Në përvjetorin e lindjes

Nga Frank Shkreli

                                              Ernest Koliqi (20 Maj,1903-15 Janar,1975)                                 

Me 20 maj, 2025 kujtojmë Prof. Ernest Koliqin në përvjetorin e lindjes. Shkrimtar, studiues, publicist dhe figurën poliedrike Ernest Koliqin, njërin nga intelektualët më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha shekullit të kaluar. Ernest Koliqi dha një kontribut të shquar për letërsinë, arsimin e kulturën shqipe në Shqipëri dhe anë e mbanë trojeve shqiptare kur shërbente si ministër arsimi, por edhe gjatë gjithë jetës së tij edhe në mërgim. 

Sa për të kujtuar, me këtë rast, vetëm një aspekt të veprimtarisë së tij shumë dimensionale, gjatë vitit shkollor, 1941-42 në postin e ministrit të arsimit, ai dërgon në Kosovë dhe anë e mbanë trojeve shqiptare nën ish-Jugosllavinë e asaj kohe qindra mësues e mësuese me qëllim përhapjen dhe mësimin e gjuhës shqipe. Gjatë asaj kohe janë hapur, për herë të parë, një numër i madh shkollash fillore në shumë vende të botës shqiptare në Ballkan: në Kosovë dhe vise të tjera shqiptare si në Mal të Zi e Maqedoni. Frank Shkreli: Mirënjohje për mësuesit e shkollës së parë në gjuhën amtare shqipe në rrethin e Ulqinit | Gazeta Telegraf

Ernest Koliqi me fjalën “shqiptar” nënkuptonte, “Njeriun bashkombtar të Shqipnisë së vjetër dhe të Kosovës. E për të qenë krejtësisht të qartë, edhe atë të Malit të Zi e të Maqedonisë. Thërrasim, “Arbëresh”, vëllaznit fisnorë të Italisë, të Greqisë e të Zarës; përdorim skajin Arbnuer – nga Arbri – tue përfshi në të, mbarë gjinden e gjakut tonë, dmth, Arbreshë e Shqiptarë bashkë”, sipas tij, kudo që ata jetojnë.

Gjithashtu gjatë atyre viteve, shumë bursa iu shpërndanë studentëve shqiptarë duke mundësuar dërgimin e tyre në shkolla të Italisë e Austrisë. Sipas të dhënave historike, shkolla e parë u hap me 12 dhjetor, 1941. Siç dihet këto shkolla të hapura nga Ernest Koliqi me bashkpuntorët e tij, kanë vazhduar punën deri në vitin 1944, kur për fat të keq, qielli kombëtar u mbulua nga retë e zeza kur e mbuloi terri gjysëm shekullor i komunizmit anti-kombëtar ndërkombëtar.

Ato shkolla, siç dihet sot, janë bërë baza të rëndësishme të zhvillimit të arsimit, gjuhës dhe të kulturës shqiptare në trojet shqiptare nën-ish Jugosllavi. Ky është mendimi i shumë historianëve sot por edhe i bashk-kohasve të Ernest Koliqit, disa prej të cilëve kanë qenë bashkpuntorë të ngushtë të Koliqit në këtë mision të shënjtë mbarëkombëtar – si Dr Rexhep Krasniqi, ndër të tjerë. Dr. Krasniqi ishte emëruar nga Koliqi si Drejtor i parë i gjimnazit të hapur në Prishtinë në vjeshtën e vitit 1941. Kjo veprimtari arsimore në atë kohë ishte dhe sot konsiderohet – sidomos në Kosovë –si një kontribut vendimtar i Ernest Koliqit në arsimimin e brezave. Një akt ky i këtij burri të madh, fatlum, për Shqipërinë dhe Kosovën, por fatkqesisht, një rol ende i mohuar, në qarqet kryesore politike, akademike e mediatike në Shqipëri. Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt | Gazeta Telegraf  Koliqi shprehej sshpesh se e gjithë bota po ndryshon por Shqiëëria jonë nu ndryshon. Kjo fatkeqsisht vlen edhe për ditët tona.

