e Vlorës, për nga rëndësia, jane të barabartë, me Aktin e Shpalljes së Pavarësise, në nëntor 1912”.

Mitat Frashëri ka shkruar: ” Vlerësimi i ngjarjeve të mëdha dhe heronjve të tyre, nuk është vetëm cilësi që ushqen virtytin, por edhe  detyrim madhor i shoqërisë dhe i  shtetit ndaj tyre”.Kongresi i Lushnjes dhe Lufta e Vlorës , kanë qenë Festa Kombëtare, deri në vitin 1939. Me vendosjen e sistemit komunist, ato nuk u rivlerësuan më si të tilla. Shteti komunist, nisur nga kritere klasore ,vrau dhe persekutoj jo pak  prej drejtuesve të këtyre ngjarjeve. Të tjerët i dënoj, me harresë të qëllimshme. Figura kryesore e Luftes së Vlorës, u bë Selam  Musaj, komandant çete dhe luftëtar i shquar, por larg parametrave dhe kontributeve të anëtarve të Komitetit Mbrojtja Kombëtare dhe komandantëve ushtarakë të Luftës.Ky veprim ,përbën rast tipik të deformimit të historisë, që nuk do të ishte i vetmi. Por “t’i japim Çezarit atë që është e Çezarit ”.Regjimi i shkuar, në funksion të qëllimeve të tij, i vlerësoj me respekt dhe  nderim,  ngjarjet e mëdha  historike ,mes tyre  Kongresin e Lushnjes dhe Luftën e Vlorës. Ato festoheshin çdo 10 vjet nga qeveria, me madhështinë  që  i takon ngjarjeve të mëdha dhe për çdo vit, nga pushteti vendor. Është fakt, që gadi  i gjithë fondi i monumenteve dhe memorialeve të ngjarjeve të mëdha historike, eshtë krijuar në ato vite. 30 vite më pas, kemi një tabllo të kundërt: Rivlerësim të merituar, të pesonaliteteve të Kongresit të Lushnjes dhe Luftës së Vlorës, shoqëruar paradoksalisht, me harresën ekstreme të  vetë ngjarjeve. Është koha për krijimin e kuadrit ligjor, që përcakton mënyrën e festimit të ngjarjeve historike, me dinjitetin e duhur ,që shmang, voluntarizmin, indiferencën, nënvlerësimin dhe harresën. Ky veprim nuk duhet konsideruar gjest kortezie ,por  detyrim madhor ndaj tyre,  sepse  ngjarjet e mësdha historike,kanë formuar identitetin tone kombëtar,janë element thelbësor i krenarisë kombëtare dhe referenca më e mire,për edukimin atdhetar të shtetasve. Jemi në prag të një çasti madhor, të papërsëritshëm! Ështe 100 vjetori, i kurorëzimit të Kongresit të Lushnjes  dhe  Luftës së Vlorës ,me një fitore historike ,vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë dhe të rracës shqiptare! Pa Kongresin e Lushnjes dhe Luftën e Vlorës, do  ishim  kthyer në kurdët e Eurpës, pa atdhe ,pa shtet, pakica nacionale të shteteve fqinjë, nën trysni të egër shtetërore, për asimilim dhe ç’kombëtarizim.Të kujtojmë genocidin serb, mbi popullsinë shqiptare të Kosovës dhe Malit të Zi, vrasjet dhe persekutimin e dhjetra mijëra njerëzve, deportimin e dhunshëm në Turqi, të qindra mijëra të tjerëve. Ky fat, do të ndiqte edhe popullsinë shqiptare të Çamërisë, në Greqi. Pas nënshkrimit të marrëveshjes turko greke te Lozanës, për këmbimin e popullsive, në vitin 1923, dhjetra mijëra çame u konsideruan arbitrarisht turq dhe u deportuan forcërisht në Turqi, ndërsa pronat e tyre, ju dhanë homogjenëve greke, qe vinin nga Turqia. Edhe më i rrezikshëm ishte projekti Italian, për vendosjen në Shqipëri të disa milionë kolonëve. Zbatimi i tij ,do të ishte ç’kombëtarizim i popullsisë se pakët shqiptare. Kongresi i Lushnjes dhe Lufta e Vlorës, e shpëtuan Shqipërinë nga kjo katastrofë kombëtare. Falë tyre, kemi atdheun dhe shtetin tone, kemi  identitetin e të qenit shqiptarë.

 Kongresi i Lushnjes dhe Lufta e Vlorës, mbyllën me sukses dhe përfundimisht, kapitullin dramatik të shtetformimit dhe hapën kapitullin e ri,  të  ndërtimit të shtetit modern shqiptar. Ato, janë ngjarja  më e madhe dhe më e  rëndësishme  e këtyre 100 viteve!

 Jubiletë e ngjarjeve të medha, japin mundësi për reflektim, për ndreqjen e gabimeve përmes rivlerësimit. Vendimmarrësit shtetërorë, që e kanë këtë tagër, duhet të konsiderojnë seriozisht dekretimin “Festë Zyrtare”, të 21 Janarit dhe 3 Shtatorit .Nga shoqërisë civile ,që ka meritën e madhe të rivlerësimit të individëve të shquar, të lënë në harresë, pritet kontribut i vecantë, për  arritjen e këtij objektivi, ç’ka do të përbënte  sukses kombëtar.

Zymi fshati që ruan të gjallë kujtesën historike

by

Nga Nue Oroshi/

Zymi është fshati i cili shtrihet në shkëmbinjët e Hasit të  Prizrenit, në gjirin e secilit lidhen shumë ngjarje historike për mbrojtjen e identitetit kombëtar.Meqenëse këtë vit do të mbajmë një sesion të madh shkencor më   rastin e 90 vjetorit të vrasjes së at Shtjefën Gjeçovit nga pushtuesit serb vendosem ti bëjmë një vizitë për të përgatitur terenin për një organizim madhështor.Aty na priti doajeni i kulturës Frrok Kristaj.Fillimisht së bashku me mikun tim dr.Besim Morina,Frrok Kristajn dhe djalin e vëllait Ilirjan Oroshi shkuam në varrezat e fshatit Shëngjergj ku pushojnë shumë figura kombëtare që historikisht dhanë kontribut për mbrojtjen e identitetit shqiptar.Vizituam varret e at Shtjefën Gjeçovit dhe at Luigj Palajt që të dy të vrarë nga kriminelët serb për arsyen e vetme që punuan për mbrojtjen e identitetit kombëtar.

Gëzon fakti se këto varreza janë duke u meremetuar dhe së shpejti do të ndërtohen ashtu siç e meritojnë këta dy atdhetar të kombit shqiptar. Në ato varreza ishte edhe varri i shkrimtarit dhe romansierit të njohur shqiptar Anton Pashku, po ashtu aty pushonte edhe artistja shqiptare pasardhëse e familjes nacionaldemokratike shqiptare Katë Dulaj apo siç njihej me emrin artistik Katarina Josipi që ishte njëra nder themelueset e teatrit shqiptar në Kosovë.Aty pushonte edhe aktivisti dhe kryetari  shumëvjeçarë i PSHDK-së në Prizren, Bibë Dulaj, i cili ishte këshilltar në Asamblenë Komunale të Prizrenit dhe krahu i djathtë i akademik Mark Krasniqit si edhe profesor shumëvjeçar në gjimnazin e Prizrenit.Nga Zymi poashtu rrjedhin edhe dy doajenet e kultures shqiptare Nikollë Kërhanaj si dhe Frrok Kristaj. Të dy këta intelektual me vite të tëra dhanë një kontribut të çmuar me pjesëmarrje në sesionet shkencore të shoqates se intelektualëve shqiptar“Trojet e Arbrit“ duke botuar studime shumë të vlefshme për kulturën shqiptare.Ky fshat ka dhënë edhe shumë veprimtarë të tjerë duke filluar nga at Ndue Kajtazi -kryetar i shoqatës së shkrimtarëve“ At Shtjefën Gjeçovi“,veprimtarën e hershme të çështjes kombëtare Marte Prenkpalaj,themeluesi i TV Opinionit në Prizren Jozë Kolnrekaj e që tani udhëhiqet nga djali i tij Edvard Kolnrekaj dhe shumë të tjerë.

Pasi e lamë Shëngjergjin në rrugën e poshtme u ndalëm në qendër të Zymit.Aty ishte një histori e gjallë e kulturës dhe e traditës shqiptare e ruajtur më një kujdes të veçantë.Fillimisht vizituam sallën ku do të mbahet sesioni shkencor, më pas u ndalëm tek monumenti i ngritur në shenjë nderimi për strehimin 50 vjeçar të ipeshkvnisë në Zym prej vitit 1702 e deri në vitin 1752.Gjatë kësaj periudhe kohore në Zym kishin shërbyer tre Ipeshkvë duke filluar më Imzot Pjetër Karagiqi(1702-1727) duke vazhduar më Imzot Mihill Suma (1727-1743) deri tek Imzot Gjon Nikollë Kazazi (1743-1752).Vizita në Muzeun e Zymit ishte shumë mbresëlënëse aty përveç shumë shkresave dhe dokumenteve të ndryshme ishte edhe veladoni origjinal i at Shtjefën Gjeçovit, arka që e kishte at Shtjefën Gjeçovi në kishën që shërbente deri sa ishte vrarë dhe shumë eksponata të tjera.

Pastaj shkuam edhe tek monumenti i at Shtjefën Gjeçovit.Një monument shumë i bukur dhe madhështor ku mbahen edhe takimet e Gjeçovit.Kur jemi të takimet e Gjeçovit sipas të dhënave që na jep Frrok Kristaj këto takime janë takime të përvitshme dhe mbahën që nga viti 1971.Kur kanë filluar takimet e Gjeçovit kanë qenë gjallë 32 nxënësit e at Shtjefën Gjeçovit.Kurse në vitin 2006 ka vdekur edhe nxënësi i fundit.Ky memorial ende nuk është i kompletuar sepse në anën e majtë të at Shtjefën Gjeçovit pritët të vendoset Imzot Pjetër Bogdani,por edhe perkundër premtimeve që bënë Institucionet e Kosovës për vendosjen e monumentit të Imzot Pjetër Bogdanit nuk bënë asgjë përveç premtimeve të thata.Pasi e lamë monumentin e Gjeçovit një vizitë të shkurtër i bëmë edhe monumentit të Gjergj Kastriotit-Skënderbeut në Zym që ishte një punë e mirë e skulptorit Adem Spahia.Kjo skulpurë ishte vendosur më përkrahjen financiare të mërgimtarëve të vyer të Zymit.

Zymi kishte menduar edhe për mërgimtarët e tij.Ata në qender të fshatit kishin vendosur një mbishkrim mbi një gurë ku shkruante: Guri i Mërgimtarëve.Aty në atë vend mblidheshin dhe takoheshin mërgimtaret nga Zymi dhe Shëngjergji.Kur jemi të mërgimtarët e Zymit vlen të veçohet fakti se 97% të të gjitha këtyre projekteve ishin kryer me përkrahjen financiare të mërgimtarëve zymjan të cilët kur është çështja e projekteve historike dhe kulturore ata nuk e kursejnë djersën e tyre dhe në mënyrë masive i përkrahin këto projekte.E një mërgimtare nga Zymi Ermina Lekaj-Perlaskaj tash veqse dy mandate është deputete në Parlamentin e Kroacisë dhe është duke mbrojtur dhe avancuar të drejtat e shqiptarëve në Kroaci, në mënyrë shumë intenzive. Derisa përshendetemi nga Zymi në mesin e fshatit  pijmë kafët me veprimtarin Frrok Kristaj,gjeografin Hil Gjevelekaj, mikun tim dr.Besim Morina  si edhe me djalin e vëllait  Ilirjan Oroshi, për tu përshendetur dhe vazhduar rrugën për në Prizren për faktin se në të njëjtën ditë duhet të kthehesha sërish në Gjermani.Ky fshat në vete bartë një pjesë të madhe të historisë shqiptare.Kemi edhe shumë zymjanë të tjerë që janë shquar dhe kanë dhënë kontribut të çmuar për çështjen shqiptare që në këto pak rrështa për shkak të natyres së shkrimit, nuk kam mundur ti përmendi.Derisa kaloja rrugës gjarpërore në mendje më sillej vrasja e at Shtjefën Gjeçovit i cili para se të vritej kishte bërë një akademi të madhe në atë periudhë kohore me rastin e 15 vjetorit të vrasjes së at Luigj Palajt pa e ditur se vetëm disa muaj me vonë edhe ai do të vritet pabesishtë por do të bie heroikisht në mbrojtjën e qështjes shqiptare.Derisa kalonim tatëpjetave të rrugëve gjarpërore me kujtohen vargjet e këngës se Augustin Ukajt:“mori han e dashmja han/ shtrini rrezet në katër anë /në katër anë në rras t`njaj vorrit/ ja knojmë kangën Shtjefën Gjeçovit“.E më, 30 nëntor 2019 përveç këngës shoqata “Trojet e Arbrit“ në bashkëpunim më shoqatën e shkrimtareve “Shtjefen Gjeçovi“ do të mban një sesion shkencor madhështor me rastin e vrasjes së at Shtjefën Gjeçovit ku do të marrin pjesë studiuesit më të zgjedhur nga të gjitha trojet shqiptare dhe diaspora e madhe atdhetare.

*Per me shume fotografi shihni ne Facebook- Gazeta Dielli

Orakulli i Apolonisë në Optikën e Herodotit dhe Frakulla Sot

by

Esse nga Aristotel MICI/

Pikërisht të birin e Evensit nga Apolonia, Deifonin, kishin marrë me vete Korinthasit si parashikues për flotën helene- Herodoti/

Aty, në Apoloni, del asfalt, një si dhe pis i zi, si currila, që shpërthejnë nga toka….dhe jo larg këtij vendi është një zjarr, që  qendron i ndezur vazhdimisht-Aristoteli/

ARISTOTELI/

Apolonia  – Magna urbs at gravis (Qyteti i  madh dhe hijerëndë)-Ciceroni

CICERONI

Në qytetin e Apolonisë është një vend i qujtur Nympheum, ku gjendet një shkëmb që nxjerr zjarr dhe nën të rrjedhin burime të vakta dhe asphalt.-Straboni.

STRABONI

Ajo që më çuditi më shumë në Apoloni është zjarri i madh që del pranë lumit Vjosa dhe që nuk përhapet në tokën rreth e rrotull .Kur bie shi, ky zjarr shtohet dhe ngrihet lartë. Për këtë ky vend quhet Nymfe, madje këtu ka pasur dikur edhe një Orakull.- Dio  Kassius/


Dio  Kassius /

 Duke u mbështetur në veprën e Herodotit[1], na bëhet e qartë dhe e kuptueshme se Orakulli i Apolonisë, për nga rëndësia vjen me një herë pas Orakullit të Dodonës dhe atij të Delfit. Kjo ide përftohet sidomos nga leximi i librit të Nëntë të veprës së Herodotit. Ngjarja, që na tregon autori lidhet vetiu me Orakullin e Apolonisë, i cili, si Orakull i njohur, me siguri do t’i ketë pas dhënë dhe më shumë emër qytetit të lashtë. Subjekti i rrëfimit ka në qendër bariun Evenius, si edhe të birin e tij. Nga ky episod mund të zbresim pastaj me hamendje edhe në fshatin Frakull sot, si pjesë e hinterlandit të Apolonisë, që shtrihet pas kodrave të Pojanit dhe të Levanit.

Ishte koha kur ushtria persiane kishte pësuar disfatë me ushtrinë helene në Platea dhe po bëheshin përgatitje për shpeditë detare në Jon. Ushtria helene komandohej nga Leutikidi, kurse persianët nga komandanti i tyre, Mardoni. Me këtë rast helenët bënë flijime nën drejimin e parashkuesit Deifon, të birit të Eveniusit nga Apolonia. Veprim ky që nënkupton një dimension shenjtërie, që rriste famën e qytetit të atëhershëm. Këtë ide Herodoti na e tregon përmes ndodhisë së Eveniusit, ku gati si në një mith, na rrëfen se si i kishte ardhur Eveniusit dhuntia hyjnore e profecisë nga dëshira e perëndive.

Babait të këtij Dejfonit, Eveniusit, siç shkruan Herodoti, i ndodhi një ngjarje, të cilën po e tregoj: Në Apoloni ka një grigje delesh që i është përkushtuar Diellit. Ditën ajo, grigja, kullot përgjatë lumit,[2] që rrjedh nga mali Lakmon, dhe shkon përmes territorit të Apolonisë dhe derdhet në det pranë portit të Orikut. Natën grigjën e ruajnë burra të zgjedhur nga familjet më të pasura dhe më fisnike. Zgjidhnin nga një roje për çdo vit. Rëndësia e kësaj grigje delesh për njerëzit e Apolonisë i detyrohet profecisë së një orakulli.

.  Delet e asaj grigje e kalonin natën në një guvë që është disi larg qytetit. Këtu ky Eveniusi ishte zgjedhur të ruante delet. Po një herë atë e kaploi gjumi, tek po i ruante ato;  ndërkaq  erdhën ujqërit, që hynë në guvë dhe i shqyen rreth gjastëdhjetë dele. Kur u zgjua Eveniusi, ai pa se ç’kish ndodhur, por heshti dhe nuk i tha kurrkujt për këtë, sepse mendonte t’i zëvendësonte me dele të tjera që do t’i blinte.. Mirëpo s’ia doli dot ta fshihte ndodhinë nga banorët e Apolonisë. Ata e morën vesh dhe përnjëherësh e çuan para gjyqit dhe e dënuan me humbjen e shikimit, sepse kishte fjetur kur duhej të ruante delet.  Menjëherë, mbasi e verbuan Evensin, delet e grigjës nuk pillnin më qingja dhe toka u shterpëzua dhe nuk jepte më fryte. Në Dodonë dhe në Delfi, kur pyetën orakujt për shkakun e kësaj fatkeqësie, që u kishte rënë në krye, morën të njëjtën përgjigje: se ishin fajtorë që e kishin dënuar pa të drejtë Eveniusin, rojtarin e grigjës së shenjtë, sepse perënditë i kishin dërguar vetë ujqërit; dhe ato do të vazhdonin të hakmerreshin derisa populli i Apolonisë ta shpërblente për të keqen  që i bënë, me çka do t’u kërkonte dhe do ta caktonte ai vetë. Kur Apoloniatët ta bënin këtë, dhe vetë perënditë do t’i jepnin Eveniusit një dhuratë, për të cilën shumë njerëz do ta konsideronin atë të bukur.

Këto përgjigje, që ju dhanë orakujt, apoloniatët i mbajtën të fshehta dhe ua besuan disa bashkëqytetarëve të tyre ta kryenin porosinë e Zotit. Këta qytetarë e përmbushën porosinë në këtë mënyrë: shkuan tek Eveniusi, që ishte ulur mbi një bankë, u ulën pranë tij dhe filluan të flisnin me të dhe më në fund, i shprehën keqaerdhjen për fatkeqësinë e vet; pastaj e pyetën të verbërin çfarë do t’u kërkonte apoloniatëve, sikur ata të donin ta dëmshpërblenin për të keqen që i kishin bërë. Eveniusi, që s’kishte dëgjuar gjë për Orakullin, tha se do të ishte i kënaqur me disa ngastra toke (dhe përmendi emrat e qytetarëve që e dinte se i zotëronin dy ngastra më të mira në Apoloni) , po ashtu dinte se   kishin edhe shtëpi, që ishin më të bukurat e qytetit.  Nëse do t’ia jepnin këto, shtoi Eveniusi, nuk do t’u mbante më mëri dhe do të ndihej mjaftueshëm i dëmshpërblyer. Kështu tha, ndërsa miqtë që i ishin ulur prane iu përgjigjen: “Mirë, Evenius!  Populli i Apolonisë do të japë këtë dëmshpërblim për verbimin tënd, për t’iu bindur asaj që i kanë thënë orakujt”. Kur Eveniusi e dëgjoi të vërtetën dhe e kuptoi se ia kishin hedhur, u zemërua shumë. Po, sidqoftë, banorët e Apolonisë, ua blenë pronarëve tokën dhe shtëpitë që kishte zgjedhur dhe ia dhuruan atij. Pak kohë më pas ai mori dhuntinë hyjnore të profecisë dhe kësisoj ai u bë njeri i famshëm.(Herodoti, Lib.IX- Parag.94 [3]-)

            Pikërisht të birin e këtij Eveniusit, Deifonin, e kishin marrë me vete korinthasit si parashikues për flotën helene.[4] – Lib. IX-  Parag. 95.

Duke lexuar këtë rrëfim të Herodotit për bariun e grigjes së deleve, që i ishin përkushtuar Diellit, kuptojmë se Apolonia qe bërë një qendër e njohur edhe për arsyen, se pranë saj atëherë ndodhej ky Orakull. Për këtë anë të famës le të kemi para sysh dhe faktin se të birin e Eveniusit, Orakullit të Apolonisë, Deifonin, e marrin Korinthasit si parashikues të flotës helene në betejën e tyre kundër persianëve. Pra, Kështu na del se ky Orakull duhej të vinte për nga fama, pas atij të Delfit dhe Dodonës, gjë që i rriste edhe më shumë emrin qytetit për ato kohë.