Sidoqoftë, thuhet se interesimi i Ernest Koliqit për Kosovën, që në rini, ishte influencuar nga miku i tij shkodran, Luigj Gurakuqi, i cili në atë kohë njihej me plakun e maleve, Bajram Currin, por edhe me patriotë të tjerë politikë dhe revolucionarë të Kosovës e që më vonë i ka njohur edhe vet Koliqi, që në hapat e para të rinisë e të veprimtarisë së tij letrare, atdhetare dhe politike. Një prej tyre, Tahir Zajmi ëstë shprehur për Koliqin dhe trajtimin e tij nga të “pandërgjegjëshmit” dhe të “papërgjegjëshmit”:  “Kape kah ta kapish del në shesh si drita e diellit se periudhën e heshtjes a të pushimit të vërtetë letrar prodhues të Koliqit gjatë luftës e karakterizon përkujdesi dhe përhapja e arsimit kombtar, veçanërisht në Shqipninë Ethnike. E kur shohim se Universiteti i Prishtinës sot (1963) me tetë fakultete, do të matet me atë të Tiranës, në një kohë të shkurtë, e se në atë universitet ka mjaft arsimtarë të emnuem nga Koliqi gjatë luftës me shërbye në Kosovë, po për gjuhën shqipe – vetëm kjo duhet t’a qetësojë zemrën e Koliqit dhe t’a bajë me jetue ma gjatë për të mbarën e letrave shqipe. Ndërsa të pa-ndërgjegjëshmit dhe të pa-përgjegjëshmit që nga Tirana lëshojnë lotë krokodili për Koliqin e për Kosovarë, le të shukusin e ta ulin kryet përpara atij që vepron me përgjegjësi kombëtare në momente historike”.  Nga Shëzat, VII, 1963, 5678, Maj-Gusht, faqe 235-241, nënshkruar nga autori me pseudonimin: “Kosovari”.

Vërejtës të paanshëm pra, e kanë konsideruar rolin e Koliqit në arsimimin e brezave të shqiptarëve në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare, si një rilindje e gjithanshme e gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar në ato anë deri atëherë të shtypura, mizorisht, nga regjimi i ish-Jugosllavisë mbretërore. Deri atëherë Beligradi u kishte mohuar shqiptarëve të gjitha të drejtat kombëtare, përfshir të drejtën për të mësuar gjuhën shqipe. 

Për këtë arsye shqiptarët e Kosovës – në kohën e Koliqit dhe më vonë — e kanë konsideruar dhe e konsiderojnë edhe sot si një fitore të madhe hapjen e shkollave shqipe në Kosovë nga Ernest Koliqi, në vitet 1941-44, “Të cilat qysh atëherë veprojnë e lulzojnë me një rythëm të shpejtë dhe të pandalshëm duke i falë Kombit pionerë të rinjë që do të jenë garantia më e shëndoshë dhe uzdaja e s’ardhmes së Atdheut. E meritat kryesore të kësaj veprimtarie patriotike të qeverisë shqiptare, pa dyshim, i përket Ministrit të Arsimit të asaj kohe Profesor Ernest Koliqit, i cili me vullnetin dhe me shpirtin e tij prej idealisti nuk kurseu energjitë e tij dhe as mjetet shtetnore në dispozicion për ta pajisë sa më mirë aparatin arsismues në viset e lirueme me elementa të shëndoshë që i dhanë hov e gjallëni shkollës shqipe. E sot pra, për fatin e bardhë të Kombit ashtë formua atje një rini dinamike e cila në çdo fushë të aktivitetit kombëtar e shtetnor po përgatitet e po forcohet për t’a lumnue fatin e vendit, në të ardhëshmen.” (Tahir Zajmi, Kontributi i Ernest Koliqit për Kosovën në Shëjzat VII, 1963, nr. 5-8, faqe 221-222.  

Tahir Zajmi ka shkruar gjithashtu se edhe në mërgim, Koliqi ka vazhduar të mbetej shumë i interesuar për veprimtarinë e tij të frutshme në zhvillimet e Kosovës, sidomos ka thenë ai, për zhvillimet në fushën e arsimit, përparimet në shkollat shqipe dhe të rinisë shqiptare në vise shqiptare nën ish-Jugosllavi, ashtuqë puna e tij në fillim të dyzetave të mos ndërpritej as të ndalej. Ky ishte interesimi i tij për Kosovën, sa ishte në mërgim në Romë. Prandaj sipas Zajmit janë të shumta arsyet që, “Ernest Koliqi zen një vend të naltë në zemrat e dashamirësve të Kosovës, e njëherazi edhe në historinë e përpjekjeve për lartësimin kulturor të saj”.