Qëllimi ynë gjatë shoshitjes së kësaj ngjarjeje nga vepra e Herodotit nuk është të tregojmë përmasat e kultit të Orakullit të Apolonisë, po të pohojmë pa mëdyshje ekzistencën e një shenjtëroreje pranë qytetit antik, që ka qenë funksionale qysh nga Lufta Greko-Persiane, koha e Herodotit, shekulli i pestë Para Krishtit, deri në sundimin e perandorit Karakalla, shekulli i tretë Pas Krishtit, sipas shenimeve të historianit Dio Kassius. 

Ndërkaq, tek arsyetojmë për vend-ndodhjen e Orakullit të Apolonisë, nisur kryesisht nga ana gjuhësore, mbështetur  në evolucionin fonetik  të tingujve të emrit “Orakull”, lokalizimin e tij  e gjejmë si më të përshtatshëm në fshatin Frakull. E kemi  këtë ide duke parë evoluimin fonetik zanores “O” në konsonantet  buzoro-dhëmbore  “V” dhe pastaj në “F”:  Orakull,    Vrakull,  Frakaull.  Shenojmë se  kjo dukuri fonetike e kthimit të  tingullit “v” në  “f” ndihet ende në disa të folme edhe sot, po edhe në gjuhën e shkruar, siç ëshë rasti tek elegjia e  Fan Nolit për Bajram Currin, ku ai shkruan: Dif dragoi  i Dragobisë. Edhe Noli, siç shihet në poezi, nuk e ka pëdorur fjalën  div si në fjalorin e gjuhës  së sotme, pra  me shkronjën  “v” në fund, por ka pëlqyer trajtën me  bshkëtingëlloren “ F “  dif, gjë që ka analogji fonetike me  rastin  evoluciot te fjalës  Orakull në Vrakull  dhe pastaj në Frakull; kështu, këtu, nuk kemi bëjmë me një rastësi, po me një “rregull” fonetik të kaherëshëm. 

 Ka dhe historianë që Orakullin e Apolonisë e përfytyrojnë diku pranë Nymfeut të përflakur, që rrinte i ndezur dhe nuk shuhej kurrë, po digjej me gazin, që dilte nga nëntoka. Aroma e gazit si eter i krijonte, një gjendje kontemplative Orakullit, që i jepte frymëzim fantazisë së tij për të rrëfyer parashikimet.

 Ky mendim për Orakullin e Apolonisë na përforcohet më shumë, kur lexojmë autorët e lashtësisë. Kështu filosofi i famshëm i antikitetit, Aristoteli, kur rrëfen për Apoloninë, ai shkruan se “aty, në Apoloni, del asphalt, një si dhe pis i zi, si currila, që shpërthejnë nga toka….. dhe jo larg këtij vendi është një zjarr, që qendron i ndezur vazhdimisht”[5]. Mbase këto pamje të perflakura, tok me madhështinë e përgjithshme të qytetit, do t’i kenë pas bërë aq  përshtypje oratorit të shquar romak, Ciceronit, i cili shkroi për Aploninë fjalët lapidar:  Magna urbs et gravis(Qytet i madh dhe  hijerëndë).  

 Po ashtu, kohë më vonë, historiani i Perandorisë Romake Straboni[6],  në veprën e trij gjeografike, kur përshkruan viset e Ilirisë, tregon : “Në qytetin e Apolonisë  është një vend i quajtur “Nympheum”, ku gjendet një shkëmb, që nxjerr zjarr dhe nën të rrjedhin burime të vakta dhe asfalt”[7]

Për më tepër, këtë konstatim na e jep në vepren e vet, rreth dy shekuj më vonë edhe historiani tjetër romak, Dio Kassius[8]. Ka rëndësi të theksojme se ky autor, tek përshkruan viset e Ilirisë bregdetare, mbetet i mahnitur me pamjet e mrekullueshme  të Vjosës, duke e cilësuar atë me fjalët “the prophetic power of the river Aoos. (fuqia profetike e lumit Vjosa – versioni anglisht)”[9].  Kurse për panoramën e Apolonisë ai do të shkruante i surprizuar, për çfarë po i shikonin sytë:  “Ajo që më çuditi në Apoloni më shumë se çdo gjë është zjarri i madh, që del pranë lumit Vjosa dhe qe nuk përhapet rreth rrotull… madje afër tij ka gjelbërim dhe pemë, që lulëzojnë. Përveç kësaj, kur bie shi, ky zjarr shtohet dhe ngrihet lartë. Për këtë arsye ky vend quhet Nymfe, dhe, dikur aty ka qenë edhe një Orakull.”   

Për analogji me këto të dhëna flet edhe një gojëdhanë se diku në një bregore të Frakullës ndodhej një vend i quajtur Shkëmbi Dragoit, thirrej ashtu ngase prej një zgavre të tij , si gojë e shqyer kishte pas dalë avull.

Kështu, nisur nga mendimi, që e lokalizon këtë Orakull në Frakull, dhe, se pranë Orakullit supozohet Nymfeu i Apolonisë, mund të bëjmë me hamendje konfigurimin e anës lindore të këtij qyteti antik. Dhe për ta plotësuar më mirë këtë imazh, le të kujtojmë një frazë të Herodotit lidhur me grigjen e deleve kushtuar Diellit: “….grigja kullot për gjatë lumit, që rrjedh nga mali Lakmon, shkon përmes territorit të Apolonisë dhe derdhet në det pranë portit të Orikut”-( Lib.IX- Parag.93)

Deduksioni i parë që nxjerim nga pohimi i mësipërm i Herodotit është se lumi (duhet kuptuar lumi Vjosa) nuk ka pas kaluar aq pranë Apolonisë, po  përmes territorit të Apolonisë, mbase rreth nëntë ose dhjetë kilometra larg qytetit antik, siç është konkretisht distanca midis Pojanit dhe Frakullës

 Deduksioni i dytë është se lumi drejtimin e ka pasur nga lindja drejt jugut për t’u derdhur pastaj në detin Adriatik. Atëherë Orakulli i Apolonisë dhe Nymfeu i saj do të gjendeshin në të djathtë të lumit, në hapësirën midis Frakullës dhje Pojanit të sotëm. Nga ky kënd-vështrim, Frakullës sot, duke u mbështetur në shkrimet e autorëve antikë, mund t’i bëhej një zgjatim i hartës arkeologjike të Apolonisë. Dhe kështu, përfytyroj, sikur në një bregore, ose në një ledh, mbi një pllakë të zakonshme çimetoje, të gdhendeshin shkrimet e autorëve të lashtësisë, që cituam më sipër, atëherë, fjala “Frakull” nga një emër toponimk i zakonshëm fshati, do të merrte edhe një tingëllim historik prej antikitetit, që lidhet vetiu me Orakullin e Apolonisë, që po e zgjojmë nga gjumi shekullor, përmes veprës së Herodotit. 

Po i mbyll këto shenime rreth librit të Herodotit me idenë se  gjuithe vepra e tij madhore është një burim informacioni historik, jo vetëm për rreth botës së gjërë antike, po edhe për lashtësinë e trevave pellazgjiko- ilire, ku janë rrënjët e etnogjenezës sonë mbarë- kombëtare. Gjithësesi, kur mbaron së lexuari veprën e Herodotit, kupton dhe optikën e tij për pellazgët, të cilët ai i gjen qysh nga koha e civilizimit Kreto-Mikenas e deri tek ndeshja e tyre me Argonautët në ishullin e Lemnosit, nga Lufta e Trojës, e deri te Lufta Greko-Persiane, nga koha e Orakullit të Dodonës e deri tek Orakullli i Apolonisë.  Dhe ndërkaq, më së fundi, duhet theksuar se në shekujt që erdhën pas Herodotit, të tjerë historianë do të sillnin vlera të reja me veprat e tyre, “që do ta bënin historinë një mësuese të vërtetë të jetës, po Herodoti, që hodhi hapin e parë serioz dhe të dinjitetshëm në këtë rrugë, do të meritojë përjetësisht epitetin “babai i historisë, siç e ka cilësuar me të drejtë Ciceroni”[10].

Massachusetts

5 Gusht – 2019

*[1] A.Minga, Herodoti, Historitë,  botimet IDK,  f.13

[1] Historiani i  parë i antikitetit helen, 484 – 425, para Krishtit..

[2] Merret me mend se ky lumë duhet të jetë Vjosa e sotme

[3] Herodoti, Historitë, Libri  Nëntë, Parag.94.

[4] Herodoti, Historitë, Libri i  Nëntë, Parag. 95.

[5] N.Ceka, Apolonia e Ilirisë, Tiranë, 2008, f. 196

[6]Straboni, historian i Perandorisë Romake, (64 Para Krishtit-24  pas Krishtit).

[7] Strabo, Geography, translation of Horace L. Jones, Harvard University Press, Vol.. 7 – f . 265- MCMLIV

[8] Dion Cassius, autor romak, (155-235, pas Krishtit)

[9] Fergus Millar,A Study of  Casius Dio, Oxford, 1964, p.180.