Ndërsa një tjetër perosnalitet nga Kosova, poeti Nijazi Sulçoglu ka vlersuar  kontributin e Ernest Koliqit për arsimin në Kosovë, duke e cilësuar poetin dhe shkrimtarin e madh shkodran, Ernest Koliqin si “dragoin kombëtar” që përhapi shkollat shqipe në trojet shqiptare, që punoi për Kosovë e për Atdhe e të cilit “i jemi borxhli” për kontributin e tij. Prandaj, para këtij “Vigani të madh kombëtar shqiptar… të përulemi”, është shprehur poeti nga Kosova duke shtuar se, “Ndër zemrat tona kosovare emni i Ernest Koliqit gjithmonë ka me qenë i gjallë, ndërmjet të gjallëve”, ka shkruar Nijazi Sulçoglu në revistën Koha Jonë nr.1,2,3, janar-Shkiurt-mars, 1975, faqe 50)

Ky shënim modest i imi në përkujtim të Ernest Koliqit në 122- vjetorin e Ernest Koliqit pasqyron në vazhdimsi  amanitin e mbajtur – “mos harro auktorët që regjimi komunist i ka përjashtue nga historia e letërsisë shqipe…”.- Frank Shkreli: Amanetin e mban toka – gëzuar ditëlindjen Prof. Ernest Koliqi | Gazeta Telegraf

Ernest Koliqi, për fat të keq të tij dhe të Vërtetës historike kombëtare, vazhdon (jo për faj të tij) të sulmohet rëndë, sidomos, nga pseudo-historianët e ish-regjimit komunist në Shqipëri, përfshir apologjetët aktualë politikë e akademikë të regjimit të Enver Hoxhës. Siç thashë më lartë, duke qenë i vetdijshëm se si trajtohej figura dhe vepra e tij në nga regjimi enverist në Shqipëri, është shprehur me një rast se “kudo gjanat ndryshojnë, por jo në Shqipëninë tonë”. Por, për fat të mirë, falë vlerave dhe kontributit kombëtar të trashëgimisë së veprimtarisë së tij, në Republikën e Kosovës sot vihet re në një interesim më i madh e më i sinqert për punën dhe veprat e Ernest Koliqit.  Koliqi meriton ta ketë një përmendore në qendër të Prizrenit apo të Prishtinës”, ishte thirrja që bënte i ndjeri Profesor Ahmet Qeriqi, ish-drejtor i Radios Kosoav e Lirë – Zëri i UÇK-ës gjatë luftës,  për një përmendore në nder dhe në kujtim të Ernest Koliqit si shpërblim për “dhuratën e tij më të madhe që mund t’i jepej një kombi… Frank Shkreli: Thirrje për njohjen e rolit të Ernest Koliqit në përhapjen e arsimimit kombëtar (1941-1944) anë e mbanë trojeve të robëruara shqiptare | Gazeta Telegraf  Sa vizionar që ishte! Sa i kënaqur do të ishte të shihte realtzimin e ëndërres së tij të një Shqipnie etnike — sot Kosovën e lirë, shtet të pavarur, fara e të cilës ishte hedhur prej tij me hapjen e shkollave shqipe në Kosovë, Tetovë, Dibër dhe në krahinat bregdetare të Ulqinit.

Frank Shkreli 

                              At Gjergj Fishta, Aleksandër Stavre Drenova (Asdreni), Lagush Poradeci, Ernest Koliqi – Shkodër, 1938 

Foto e Ernest Koliqit, circa 1938 –2-3 vjetë para se të bëhej Ministër i Arsimit dhe të merrte vendime strategjike kombëtare për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit shpiptar në Kosovë dhe anë e mbanë trojeve shqiptare nën ish-Jugosllavi, 1941-1944.

                                                   Autori me Ambasador Flamur Gashi në Nju Jork, 2022: “Në çdo qytet të Dardanisë, Maqedonisë, në Preshevë, Medvegjë, Bujanoc, në Mal të Zi dhe kudo ku ka dhe jetojnë shqiptarë është meritore të ketë shkolla, rrugë, sheshe dhe shtatore me emrin e themeluesit dhe përhapësit të arsimimit kombëtar në këto anë… Ministrin e Arsimit Ernest KOLIQI”.

Kriledjan Çipa/

Dita Ndёrkombёtare e Muzeve dhe Siteve Arkeologjike, si dhe nevoja pёr ngritjen e njё Muzeu Arkeologjike nё qytetin e Vlorёs.

Sot, nё kёtё ditё tё rёndёsishem pёr muzetё nё mbarё botёn, si institucione shkencore me misjon edukues, mё shumё se ditё feste, ёshtё ditё reflektimi pёr rolin e muzeut, nё raportin qё ai duhet tё ketё me shoqёrinё. Sigurisht qё, muzeu e tejkalon rolin thjesht edukativ, si ndёrmjetёs midis shoqёrisё modern me shoqёritё, kulturat dhe vlerat historike tё sё shkuarёs. Si mbartёs i kёtyre vlerave tё shprehura nёprmjet kulturёs materiale dhe artefakteve, muzeu, ka gjithashtu rolin aktiv tё institucionit qё i studion dhe interpreton kёto vlera historike dhe kulturore, nёpёrmjet punёs kёrkimore shkencore. Jo rastёsisht, kёto institucione dhe koleksionet e para private apo laboratorike, u shёndruan nё vatrat e para tё zhvillimit tё shkencave si arkeologjia, etnografia etj, nё shumё vende tё Europёs, duke pёrfshirё edhe vendin tonё. Pak a shumё kёshtu ka nisur muzeologjia sё bashku me shkencёn e arkeologjisё nё vendin tonё, ku njё rol prej pjonieri nё kёtё drejtim ka luajtur qyteti i Vlorёs. Ishin dy premisa kryesore, tё cilat e kthyen Vlorёn nё njё nga vatrat e para tё Muzeologjisё Shqiptare, me orientim specifik nё arkeologji. Vetё Gjiri i Vlorёs, por edhe hinterlandi i tij, kryesisht lugina e Shushicёs ёshtё njё nga zonat me pёrqёndrimin mё tё madh tё qendrave arkeologjike.

Nё gjithё hapsirёn e Gjirit tё Vlorёs, ruhen rrёnojat e tre qyteteve shumё tё rёndёsishme antike tё Orikumit, Kaninёs, Triporti, por dhe rrёnojat e Aulonёs antike, qё ndodhen nё qendёr tё Qytetit. Pёrgjatё luginёs sё Shushicёs gjenden rrёnojat e qendrave tё tjera tё rёndёsishme arkeologjike si Amantia, Olympe, Cerje, Armeni, Hadёrraj, Nivica etj. Tё gjitha kёto qytete antike tё marra sё bashku, shto kёtu me qindar e ndoshta mijra site arkeologjike tё shtrira nё mёnyrё diakronike nga Prehistoria e deri nё periudhёn Osmane, pёrbёjnё njё pasuri tё jashtёzakonshme arkeologjike. Kjo premisё, plus prania e familjes Vlora, antarёt e tё cilёs tё iluminuar qё herёt rreth nocionit tё komb-shtetit, filluan tё parёt mbёledhjen e artefakteve antike, duke krijuar tё parin koleksion privat (krahas atij Françeskan e Jezuit tё Shkodrёs), duke zhvilluar nocionin e antikuariatit, si hap i parё drejt fillimit tё arkeologjisё sё mirfilltё. Surja dhe Eqerem Bej Vlora, baba e bir, deri nё fillimet e vitit 1920, kishin mbёledhur njё numёr tё madh artefaktesh me prejardhje nga qyteti antik i Orikumit dhe nga vetё Aulona antike. Duke qenё se, Pashalimani ka qenё prona e tyre private, krahas koleksionimit tё gjetjeve arkeologjike tё rastёsishme me prejardhje nga Orikumi antik, nuk pёrjashtohet tё kenё kryer edhe gёrmime arkeologjike, po tё nisemi nga disa objekte tipike me prejardhje nga nekropoli.