[10] A.Minga, Herodoti, Historitë,  botimet IDK,  f.13

KUJTESE-Nje kurs veror i gjuhes franceze

by

NGA SADIK ELSHANI*/

Nje kurs veror i gjuhes franceze, pervoje e bukur jetesore ne skenen nderkombetare/

Mbresa e kujtime/

Nga Sadik ELSHANI/ DIELLI

Kur isha duke vazhduar studimet ne Universitetin e Zagrebit, kisha vendosur qe gjate pushimeve te veres te shkoja ne nje vend perendimor per te mesuar nje gjuhe boterore, anglisht, ose frengjisht. Meqenese kurset verore ishin me te lira ne France, atehere u percaktova per frengjishten. Shkova ne Institutin Francez ne Zagreb dhe mora nje broshure per kurset verore qe zhvilloheshin ne France. Ata me rekomanduan nje kurs qe organizohej ne qytetin Menton ne Bregdetin Azur, sepse drejtues i atij kursi ishte profesori Raymond Warnier (1899 – 1987, une atehere nuk e kam ditur vitin e tij te lindjes)), lektori i pare i gjuhes frenge ne Universitetin e Zagrebit (1921) dhe themeluesi i Instituti Francez ne Zagreb (1922). Po ashtu, me thane se ai kujdesej dhe i ndihmonte shume studentet qe vinin nga ish Jugosllavia. Regjistrimet per keto kurse beheshin me heret, por meqenese kisha vendosur ne momentin e fundit, nuk kishte me kohe per regjistrime. Vendosa te shkoja, nese kishte vend do te rrija, nese jo, do te kaloja ca dite pushimi dhe do te kthehesha prape. Duhet theksuar se une nuk dija fare frengjisht, ne shkolle kisha mesuar rusisht. Para fillimit te ketij udhetimi isha mjaft i emocionuar, pak i shqetesuar, pasi ishte hera e pare qe po udhetoja jashte kufijve te ish Jugosllavise, apo siç thonim ne atehere: ne boten e jashtme. Gjate udhetimit, kur treni po hynte ne stacionin kryesor te Milanos, Milano Centrale, me kapluan emocione te papershkrueshme, sepse ai stacion paraqitej ne fillimin e filmit “Roko dhe vellezerit e tij” (“Rocco e i suoi Fratelli”, 1960) te regjisorit italian, Luchino Viscontit (1906 – 1976), njerit nga filmat e mi me te dashur te te gjitha koherave. Ishte pra ajo skena kur familja Parondi nga Jugu i Italise po arrinte ne Milano per nje jete me te mire, po arrinte pikerisht ne kete stacion. Pas nje udhetimi te gjate me tren, mberrita ne Menton dhe shkova ne bashki, se ajo ishte adresa qe e kisha ne broshure dhe vetem e thoja emrin e profesorit Warnier. Ata me çuan ne nje lice ku do te mbahej kursi dhe aty takova profesorin Warnier, nje burre i gjate me floke te thinjura dhe me moshe diku rreth te tetedhjetave. U pershendetem – ai fliste nje kroatishte shume te paster, kishte nje kujtese te jashtezakonshme. Kembyem fjalet qe kembehen ne raste te tilla dhe me tha se nuk kishte problem per vendosjen time. Une shkova nja dy – tri dite perpara se te fillonte kursi dhe isha studenti i vetem. Profesoret ishin aty dhe po pergatiteshin per fillimin e kursit. Nje profesoreshe me tha se zonja e profesorit ishte polake. Mire thashe, permes rusishtes dhe kroatishtes mund te komunikoja me te gjtha gjuhet sllave. Nipi i profesorit kishte ardhur nga Parisi per t’i kaluar pushimet dhe shoqerohej me mua. Nje dite me tha se gjyshja e tij donte te me takone (une ende nuk e kisha takuar ate). Ajo me te birin dhe nusen e tij ishin ne plazh dhe ne shkuam t’i vizitonim. Edhe zonja e profesorit ishte ne moshe ralativisht te shtyre dhe po me fliste kroatisht. Une u habita, sepse e dija qe ishte polake. E pyeta se prej nga ishte dhe ajo me tha se ishte nga Zagrebi dhe quhej Vera. I tregova se ç’me kishte thene profesoresha franceze, ndersa ajo me tha se, francezet i ngaterrojne vendet e Lindjes. Per mua kjo ishte nje befasi e kendshme. Meqenese une studioja ne Zagreb, atehere biseduam per Zagrebin, gjendjen ne Jugosllavi, Kosove, etj. Me kalimin e diteve une isha bere shume i afert me ta, gati si anetar i familjes se tyre. Gjate bisedave me ta mesova shume per jeten e tyre dinamike, mjaft te angazhuar e interesante. Ata kishin qendruar ne Zagreb gjer ne vitin 1935, pastaj Profesori kishte shkuar ne Portugali si drejtues i Institutit Francez. Ne vitin 1947 ka qene themelues dhe drejtor i pare i Institutit Francez ne Budapest. Ne vitet e 50-ta te shekullit te kaluar ka qene atashe kulturor prane ambasades franceze ne Brazil. Ne Zagreb ishin shoqeruar e miqesuar me eliten kulturore e intelektuale te Kroacise se atehershme, sidomos kishin patur shume miqesi me skulptorin kroat me fame boterore, Ivan Meshtroviq (1883 – 1962), piktoret e bashkuar rreth grupit “Zemlja” (shqip, Toka) te udhehequr nga piktori i njohur kroat, Kersto Hegedushiq (1901 – 1975). Shume piktoreve kroate, profesori Warnier u kishte siguruar bursa per te studiuar ne France. Bursa u kishte siguruar edhe shume piktoreve te rinj braziliane. Ata kishin qene ne shume vende te botes, por Zagrebin e mbanin ne zemren e tyre. Profesori Warnier kishte diplomuar gjermanistiken ne shkollen e njohur ku eshte shkolluar elita francize: L’ Ecole Normale Superieure, Ai gjithashtu ishte nje njohes shume i mire i Ballkanit, studiues me autoritet i poetit francez, Guillaume Apollinaire (1880 – 1918).

                  Pjesemarresit e atij kursi vinin nga shumica e shteteve te Europes dhe disa vendeve tjera te botes. Ne periudhen 1978 – 1987 kam marre pjese gjashte here ne ate kurs dhe kam qene shqiptari i vetem. Gati per te gjithe isha shqiptari i pare qe ata kishin pare ndonjehere. Une ne fillim (1978) kisha shkuar gati pa ditur asnje fjale, prandaj ne ato fillime e kisha shume te veshtire komunikimin. Perveç librave, me duhej te shoqerohesha edhe me pjesemarresit tjere per te patur me shume mundesi per te ushtruar gjuhen franceze. Si te thuash, isha bere si “i perkeledhuri” i atij kursi, te gjithe mundoheshin te me tregonin diçka, te me mesonin ndonje fjale, shprehje te re. Ata e dinin qe vija nga ish Jugosllavia (jam lindur e rritur ne Kosove), por habiteshin kur u thoja se isha shqiptar. Atehere me duhej t’u spjegoja pak historine tone per t’i sqaruar gjerat. Pra, ne baze te “njohurive” te mia te gjuhes franceze, une u caktova ne klasen e fillestareve, ndersa pasdite e ndiqja edhe kursin special per fillestare, Audio – Visuel. Gjithmone librat e mi doracake i merrja me vete, ne plazh, shetitje, shoqeri, etj. Mundohesha te perfitoja sa me shume ne ate kurs, por nganjehere koka sa nuk me pelciste nga ngarkesa e madhe e fjaleve dhe shprehjeve franceze. E shfrytezoja bukur analogjine e gjuhes franceze me ate latine qe e kisha bere per dy vite ne gjimnaz. Profesoresha ime, zonja Andree Guignaud, ishte nje profesoreshe nga po ai qytet, nje zonjw mjaft e sjellshme e me plot kulture – zonje tipike franceze. Ajo e njihte shkelqyeshem edhe gjuhen gjermane, sepse vinte nga krahina e Alzasit. Trupin pedagogjik te atij kursi e perbenin shume profesore te universiteteve te njohura, te cilet ishin specialiste te gjuhes dhe letersise franceze dhe qe kishin pervoje me studentet e huaj. Kishte profesore te Sorbonws, Heidelbergut, Kolumbias (Nju Jork), Helsinkit, etj. Pas profesorit Warnier, drejtor per nje vit ishte profesor Georges Matore (1908 – 1998), profesor i Sorbones, njeri nder leksikologet me te njohur francez, themelues dhe drejtor i Institut des Hautes Etudes d’ Interpretariat. Per mua ishte shume domethenese pjesemarrja ne kete kurs, ne mesin e shume te rinjve dhe njerezve te moshave me te vjetra, nga shume vende te botes, te mateshe, te krahasoheshe me ta, me nivelin e tyre kulturor e arsimor. Aty e kam pare se ne shqiptaret, sa u perkiste mesimit te gjuheve te huaja ishim shume me te talentuar, me kembengules, nuk ishim fare prapa pjesemarresve nga vendet me te qyteteruara. Vendet tona ndoshta nuk mund te krahasoheshin perkah zhvillimi i gjithmbarshem, por individet, po. Prandaj, ne raste te tilla nuk duhet te ndihemi fare te kompleksuar, ta ulim koken. Per nje djalosh 22 vjeçar nga Suhareka/Theranda e Kosoves kjo ishte nje pervoje e vlefshme jetesore, nje perjetim qe veshtire mund te shprehet me fjale.