Gjithёsesi, prania e kёtij koleksioni, si dhe vendimarrja nga qeveria e atёhershme pёr ngritjen e Muze Arkeologjik nё vitin 1936, nё ish selinё e qeverisё sё Ismail Qemalit, krijoi premisa dhe nxiti formimin e arkeologёve tё parё Shqiptarё si Tahsin Jonusi dhe Yzeir Ismaili, tё dy nga Vlora, madje ky i fundit edhe drejtori i parё i kёtij muzeu. Ky vizjon i Zogut dhe arkeologut francez Leon Rei, nuk lidhej vetёm me nevojёn pёr ekspozimin e pasuris arkeologjike tё Vlorёs dhe objekteve tё pёrftuara nga gёrmimet nё qendrёn arkeologjike tё Apolonisё, por duke qenё se Vlora ishte qytet portual, synohej gjithashtu dhe zhvillimi i turizmit, jo rastёsisht u zgjodh pёr kёtё funksion godina e qeverisё sё Ismail Qemalit, e cila ndodhej pikёrisht pranё portit. Pra, kёto premisa e kthyen Vlorёn kryeqytetin e muzeologjisё dhe arkeologjisё Shqiptare, deri nё Luftёn e Dytё Botёrore, kohë kur muzeu arkeologjik u shkatёrua dhe grabit, ndёrsa shumё nga objektet e koleksionit tё Vlorajve humbёn. Me inisiativё tё shtetit Shqiptar tё pasluftёs, si dhe me pasioni e pashtershёm tё Llambi Durrollit, u ngritёn muzetё e parё tё Vlorёs, me profile tё ndryshme, ndёr tё cilёt edhe Muzeu Historik, ku nё prezantimin diakronik tё historisё, nё pavionin e arkeologjisё ekspozoheshin artefakte me prejardhej nga Orikumi, Amantia, Shpellat e Velçёs, Kanina, Triporti, Mavrova etj.

Ky koleksion, u pasurua ndjeshёm jo vetёm nga puna e Llambi Durrollit, por dhe nga puna e arkeologёve Perlat Kulla e Ilia Çano, tё cilёt punuan pranё kёtij muzeu. Gjithёsesi, pas viteve 1990 pavarёsisht punёs sё admirueshme tё drejtuesve dhe punonjёsve tё kёtij muze ndёr vite, ai ngelet i parikonceptuar mbi bazat e zhvillimeve moderne nё shkencёn e muzeologjisё, ku jo vetёm mungon aplikimi i teknologjive moderne, por mungojnё edhe hapsirat e domosdoshme pёr prezantimin dinjitoz tё pasurisё sё jashtёzakonshme dhe objekteve tё panumёrta me prejardhje nga qendrat arkeologjike tё Vlorёs. Kjo sigurisht ёshtё e kuptueshme, po tё kemi parasysh problemet dhe nevojat jetike qё ka patur Vlora dhe gjithё Shqipёria gjatё 30 viteve tё fundit.

Ekspeditat e panumurta arkeologjike nё Amantia, Triport, Orikum, Kaninё, Aulonё, Olympe, si dhe gjetjet e shumta rastёsore ndёr vite, kanё krijuar njё koleksion gjigand objektesh arkeologjike, por fatkeqёsisht tё shpёrndara nё muzetë e ndryshёm tё Tiranёs dhe nё fondet e Institutit tё Arkeologjisё. Kёto objekte me vlera unikale, janё pasuri qё flenё tё pashfrytёzuara. Nё kёto kushte, ku pasuria e jashtёzakonshme arkeologjike e Vlorёs duhet prezantuar pёr publikun dhe duhet administruar nё funksion tё edukimit, kёrkimit shkencor dhe zhvillimit tё turizmit, kthimi tek tradita e lavdishme e kёtij qyteti ёshtё zgjidhja e vetme pёr tё ardhmen e kёsaj pasurie. Ngritja nё qytetin e Vlorёs e njё Muzeu tё profilizuar nё arkeologji ёshtё njё zgjidhje jo vetёm pёr administrimin dhe promovimin e kёsaj pasurie, por njёkohёsisht pёr zhvillimin e qёndrueshёm turistik tё qytetit, i cili mё shumё se çdokush tjetёr, tё shkuarёn, tё tashmen dhe tё ardhmen e ka tё pandashme nga identiteti i fortё kombёtar Shqiptar, si pjesё e identiteti Europian.

Hazir Mehmeti, Vjenë/

Willi Mernyi: Niemals wieder! Kurrë më!

Mauthuazeni i çliruar nga brigada amerikane tetëdhjetë vjet më parë, sot shënon ditën e lirisë nga barbaria fashiste. Vite me radhë Komiteti i Mauthausenit organizon ceremoni kujtimi dhe nderimi të viktimave me pjesëmarrje delegacionesh nga shumë vende. Në ceremoninë përkujtimore morën pjesë më shumë se 20 mijë veta nga shumë vende të botës, një rekord i shënuar. Vend nderi të veçantë iu rezervohet atyre që e përjetuan vuajtjet në kampin ku vuanin gra, burra e fëmijë. Mizoria e ushtruar nga puna e rëndë e dhunshme, uria dhe vrasjet masive mizore krematoriumeve, mbeten njolla më e zezë e njerëzimit. Të burgosurit u morën me dhunë nga e gjithë bota dhe përjetuan urrejtje çnjerëzore e racizëm të pa parë nga të cilat vdiqën dhe u torturuan mizorisht rreth 200 mijë njerëz, regjistër që nuk mbyllet asnjëherë. Këtë fat e përjetuan edhe shqiptarët si aleat kundër fashizmit. Me 5 maj 1945 forcat aleate dhe pikërisht brigada tankiste amerikane i lirojnë të burgosurit në Mauthausen duke shpëtuar mijëra jetë, mes tyre edhe shumë shqiptarë.

Kësaj radhe moto e shënimit ishte “Kurrë më ” – “Gemeinsam für ein Niemals wieder“. Në shënimin e 80 vjetorit të çlirimit të Mauthausenit, mori pjesë kryetari i Austris Alexander Van der Bellen, qeveritarë austriak. Ishin të pranishëm mysafir vendesh të ndryshme, mes tyre Vjosa Osmani, kryetare e Republikës së Kosovës e shoqëruar nga Albinot Bimbashi, Ambasador dhe stafi i ambasadës në Austri, Mbreti i Spanjes Felipe VI etj. Ishte hera e parë që Kosova nderon viktimat e përfaqësuar në nivel të lartë.

Kryetari i Komitetit të Mauthauseni Willi Mernyi në fjalën e tij rikujtoi: “ Krahasimit mes vitit 1938 dhe sot: Edhe pse shumë njerëz, përballë armiqësisë, tendencës për teori konspiracioni si dhe rritjes së ekstremit të djathtë, bëjnë krahasime me atë kohë, ka një diferencë të madhe – mund të jetë që shumë aderues në pushtetin e Hitlerit duke u shprehur se, “Nuk dinin ose nuk donin të dinin”, ku e çonte urrejtja dhe nënçmimi. Por, sot ne e dimë këtë. Niemals wieder!” – tha ai mes tjerash.

Pjesëmarrësit që shpëtuan nga Mauthauseni janë gjithnjë e më të rrallë. Përjetimet e tyre janë shumë preke që trishtojnë. Ja një bisedë nga manifestimin e vitit 2016 me Jan Wojciech Topolowsik me rrobat e tij burgu dhe numrin e tij majtas në gjoks mes tjerash tha: “Ishim bashkë me tim et në kamp. Një ditë derisa bartnim gurë Shkallëve të Vdekjes, ditë e fundit e takimit, ishte disa shkallë para meje, u ndal dhe më priti duke me parë nën gurin e rëndë në kurrizin e lodhur që mezi e mbante. ”Ndoshta nuk do të shihemi më, unë nuk kam forcë më tutje, takohemi para Pavilonit 24, aty ku takoheshim fshehurazi. Nuk u takuam më kurrë ai vdiq dhe unë vij këtu çdo maj të takohem ja aty para nesh si dikur”.

Në hapësirat e kampit tani ngrihen 52 monumente të vendeve viktima e aleate kundër fashizmit. Mes tyre edhe pllaka e shtetit më të ri në Evropë, Kosovës. Pllakat me 84.270 mijë emra të njohur deri sot, mes tyre dhe 133 nga trevat shqiptare që u mbyten aty në format më barbare. Mauthauseni shoqërohet me 49 kampe tjera jashtë tij, secili më i zi se tjetri.