Disa tema te papritura shqiptare

Mengjesin, dreken dhe darken e hanim ne kuzhinen shume te mire te liceut. Kete kohe e shfrytezonim per te biseduar, per t’u njohur me mire me njeri – tjetrin. Aty ushqeheshin edhe profesoret tane si dhe çifti Warnier. Nje profesoreshe nga Sarajeva qe njihej me ta me heret e sillte nje grup te madhe studentesh. Une isha shqiptari i vetem. Nje dite ne nje nga keto biseda po bisedonim per udhetimet e tyre ne vende te ndryshme. Zonja Warnier u kthye nga une dhe me tha se kishin qene edhe ne Shqiperi. Po si, e pyeta une, kur udhetimi per ne Shqiperi ne ate kohe ishte shume i veshtire, edhepse Shqiperia kishte marredhenje relativisht te mira me Francen, krahasuar me vendet tjera perendimore. Ajo me tha se kishin qene para Luftes se Dyte Boterore, sepse nje miku i tyre ne ate kohe po bente germime arkeologjike ne Shqiperi. Leon Rei (1877 – 1956), i thashe une. Ajo me pyeti me habi se ku ia kisha degjuar emrin atij. I tregova se emri i tij permendej ne librin “Historia e popullit shqiptar” dhe se ai ishte arkeologu i pare qe kishte bere germime arkeologjike ilire ne Shqiperi. Pastaj ajo tregoi sesi kishin udhetuar me makine neper rruge te paasfaltuara, kishin pare gra te mbuluara me ferexhe, etj. Per shkak te moshes, profesori Warnier fliste shume pak, por pasi perfundoi zonja e tij, ai shtoi se gjate qendrimit te tyre ne Shqiperi ishin takuar edhe me Lumo Skendon. Une nga habia u shtanga kur degjove emrin e Lumo Skendos, sepse e dija qe ai ishte siemri (pseudonimi) i Mit’hat Frasherit (1880 – 1949), intelektualit, shkrimtarit, diplomatit, publicistit, atdhetarit te pashoq, kryetarit te Kongresit te Manastirit, birit te Abdyl Frasherit. Ne ne shkolle, ne oret e gjuhes shqipe e kishim permendur per ato qe shkrova me lart dhe per prozat e tij te bukura poetike. I tregova profesorit per figuren e Lumo Skendos dhe vendin qe ai zinte ne letersine dhe kulturen tone kombetare, edhepse ne ate kohe kur ne po bisedonim, emri i tij nuk permendej fare ne Shqiperi. U habita edhe per faktin sesi profesori ende e mbante ne mend emrin e tij, edhepse nga takimi i tyre kishin kaluar gati 55 vite. Me siguri, biseda e tyre do te kete qene ne nje nivel te larte intelektual. Dhe ja une tani po bisedoja me njeriun qe i kishte shtrenguar doren Mit’hat Frasherit. Pastaj profesori tregoi se ne librarine e Lumo Skendos kishin blere ca libra te vjeter. Dihet mire se ne ate kohe Mit’hat Frasheri kishte patur nje librari – biblioteke shume te pasur. Meqenese ra biseda per Shqiperine une i pyeta se nese kishin degjuar per Aleksander Moisiun. Profesori beri nje levizje te ngadalshme me koke ne drejtim te zonjes se tij, sikur donte te thoshte se ajo ka per te thene diçka. Ajo kishte marre nje shikim, nje pamje te fytyres sikur ishte tretur diku ne kujtime dhe shume e habitur me pyeti: “Po ti ku ke degjuar per te?!” Sigurisht i eshte dukur e cuditshme qe nje djalosh nga Kosova kishte degjuar per nje aktor qe kishte gati 45 vite qe ishte ndare nga kjo bote. Une i thashe se kisha degjuar e kisha lexuar shume per te, pasi ai ishte aktor i lindur nga prinder shqiptare dhe ai ishte i vetedijshem per prejardhjen e tij shqiptare. Ajo u shpreh me shume habi: “Shqiptar?!” Une pastaj nder te tjera i tregova per kerkesen e Moisiut qe i kishte bere Zyres se Gjendjes Civile ne Durres per te marre shtetesine shqiptare dhe deklaraten e tij se ai nuk donte te vdiste si aktor gjerman. Pasi u bind, ajo ma ktheu: “Ja, jam para vdekjes dhe nuk e paskam ditur kombesine e Moisiut!”. Ajo pastaj tha se per per shkak te mbiemrit te tij Moissi, atehere ishte perhapur fjala se ai ishte hebre, prandaj edhe ishte perndjekur nga nazistet. Me tutje ajo vazhdoi: “Kur kemi qene te rinj, me babain shpesh shkonim nga Zagrebi ne Vjene per te pare ne teater shfaqjet ku luante Moisiu. Dhe kur kthehesha ne Zagreb, per nje jave, apo djhete dite nuk doja ta hapja gojen e te flisja me njeri, vetem qe zeri i Moisiut te mos me dilte nga koka”. Kjo shprehje e Zonjes Warnier ngerthen ne vete jo vetem karakteristikat fizike te zerit te Moisiut, por edhe emocionet qe ai ngjallte dhe mbresat qe vuloste te adhuruesit e teatrit, mbresa qe ishin bere pjese e jetes se tyre. (Per kete episode e kam bere nje shkrim te posacem: Zeri i Aleksander Moisiut sipas nje deshmie origjinale ten je adhurueseje te tij”, botuar ne disa gazeta e portale elektronike).

Romanet e Ismail Kadarese, befasi e kendshme per profesoret e mi franceze

E dija qe disa vepra te Ismail Kadarese ishin perkthyer frengjisht ne fillim te viteve te 70-ta dhe ai gezonte nje popullaritet te lakmueshem ne France, sidomos me romanin e tij, “Gjenerali i ushtrise se vdekur”. Pas disa ditesh pasi isha sistemuar ne ate kurs dhe pasi tani njiuheshim deri diku me profesoreshen time, i tregova se ne kemi nje shkrimtar te njohur me emrin Ismail Kadare, veprat e te cilit ishin perkthyer ne gjuhen franceze dhe nga kurreshtja e pyeta se a kishte degjuar per te, apo kishte lexuar ndonje liber te tij. “Jo”, me tha, ende nuk kishte degjuar per Ismail Kadarene. Pas disa ditesh kur m’u dha mundesia e pare, dola per ta vizituar qytetin. Qyteti i vjeter shtrihej ne nje koder, me ato rrugicat e ngushta me kujtonte qytetet shqiptare, Prizrenin, Beratin, Gjirokastren, kuptohet, pa detin. Prane detit kishte nje shetitore te gjere e te bukur me plot restorante e hotele. Qyteti vlonte nga turistet. Mua me teper me interesonte te gjeja nje librari, dhe ja diku afer qendres se qytetit e pashe nje. Menjehere u futa brenda dhe fillova te kerkoja veprat e Ismail Kadarese. Ajo ishte nje librari relativisht e vogel, por per kenaqesine time, aty e gjeta romanin “Gjenerali i ushtrise se vdekur” (“Le general de l’armee morte”), nje botim i formatit “liber xhepi” (“Livre de poche”). Ne kete format ne France botoheshin librat qe ishin shume te popullarizuar me lexuesit. dhe qe shiteshin shume (“bestseller”). Ja pra, nje nga ata libra ishte edhe “Gjenerali i ushtrise se vdekur”. E bleva te vetmen kopje qe ishte ne ate librari dhe ia dhurova profesoreshes sime. Pas ca ditesh, pasi e kishte perfunduar se lexuari romanin, ajo me tha se kishte mbetur e mahnitur; se ishte nje roman i mrekullueshem, nje rrefim krejt origjinal per luften dhe tmerret e saj, shkruar me nje stil te lart, figuracion mjaft te pasur dhe se kishte kohe qe nuk kishte lexuar dicka te tille. Ndersa per Ismail Kadarene tha se ishte nje shkrimtar mjaft i talentuar me shije te holle artistike e imagjinate te pasur. Pastaj ajo me tha se kishte mbetur e befasuar qe nje shkrimtar i kalibrit te tille dhe nje veper aq cilesore si “Gjenerali” te vinte nga nje vend i vogel e i izoluar si Shqiperia e atyre viteve, vend per te cilin ajo gati nuk dinte asgje. Kuptohet, pastaj vinin me radhe bisedat per Shqiperine, shqiptaret, historine, artin, kulturen, traditat shqiptare. Vepra e Kadarese ishte nje pikenisje e mire per biseda te tilla.
Me vone kur m’u dha rasti e vizitova edhe Nicen qe eshte qyteti me i madh dhe qendra e atij rajoni dhe kuptohet, qe edhe librarite i kishte me te medha se ato te Mentonit. Aty i gjeta te gjitha veprat e Ismail Kadarese qe ishin botuar gjer atehere: “Keshtjella” qe ne frengjisht ishte botuar nen titullin “Daullet e shiut” (“Les tambours de le pluie”), “Kronike ne gur” (“Chronique de la ville de pierre”), “Dimri i madh” (“Le grand hiver”) dhe vepra te tjera dhe ato qe do te perktheheshin me vone nder vite. Pervec profesoreshes Guignaud, librat e Kadarese ua dhuroja edhe profesoreve te tjere si dhe disa miqve te mi. Qe te gjithe e shprehnin adhurimin, vleresimet me te larta per Kadarene dhe veprat e tij dhe te gjithe e shihnin si nje kandidat potencial per Çmimin Nobel. Veprat e Kadarese per ta ishin nje zbulim i kendshem, u kujtonin Kafken. Zonja Guignaud u be nje adhuruese e Ismail Kadarese dhe vepres se tij. Kur Kadareja shkonte here pas here ne France dhe jepte ndonje interviste ne televizionin francez, profesoresha menjehere me shkruante per kete: “Mbreme zoti Kadare ka dhene nje interviste ne televizionin francez – ishte i mrekullueshem”.

I solla sot keto kujtime per romanet e Ismail Kadarese, jo per ta mburrur veten, sepse nuk kam bere asgje, por vetem per te shpalosur krenarine qe une ndjeja si bashkekombas i tij, kenaqesine time kur e shihja nga afer sesi vleresohej nje shkrimtar shqiptar ne nje mjedis aq te kulturuar, nga njerez qe ishin specialiste te gjuhes dhe letersise franceze. Vlerat e verteta jane perfaqesuesit, ambasadoret me te mire te nje kombi dhe ne te gjithe duhet te perpiqemi qe te krijojme vlera e te bejme perpjekje qe t’i perhapim ato vlera ne te gjitha menyrat brenda mundesive tona.

Mentoni, “Margaritari i Frances”

Kursi ne fjale zhvillohej ne qytetin e vogel, Menton, ne Bregdetin Azur, mu ne kufi me Italine. Per bukurine dhe magjepsjen e tij e quajne “perle de la France” (margaritari i Frances”).  Qyteti i vjeter shtrihet ne nje koder, me ato rrugicat e ngushta me kujtonte qytetet shqiptare, Prizrenin, Beratin, Gjirokastren, kuptohet, pa detin. Prane detit ka nje shetitore te gjere e te bukur me lulishte te bukura, plot restorante e hotele. Qyteti ne muajt e veres vlon nga turistet. Mentoni me bukurine e tij, mikroklimen shume te pershtatshme vazhdimisht i ka terhequr shume personalitete te kultures dhe artit, aristokrate. Nder personalitetet me te shquara qe lidhen me Mentonin eshte poeti, dramaturgu, regjisori, romancieri, artisti pamor, kritiku dhe piktori i njohur francez, njeriu i shume talenteve, Jean Cocteau (1889 – 1963). Ne fortesen ne portin e Mentonit, Bastion, ndodhet muzeu qe e mban emrin e tij. Ai e ka zbukuruar me pikturat e tij Sallen e Martesave (La Salle des Marriages) ne Bashkine e Mentonit. Eshte shpallur Qytetar Nderi i Mentonit. Nje here ceremonia e ndarjeve te diplomave eshte zhvilluar ne kete salle. Zakonisht ndarja e diplomave ne perfundim te kursit behej ne Villa Maria Serena, nje ville e bukur me nje kopsht botanik magjeps me bime tropikale e subtropikale. Kjo ville eshte ndertuar per nje pjestar te familjes se projektuesit te Kanalit te Suezit, Ferdinand de Lesseps (1805 – 1894). Mentoni eshte i njohur per rritjen e limonave speciale, te nje cilesie te larte, ndersa ne shkurt te çdo viti organizohet Festivali i Limonit, tani edhe ngjarje e njohur nderkombetarisht.

Provenca, Rajoni magjeps i Frances

Provence eshte njeri nder rajonet me te popullarizuara turistike ne jug te Frances, i njohur per llojllojshmerine e peizazheve, vreshtat, ullishtet, fushat e livandes, fshatrat piktoreske, traditat, vererat, ushqimet dhe motin me diell. Ne shekullin e XIX-te dhe ate te XX-te shume aristokrate, personalitete te shquara boterore, shkrimtare, artiste, piktore te njohur, jane vendosur ne Provence te terhequr nga klima e bute dhe qartesia e drites, drite e paster pa pluhur. Vlen te permenden disa nga keta piktore te medhenj: Paul Cezanne (1839 – 1906), Vincent Van Gogh (1853 – 1890), Auguste Renoir (1841 – 1919), Claude Monet (1840 – 1926), Henri Mattisse (1869 – 1954), Pablo Picaso (1881 – 1973) e shume e shume te tjere.