Si anëtar i Komitetit të Mathausenit dhe bashkautori i dy librave kushtuar kujtimit dhe nderimit të viktimave, hulumtova dokumente, nga shtypi dhe dëshmitarë të burgosur nga disa vende. Nga Shqipëria takova Avdullah Krutanin në Tiranë në moshën e tij 94 vjeçare. Intervista e tij ishte emocionuese që nuk harrohet. Ishte projekt i sjelljes së tij në shënimin festiv përkujtues në Mauthausen, por mosha nuk e mundësoi të realizohet. Hulumtimet e mia rreth shqiptarëve në Mathausen dhe nënkampet afër tij janë pjesë e Komiteti dhe shënimet e mia të publikuara O-line në Muzeun përkujtues. Jam krenar që vite të tëra vullnetarisht punova në ndriçimin e atyre që përjetuan tmerrin nazist. Projekti nisi nga Ambasada e Repulikës së Kosovës në Austri i mbështetur, me ide nga Sabri Kiçmari, Ambasador. Shpresoj se do mbështet realizim i botimit të librit dhe dokumentarit. Viktimat e pafajshme e meritojnë kujtimin.

Shqiptarët

Aty gjetën vdekjen 133 shqiptarë nga trevat shqiptare, në mesin e tyre edhe Xhevdet Doda e Kozma Nushi, hero të popullit. Në shenjë përkujtimi ndaj tyre do japim emrat: Abaz Dine, Abaz Sullaj, Abdulla Tabaku, Adil Alushi, Ahmet Ramzoti, Alem Tafili, Ali Ashimi, Ali Biduli, Asti Gogoli, Azem Toska, Bedri Agalliu, Beg Nushi, Besim Liku, Buharedin Mitarja, Cane Çaçi, Cane Rapushi, Dalip Meminaj, Demir Bardhi, Dervish Hoxha, Dilaver Kamberi, Dhimiter Konduri, Dhimiter Kulla, Ejup Kondo, Emanuel Hasdurian, Enver Velja, Faik Haruni, Faslli Lelaj, Faslli Zoga, Feim Mustafaj, Fejzo Toska, Ferik Buzi, Fizo Spahiu, Gani Kokli, Gjysh Duraj, Hajdar Shameti, Hajredin Kerkova, Hakim Veliu, Halil Shyri, Hamit Roseni, Hamit Xhyheri, Hamza Laperi, Hasan Doci, Hekuran Novruzi, Hysen Shtufi, Ibrahim Skendaj, Ibrahim Xhatufa, Ilo Çomi, Isa Rapushi, Ismail Zyma, Isuf Berberi, Isuf Ibershimi, Izet Mema, Jani Kosta, Jani Nathanaili, Jani Popa, Jano Maska, Jorgji Ziu, Koro Çoni, Kostandin Simaku, Kozma Nushi ,Late Bregu, Mehmet Dauti, Mehmet Sulo, Mihal Koçi, Mihal Pema, Minella Gogo, Muhamed Velaj, Muhamet Bino, Muhamet Dine, Muhamet Kabashi, Musa Gorishti, Mustafa Kotherja, Mustafa Zahaj, Myslym Nelaj, Mystehat Malaj, Naun Thanasi, Neim Gjoni, Nexhip Hekurani, Nexhip Himçi, Novruz Abazi, Novruz Dine, Novruz Hajdini, Pandeil Dimo, Pavllo Papingji, Piro Papalilo, Qazim Çakerri, Ramadan Nebiu, Ramadan Ramo, Ramazan Myrto, Rapo Kapllani, Rapush Çarçani, Rasim Hamzaraj, Refat Ismajli, Rexhep Bani, Sabri Habibaj, Sadik Asnjoku, Sali Dibra, Sami Karriqi, Selim Çarçani, Senusi Nota, Sofokli Dhimitriadhi, Stavri Havale, Sulejman Cenoimeri, Sulejman Doko, Sulejman Rukja, Sulejman Zakja, Sulo Gorishti, Shefqet Leka, Shefqet Shyti, Sherif Nuredini, Shyqyri Buzi, Taqo Dino, Tefik Skilja, Telat Noga, Teme Alushi, Thimio Nathanaili, Thoma Kuqali, Vangjel Shkurti, Vangjel Vasili, Vangjel Xhani, Vasil Dushku, Vasil Gjata, Vasil Mojsiu, Vehbi Vrashtazi, Xhafer Kodra, Xhafer Skilja, Xhafer Zera, Xhemal Kasa, Xhemal Myhdari, Nuredin Memishaj, Xhemal Shasho, Xhevdet Doda.