Bregdeti Azur (Cote d’Azur) apo siç njihet edhe si Riviera Franceze eshte nder rajonet me te njohura turistike ne bote, i njohur per ujin e kaltert te detit, plazhet, qytetet e bukura: Nica, Kani, Antibes, Mentoni, Saint Tropez, Principata e Monakos e shume e shume qyteza e fshatra piktoreske me arkitekture tipike mediterane, te cilat vazhdimisht kane teerhequr dhe vazhdojne te terheqin njerezit me me ndikim ne politike, shkence, art e kulture (disa i permendem pak me lart).

Diteve te shtuna organizoheshin ekskurzione per pjesemarresit e kursit dhe ky ishte nje rast i mire per t’i vizituar keto vende te bukura, qytez tipike mesjetare, manastire me doreshkrime te rralla, muzeume e galeri te shumta. Ne Antibes kemi vizituar Muzeun – galeri, Picaso, ku ishin te ekspozuara mjaft vepra arti te piktorit te famshem: piktura, grafika, skulptura. Nje vizite frymezuese ishte edhe vizita e fshatit piktoresk, Eze, i njohur per kopshtin ekzotik, por edhe me i njohur per “Shtegun e Niçes” (filozofi gjerman, 1844 – 1900). Niçe ka qendruar shpesh ne kete fshat nga kodrat e te cilit duket nje pamje e mrekullueshme e bregdetit. Ai ka ecur neper kete shteg qe fillon ne fshat e vazhdon neper kodrinat perreth dhe thuhet se gjate ketyre shetitjeve Niçe eshte frymezuar per ta shkruar pjesen e trete te librit “Ashtu fliste Zaratrusta”, se pari e ka perpiluar ne koke e pastaj e ka hedhur ne leter.

Ne shtepine e Renoirit

Por per mua vizita me mbreselenese ishte vizita ne shtepine e piktorit te njohur te impresionizmit. Pierre Auguste Renoir ne Cagnes-sur-Mer. Renoiri ka jetuar ne kete shtepi nga viti 1907 e deri kur ka vdekur ne vitin 1919. Kjo eshte nje shtepi madheshtore dykateshe prej guri e vendosur ne kodrinat mbi qytet, me nje kopsht te bukur te mbushur plot me ullinj, portokalle dhe bime te tjera. Eshte nje pamje mjaft frymezuese dhe piktori e ka paraqitur disa here ne pikturat e tij. Ne muret e dhomave jane te varura pikturat e tij. Dhoma me e dukshme, me mahnitese eshte ateljeu madheshtor i Renoirit ne katin e pare, me oxhakun karakterisik prej guri. Ne qender ndodhet kembaleci i piktorit, brushat dhe bojerat, karroca prej druri ku eshte ulur piktori per te pikturuar, sepse kah fundi i jetes ai nuk ka mundur te levizte vetem. Veshtire pershkruhen ndjenjat qe te kaplojne kur ndodhesh ne nje mjedis te tille, kur imagjinon se aty vite me pare ka qendruar njeri nder piktoret me te njohur te kohes se tij. Kudo, ne shtepi dhe ne kopshtin perreth bien ne sy, ndihen gjurmet dhe shijet artistike e estetike te Renoirit.

Edhe diçka per ne fund

Ka çka te shkruhet me teper per kete pervoje te bukur jetesore, keto rajone te bukura te Frances, historine qe ato ngerthejne e ruajne ne vete, rajon ku jeta vlon me tere fuqine e saj shperthyese. Qendrimi ne ate kurs vertet ishte edhe nje pushim intelegjent, “Les vacances intelegent”, siç e quanin pjesemarrjen ne kete kurs, studim, pushim, argetim, kulture, histori… Ah, ai shkelqimi i diellit, uji i kaltert i Mesdheut, miqesite e shumta, vitet e rinise!…

Profesori Warnier ka nderruar jete me 1987, zonja e tij disa vite me vone. E ndiej veten shume te lumtur, shpirterisht shume te pasur qe kam njohur dhe kam patur miqesi me njerez te kalibrit te tille. Per nje djale nga Suhareka/Theranda, nga Kosova, kjo do te thote shume. Sidomos per keto tema shqiptare qe pershkrova me lart. Atehere as qe me ka shkuar mendja se do te degjoja rrefime te tilla ne ate kurs veror te gjuhes franceze. Nganjehere jeta ruan shume te papriturat te kendshme! Permes Facebook-ut pas dyzet vjeteve kam vendosur kontakt me nipin e profesorit Warnier, i cili tani jeton ne Quebec – Kanada. Atehere ishte nxenes i shkolles se mesme, tani ai eshte bere gjysh. Po,ashtu, pas dyzet vjeteve  kam vendosur kontakte me dy miq te mi, nje egjiptian dhe nje japoneze qe atehere ishin te fejuar. Egjiptiani ishte me i perparuar se ne, ndersa e fejuara e tij dhe une ishim ne klasen e fillestareve dhe shoke banke. I kujtuam ato kohera te largeta, çaste te lumtura, thuajse nuk ishim ndare kurre. Kujtimet mbesin, miqesia vazhdon…

Philadelphia, gusht – shtator 2019

*Sadik Elshani eshte doktor i shkencave dhe veprimtar i bashkesise shqiptaro – amerikane.Per me shume fotografi shkoni ne Facebook dielli vatra

BUKURITE E SULOVES

by

Sulova në fokusin e mësueses Gazmira Frakulli /

Nga Sulova për gazëtën Dielli,Sulo Gozhina/

SULOVË – E…. teksa je duke udhëtuar në rrugën mes kodrave për në fshatin Frashër të bashkisë Kuçovë, përpara të del një panoramë e mbushur me gjelbërim me bimët e paqes, ullinjë e që shtrihet në një hapsirë pa fund kodrash, ndërsa në atë tjetër, në të majt të lumit Devoll, shikon një tjetër vargëkodrash të mbuluara me lisa, pisha e ullinjë, që të dyja së bashku sjellin edhe freskinë e këtij mëngjesi. Pamja magjepse që e vështron nga aty ku je para teje, të gozhdon për disa çaste, teksa syri ndalet në një fushë të blerët thuajse të ndarë mespërmes nga ujirat e kthjelltra e të kaltërta të lumit. Gërshetimi i ngjyrave krijon një ylberi të vërtetë, aq bukur ka punuar në këtë rast natyra në bashkëpunim me dorën e njeriut për të krijuar këtë mozaik, saqë edhe vetë një piktor i talentuar do ta kishte zili nëse do të mundëte ta hidhte në telajon e tij, duke përdorur penelat shumëngjyrshe. Po ende syri nuk ndalet tek kjo mrekulli, pamja e këtij mozaiku shkon deri tej në kodrat e Kërrabës, duke përshkuar njëri pas tjetrit fshatrat e Dumresë e të Sulovës si dhe qytetin, Cërrik e Elbasan, një pjesazhë që nuk ngopesh duke e parë. Dielli sapo ka lançuar dhe rrezet e tij mbi ujirat e kthjellta të Devollit të bien drejt e në sy, e si për t’u mbrojtur, shikimin e hedh tej në horizont, ku para teje në të majt shtrihet një tjetër luginë, kjo përmatan’ lumit që duket se banorve të, të dy zonave u tregohet edhe kufirin ndarës mes Sulovës së poshtme, me fshatrat e 85 liqeneve kaustike të Dumresë. Në anën tjetër të Sulovës në të djathtën e rrugës një vargë kodrash shkëmbor që shkon deri në lartësin mbi 800 metra mbi nivelin e detit shtrihet deri poshtë në fushë, thuajse puthet me lumin Devoll, që duket se është ky kufiri ndarës mes Sulovës së Epërme me atë të poshtme ose si dhe i thonë banorët e vetë,  Sulova e fushës, por që si për çudinë e krejt zonës e më gjerë, banorët e të dyjave pjesëve sulovare kanë e zbatojnë të njëjtat doke e zakone, të njëtin dialekët e tradita të veçanta nga pjesët e tjeta të zonave përrreth tyre. Ajo që të bije në sy mes kodrave është dhe një qafë e cila lidhi zgjatimin kodrinor, ku në të majën e kodrës të fshatit Qafë, me mbi 600 metra lartësi mbi nivelin e detit, ka hedhur shtat, shekuj më parë, “kalaja e qafës” me katër kullat e saj që duket edhe si mbrojtsja shekullore e kësaj zone në të dy anët e vargkodrave e më gjerë.

         Për të ardhur deri ketu na u desh një ftesë nga mësuesja e kësaj zone Gazmira Frakulli e cila në një bashkëbisetim të para pak ditve në një event në qytetin e lashtësisë, Durrës, na ftoi për të na treguar Sulovën- vëndlindjen e të parve të saj, vendlindje që ka rrënjët nga Bizanti, Ilirët e deri në ditët e sotme, të një jetë shumë shekullore e të pa ndërprer.  Pas një kafe sulovare në lokalin e Çimit, ku nuk mungoj që në pikën e sabaut edhe gota e rakisë, që në këto anë të thonë mikpritësiti kjo e bekuara raki është pirë edhe me opingë dhe shëndetet janë ngritur edhe për këndëzin që këndon që në orët e para të mëngjesit, nisëm dhe bisedën.
 Mësuese Gazmira Frakulli – fakte historike : Sulova me 15 fshatra – ka në përbërjen e saj dy Njësi Administrative – Ajo e Mollas me 7 fshatra esaj dhe Klosit me 8 fshatra që të dyja së bashku kanë mbi 12.500 banor, e fillon bisedën mësuesja Frakulli. Duke ju referuar traditave, pozicionit gjegrafik, të dhënave historike, arsimit, kulturës, dialektit, pushtetarët vendor në vitin 2015, në bashkëpunim me banorët e Sulovës u përpoqën që Reforma  Territorial të mos prekte dy ish komunat që përbenin trevën e Sulovës. Sulova sipas shkresave të drejtura komisionit të ndarjes territorial, Ministrisë së brendshme, Kryeministrisë etj, kërkonte qëndrimin më vete dhe të njihej si Bashki më vete. Kjo përpjekje këmbëngulëse ende qëndron nëpër këto zyra se ndoshta në një të ardhme Sulova bazuar në vençantitët e saj, plotëson ëndërrën e vet “Bashkia Sulovë”.  Në këtë zonë spikasin doke dhe zakone të veçanta nga zonat e tjera për rreth saj, si dhe janë bujaria, mikpritja që për mystafirët, gjënë më të vaçant kanë dollinë me raki e që në të shumëtën e rasteve edhe e teprojnë duke kujtuar këtu dashamirësinë etj. Dikur vite më parë bënin edhe sherrin në pije e sipër, por që tani kësaj të fundit thuajse i ka ardhur fundi, pasi e quajn zakon të dal boje….por sulova ka marë një tjetër status në këto vite zhvillimi ndonse ka qënë edhe më hershmë dëshira për dije, arsim e kulturë këto vitet e fundit pasioni është shtuar edhe më shumë. Sulova është vendi ku studiues, historian dhe arkeolog kanë gërmuar në heshmërinë dhe shkruar të dhëna historike mbi origjinin, kulturën, zhvillimin në periudha të ndryshme sundimesh dhe pushtuesish. Duke ju referuar disa të dhënave nga studiues si Prof. Moikom Zeqo, M. Tirta, publikime nga P. Gorrica, toponime nga S. Asllani dalin të dhëna ku emra fshatrash, përrenjësh, rrugësh  mbajnë sot e kësaj dite gjurmë të fiseve Ilire, gjurmë romake apo dhe bizantine. Në heshmërinë e saj, kjo zonë varej plotësishtë nga qyteti i lashtë i Beratit, por pa asnjë lidhje rruge për të bërë furnizime dhe shkëmbime me këtë qytet. Nga të dhënat po të marim emrin e zonës në fjalë “Sulovë”, pohon mësuesja Gazmira Frakulli, ky emër vjen nga fjalori romak ‘SUL”= mbi , ‘OVE” = përtej,  kjo përdoret edhe në terminologjinë e sotme ku thuhet do shkojmë përtej (Devollit), përtej në Berat etj.  Mollasi është  kryeqëndra më e banuar e kësaj zone, mendohet se emir i tij vjen nga fisi i herëshëm i “Molosëve”, populli i Epirit të lashtë që banonin këto toka për t’i shpëtuar romakeve. Një ndër përrenjt  me prurje dhe me aftësi gërryese të mëdha është edhe shica që ka një gjatësi prej 6 km. Emri i këtij përroi “Shica” mendohet se vjen nga fjala romake “Scissa”= Shica që do të thotë kufi ndarës, (Sulova e veriut nga Sulova e Jugut në mes gjendet përroi i shicës) ose si dhe e përdorim rëndomët, Sulova e epërme me atë të poshtmen. Një ndër lagjet mjaftë të banuara edhe sot në Mollasë është “Shtodër”, por nga e ka origjinen ky emer ?, të dhëna historike dhe gërmadha kishash, varrezash tregojnë se ky emer vjen nga “Shën–Teodor”, shënjtor i besimit krishter. Në Sulovë gjejmë dhe dialektin krahinor që haset edhe sot në pjesën më të madhe të populatës ku bie në sy gjatë shqiptimit zanorja “O” në vend të zanores “ë” që e përdorin zona kufi me Sulovën . Psh  Shtoma = Shtëmba,  koma = këmba , zori = zëri,  mjaftë popullore është edhe fjala “moj” që do të thotë ‘grua’ mendohet që është me origjinë romake, në falorin e përditshëm përdoret shumë edhe fjala ‘ore’ në të përditshmen e banorëve që do të përqasej me fjalorin romak ‘O- Re” = O mbret. Të gjitha këto të dhëna ,fakte, gjetje nga historian, studius  dhe publikime tregojnë për sundime të gjata të romakëve prej 5 shekujsh (Gorica e Çobanit, kodrina e Klosit, Selitës, etj), po kaq gjatë dhe të Perandorisë Osmane.                     Arsimi në Sulovë  – Fakte të dokumentuara tregojnë se shkolla e parë në këtë zonë është ngritur në vitin 1916-të, në qëndrën e Sulovës – Mollas me 24 nxënës  me mësues të ardhur nga Elbasani DHimitër Konomi, pastaj është pasuar me hapje të shkollave të tjera në vitin 1918-të, e në vazhdim.. Mësuesit e parë që kanë kontribuar në arsimin në fshatrat e zonës kanë qenë-  Abas Hysa (Linas), Riza Cerriku (Mollas) etj. Në vitin 1971, në Mollas hapet edhe shkolla e Mesme ku nxënësit e saj kanë qënë, punëtorë, pa shkëputje nga puna si Zyfer Basha, Fiqerete Gjini, Razije Qevani etj. Intelektualet e parë në profesionin e mësuesisë kanë qenë Hajdar Mëhalla, Shaban Dyrma, Xhevit Mema, Tajar Hoxha, Baki Asllani, Asqeri Asllani, Lutfije Sula, ndërsa në fushën e kuadrit përmendim – Sali Myzeqari ( shef kuadri), Sali Venari (Agranom), Shahin Zavalani (Kryetar Kooperative), etj. Janë me qindra breza të dal nga këto shkolla në të gjith zonën prej më shumë se një shekull që kanë shërbyer e drejtuar në fushën e buqësisë, ekonomis, mësuesisë, inxhinierisë, ushtrisë etj. Shumë prej këtyre kuadrove kanë ndohmuar edhe në luftën kundër anafalbetizmit në vitet pas çlirimit, duke u mësuar edhe të moshuarve shkrim e këndim, mësime që bëheshin atje në lagje, në grupe shtëpish dhe mbasdite pas punës në arë në ambjetet e shkollave të fshatit, punë që zgjati disa vjet. Në shtrirjen e Sulovës numërohen gjashtë shkolla 9- vjecare dhe një Shkollë e Mesme që frekuentoheshin prej 1500 nxënës në vitet para 1990 dhe në vijim pas viteve 2000 e kryesish pas vitit 2013, numeri i nxënësve nëpër këto shkolla ka filluar me tkurret ku gjendja e sotme në 2019 ka arritur në të gjitha shkollat e Sulovës deri mbi 700 nxënës. Disa nga këto shkolla kanë filluar të mbyllen si Topojani dhe Floqi për shkak të nr.. të nxënësve që dhe mësimi bëhet me klasa kolektive pasi nuk arrijnë të përmbushin kriteret, kryesisht nr… i nxënsve. Shkaku i tkurrjes së nr… të nxënësve është emigracioni dhe jo vetëm, një nr.. nxënësish pa mbushur moshën 18 vjeç marrin rrugët e emigrimit ekonomik madje dhe kaldestinë të paligjshmë dhe si fëmij të braktisur nga prinderit ose gjoja jetim shkojnë në vendin fqinjë dhe regjistrohen në shkollat profesionale të Italisë e më gjerë me pretendimit në marrjen e dokumentave dhe punësimit. Kjo braktisje e shkollave në moshat e reja pasohet dhe me braktisje të fshatrave dhe shtëpive në zonën e Sulovës ,,,,fatkeqësi që po shkojmë drejt rrenimit dhe plakjes së popullsisë jo vetëm në këtë zonë por besoj edhe më gjerë. Kjo dukuri i lë vend  popullimit të paktë prej moshës së tretë…,..
Kultura në Sulovë – Mikpritja dhe bujaria nuk janë të vetmit virtyte që kanë sulovarët. Në sulovë kemi gjetur dhe gjejmë individe dhe grupe folklorike, muzikdashës që i kanë dhën vlera kulturës sulovare. Përmendim këngëtaren e parë të Radios rreth viteve’ 70-të,  Zeqine Ariza me këngen “Çaje traktorist fushën si rrufe”. Kjo vazhdë e muzikës pasohet nga grupi folklorik i dalë nga Solova i kryesuar me Musa Çala, Xhevair Asllani, Rrahime Sene, etj. Tradita vazhdon ende sot me grupet e reja që kanë publikuar këngë për sulovën, përmendim Bexhet  Muca, “Sulovë moj Fisnike”, vargjet e së cilës të bëjnë krenar që je sulovar. Moj sulovë o moj fisnike, / Zoti i madh ty të ka bekuar. / Mali i shkëmbit krenaria / Devolli uji i kulluar. / Sulovari ngre dollinë, për mikun djeg shtëpinë, Jo moj jo s’ka si sulova, djem të mirë me zemër pastër, / qysh nga Banja der në Frashër,  “ Bukuroshja e  Dasarit” etj , Oligert  Sula “ Dollia sulovare”, Vellezrit  Janca “ Moj e mira e Sulovës”, dy klarinetistët e talentuar si : Amza Xibrraku dhe Bujar Sula, e shumë këngë dhe këngetar  të tjerë. 
Bujqësia dhe agroindustria  – Zona e Sulovës konsiderohet si zonë me zhvillim të mirë bujqësor të ndërthurur me zhvillimin urban tipik për zonat  Rurale  .,.Pjesën më të madhe të  sulovës e zënë shkurret mesdhetare, si ato të blerta ashtu dhe ato gjetherënëse si :prralli,  mretja, mareja, dellinja, shqopa, shkoza etj. Kushtet klimaterike, përbërja e tokës si dhe rrjeti hidrik mjaft i pasur e bëjnë Sulovën hambarin e produkteve bujqësore. Pjesa kodrinore është e përshkuar nga plantacione me varietete ullinjësh ndërsa zona fushore me drithrat e bukës si një traditë e hershme, mbjellja e mirërit dhe e grurit që në shumicën e sasteve misëri për doret më shumë për blektorinë. Edhe fruta- perime zënë një pjesë kryesore të sipërfaqes së tokës si dhe janë hardhija (rrushi), pjeshka, arra, lajthia,.sipërfaqe të mëdha zënë edhe serrat të cilat kultivojnë perime nga me të ndryshmet si; domate, specka, kunguj, patellxhan spinaq etj. Në këtë rast ka edhe një zinxhir përpunues të agroindustrisë për tja nisur tregut vendas dhe atij të huaj gjysëm të përpunuara llojshmëin e prodhimeve buqësore eato industrial.                                                               Bimet industriale, ku përmendim rigonin, duhani, dëllënjën, trumbëzën, sherebelën këtu kultivimin në ha të drurit të cmueshëm dhe mjaft  të kerkuar nga industria e drurit “Pauloënia tomentosa”, ku vlerat e së cilën nuk mbeten vetëm në industri por edhe më gjerë, ”Turizmi” që do ta kthej zonën e sulovës  në  zonën  me bukuri natyrore ku mund të zhvillohet turizmi natyror. Ndersa fauna e zonës përbëhet nga:  dhelpra, qelbësi, derri i egër, lepuri, ujku, etj

Vendet për të pritur turistët e vendit dhe të huaj                                                                       

Pas publikimeve në rrjetet sociale dhe në faqet e siteve të bashkisë Cërrik nga dhe ku vijon të administrohet krahina e Sulovës, kanë filluar të mbrijën edhe turistët e parë para 10 vitesh dhe në vijim, por në këto 4 vite janë dyfishuar pohon mësuesja Frakulli, por që ende pushtetarët vendor e ata qëndror si dhe sektori përkatës që meret me turizmin nuk po ndohoin dhe ndohmojnë banorët e zonës për të stimbuluar turizmin 24 orë me qëndrim në bujtinat e fshatit, pasi një turist i huaj apo dhe i vendit ka se ku do ta kaloj ditën duke soditur në Kala dhe në disa kasha që janë bizantine. Frakulli pohon se më të kërkuarit prej tyre janë Kalaja e Qafës, një fortesë ushtarake për popullsinë dhe në ruajtje të nëndegës së rrugës Egnatia në heshmërin e saj. Vend tjeter per tu vizituar është edhe “Gorica e Çobanit” pika me e lartë e Sulovës (811m), në këtë vend janë gjetur varreza të hërshem të pajisur me kryqe dhe kisha me mure të rrënuara që tregojnë se këtu kanë jetuar banor të besimit kristjan. Edhe Bazilika në Klos të krahinës së Sulovës ka qenë e vetmja kishë që ka mundur të mbijetojë në gjendje disi të mirë deri në ditët tona në këtë krahinë. Banorët e krejt sulovës e njohin me emrin kisha e Klosit, ndërsa në dokumentet njihet kasha bazilikë. Ishte e ngritur në rrugën që të çon në kalanë antike të Qafës, që ndodhet në një majë kodrine në lindje të fshatit të sotëm Klos të rrethit Elbasan”, ka pohuar në një takime me mësuesen frakulli historian Gëzim Gorica. Në vendin ku ka qënë e ndertuar gjenden mure gati 1 m të lartë të rrethuar e mbuluar nga ferra e shkurre. Kjo dhe shume kasha që gjenden në rënojat e tyre në gjith krahinën e sulovës mendohet se i takojnë shekujve VII – XIII, që janë dhe shekujt e lulëzimit të ndërtimeve të kultit fetar të krishterë ka shkruar në studimet e tij Profesor Aleksandër Meksi. Por ka edhe shume vende te tjera per tu vezituar, por ajo që pengon në ecurinë e turizmit është mungesa e  infrastrukturës pasi për tu ngjitur deri larët në kala te duhet të kalosh në një rrugë plot shkurre e ferra, ndërsa rrugët e rrugicat e lagjeve janë ende për tu dëshituar. 
Drejt Kështjellës së lashtësisë aty ku janë groposur në harresën e kohës mes, shkurreve e ferra, dhjetra shekuj histori: – Profesorja, Gazmira Frakulli që për ironi të fati, ndoshta dhe pa dashjen e saj, i’u ngjit kodrës mes gjëmbave e shkurreve për më shumë se 600 metra lartësi mbi nivelin e detit, me një pal sandale të takosura, që dukej sikur do të nisej për në sokakët e një qyteti të lashtësisë që në fakt është një i till, por tashëm i braktisur dhe i pa mirëmbajtur e eksploruar edhe nga arkiologët tanë, duke e groposur në harresën e kohës,  këtu nëndhe, shkurre e ferra, dhjetra shekuj histori. Mësuesja si një banore e kësaj zone që duket se janë fisnik, mikpritësa, të butë por edhe të fortë e të mësuar me vështirsi në kësi rastesh, ja doli mban dhe me sukses. Por pëtej kësaj……,pasi kaluam rrugën e përpjet me gropa dhe hera-herës në rrugë dhish me ferra e shkurr dolëm në Qafë, aty morëm sërisht një tjetër rrugë dhish deri sa arritëm në destinacion tonë. Profesore Gazmira ishte një cicërone e mirë dhe të bënte me rrëfimet e saj për kalan që ta digjoje sikur të ishte vërtet një cicërone prefesioniste……. Në një shesh për më shumë se 10 mij m2, brenda mes shkurrve e ferrave ishin mbuluar, sheshuar e groposur faktet historike të një kalaje me gjurëm bizante dhe një kala bazuar në fakte kokëforte Ilire. Ç’ka tham më larët nga kjo kala me kullat e saj vrojtonje si në pllëmbën e dorës e më pas nga fortesa e asaj kohe duket se mbronte gjithë zonën e Sulovës së epërme e asaj të poshme me rreth 54 fshatrat për rreth saj. Nga kjo kala që në të shumëtën e rasteve përdorej si pikë vrojtimi, kontrolloje zonën me sy të lirë nga mali i Tomorrit në lindje duke marën në horizontin të gjithë fshatrat e qytetin e  Gramshin, liqenin e Banjës një nga veprat hidrike më të mëdhaja në juglindje. E më tej zonën e Moglicës ku dhe po ngrihej një tjetër vepër hidrike e ngjashme me hec-in e banjës e më tej, qytetin e Maliq e të Korçë së bashku me vargkodrat dhe fshatrat e tyre. Në veri të saj, kalas, qytetin e Cërrikut, Elbasanit deri në kodrat e Kërrabës, e në perndim syri të shkon deri tej në Peqin e e me sy të lirë thuajse deri tej në Rrogozhinë, për t’u ndalur në perndim në Kuçovën fqinje, duke marë me mend në këtë rast edhe qytetin e Urës Vajgurore atë të Beratit me gjith rrethinat e tyre e më tej.           
Por le të ndalemi pak tek kalaja në shënimet e arkiologve:                                                                             
 Kalaja e Qafës ndërtuar mbi pjesën më të ngritur të shkëmbit në lartësin 624 metra mbi nivelin e detit është e vendose mbi shpate thikë në një shesh ndërtimi mbi 10 mij m2 dhe përbëhet nga pesë kulla me forma të ndryshme. Muret rrethuese me nje gjerësi prej  – 1.5 – 2 metër gjerësi, rrethojnë pjesën e brendshme të saj ku janë gjetur dhe 13 shtëpi banimi të përmasave të vogla, dhe në gjendjen e përshkrimit jo shumë të mirëmbajtura, zaptuara nga ferrat e shkurret. Guri ndërtues i kalasë është gëlqeror në formë rrasash dhe i përpunuar, lidhja ndërmjet gurëve është bërë me llaç, kjo tregon se arkitektura e Kalasë i përketë periudhës të sundimit Bizantin ( shek VI). Kalaja ka pozita dominuese mbi Luginën e Devollit dhe duket se është përdorur nga bonorët në heshëmrinë e saj edhe si mbrojtse e nëndegës të rrugës Egnatia. Ndonse në eksplorimet e pakta dhe të herëshme gjatë gërmimet kanë gjetur shtat monedha me mbishkrime që tregojnë kohën e Justinianit të I-rë, ( 527-565). Kryeqëndra me e banuar e kësaj zone mendohet se emëri i vjen nga fisi i hershëm i “Molosëve” populli i Epirit të lashtë që  banonin këto toka për t’i shpëtuar romakeve. Për kalan ka shumë hulumtime arkeologjike, në shkrimin e tij, “Lashtësia e një kalaje të harruar”, mes të tjerave Pëllumb Gorica citon: “ Kalaja e Qafës, dominuese në një lartësitë shkëmbore të kodrave të Sulovës, teknika e ndërtimit, qëndrueshmëria e mureve, pozicioni ku është ngritur po të marrim parasysh mjetet e sulmit të asaj kohe, dëshmojnë se ishte shëndërruar shekuj më parë në një fortesë ushtarake për popullsinë dhe në ruajtje të nëndegës së rrugës Egnatia. Me copëtimin e perandorisë bizantine në shekullin XIII, të feudalëve në shekujt XI – XII, kalaja kaloi dora-dorës në duart e të huajve. Dy shekuj më vonë ajo zotërohej nga princa feudale të familjes së Muzakajve, të cilët nuk rezistuan dhe kalaja pësoi shkatërrim pjesërisht prej pushtuesve osmanë dhe u zhduk si njësi mbrojtëse. Arkeologu Neritan Ceka në librin “Ilirët’’, faqe 245,citon:“Ajo në atë kohë shërbente për të kontrolluar lëvizjet e ushtrisë armike në luginën e Devollit në Sulovë e më tej për të mbrojtur banorët nga sulmet e papritura të pushtuesëve të cilët shkatërruan shumë vendbanime. Nga kalaja në raste rreziku shkëmbeheshin sinjale me kala të tjera se siç dihet Iliria ka qënë e mbushur me një rrjet kalash mbrojtëse. Nga pozicioni ku ndodhej kalaja vështroheshin një sistem kalash malore si ajo e Mengëlit, Gracenit, Valshit, Galigatit, Antipatraeas, asaj fushore të Skampinit,etj dhe sigurisht formonin pjesën lindore të zinxhirit fortifikues për Durrahun si një bazë e fortë e perandorisë bizantine në atë kohë”. Si rrjedhojë e gërmimeve arkeologjike të kryera rezulton se janë zbuluar objekte që hedhin dritë mbi aspekte të lashtësisë së saj, me një inventar arkeologjik mjaft të pasur: vegla pune, shigjeta, mburoja, shpata, stoli, enë prej balte, qeramikë, amfora, pitosa. Fakti më i dritësuar arkeologjik që vërtetohet se“Kalaja i përket shekullit VI- të, erës sonë janë gjetja e 7 monedhave nga të cilat 3 janë të lexueshme. Këto monedha i përkasin periudhës së sundimit të perandorit bizantin Justiniani”.   
Gazmira Frakulli ( Hysa) e bija e Qamilit : Lindur në Linas- Elbasan . Diplomuar me 1996, në Universitetin “A. Xhuvani”, Elbasan Fakulteti Shkenca Natyrore me Profesion “Mësuesi”. Specializuar për Mbrojtje Mjedisi. “Familja Frakulli në periudhën e diktaturës ka qënë e përndjekur nga regjimi famëkeq i atëhershëm. Qamil Hysa ka qënë i burgosur Politik i asaj kohe për agjitacion e propaganda .  Intelektual i specializuar në rinin e tij në Itali për inspektor xhandarmërie ku ka ushtruar dhe këtë profesion gjatë Periudhës së Mbretit Zog . Si një familje e përndjekur në kohën e komunizmit, me ardhjen e Demokracisë pjesa më e madhe e familjes Frakulli emigron jashtë në Itali,” ku janë edhe sot.