Histori e zezë

Kampi i përqendrimit në Mathausen u ngrit nga njësia SS në vitin 1938. Reparte të tij ishin edhe Kampet në Gusen dhe Melk. Gjendet në Austrinë e Epërme afër qytetitLinz dhe ishte vend gurëthyese e cila i takonte Kampeve të kategorisë 3. Ky ishte lloji i vetëm i kësaj kategorie në hapësirat e Raichut, ku njerëzit mbyteshin nëpërmjet punës së rëndë. Deri më 5 maj të vitit 1945, kur u çlirua nga ushtria amerikane u mbyten në format më çnjerëzore rreth 120 mijë të burgosur, kurse kaluan nëpër tmerret e tij më shumë se 200 mijë njerëz nga 30 kombe të botës. Gratë e sjella aty nga Kampi tjetër Ravensbryk përbënin 2,5 për qind, u detyruan në prostitucion, ato shtatzëna u përdorën për eksperimente medicinave duke përdorur format shtazarake. Kishte po ashtu fëmijë e të rinj jeta e të cilëve nuk zgjate shumë brenda këtij ferri. Mesatarja e jetës në te 6 muaj deri në 15 muaj e jo më shumë. Në vitin 1944 kishte 128 komando të SS dhe 475 ushtarë mbikëqyrës.

Prof.as.dr. Hasan Bello

Në një memorandum të Eqrem bej Vlorës drejtuar Vjenës nga Stambolli më 14 prill 1904 trajtohej gjerësisht gjendja dhe pozita politike e kombit shqiptar në raport me shtetet fqinjë dhe fuqitë e interesuara. Ai ishte i bindur se e ardhmja e sundimit osman në Shqipëri nuk e kishte të gjatë. Kjo do të shoqërohej me pasoja të rënda për kombin e papërgatitur shqiptar. Sipas tij, atyre i mungonte forca mendore dhe vullneti, mbështetja morale dhe ndoshta fizike e një përkrahje të jashtme, për t`i imponuar fatit të vet një të ardhme më të mirë. Në fund, ai parashtronte disa pika, të cilat lidheshin me të drejtat e kombit shqiptar. Një prej tyre ishte liria për të shkruar dhe lexuar në gjuhën shqipe; që shqiptarëve t`u jepeshin të njëjtat të drejta si të gjithë nënshtetasit e Perandorisë Osmane. Një pikë tjetër mjaft interesante ishte kufizimi i shkollave të huaja, që ishin hapur në Shqipëri për qëllime propagandistike. Me këtë, ai kishte parasysh të gjitha institucionet arsimore që përpiqeshin për helenizimin, bullgarizimin dhe serbizimin e kombit shqiptar.

Eqrem bej Vlora kërkonte që reformat të mos aplikoheshin vetëm në vilajetet që përfshinin rajonin e Maqedonisë, por edhe në Janinë e Shkodër. Në qoftë se kjo kundërshtohej nga shtetet fqinj, atëherë ai propozonte që të krijohej një njësi e re administrative e banuar vetëm nga shqiptarët. Kjo, sipas tij, nuk duhej konsideruar si një dëshirë e ekzagjeruar, nëse kihej parasysh plotësimi i kërkesës bullgare për formimin e vilajeteve maqedone. Këto dhe pikëpamje të tjera të pasqyruara në këtë memorandum ishin kërkesa legjitime për të përgatitur terrenin politik, që në momentin kur të largohej Perandoria Osmane shqiptarët të mos gjendeshin në befasi.

Në një memorandum tjetër që Syrja dhe Eqrem bej Vlora botuan në një gazetë vjeneze disa muaj më pas me titull “Qëllimet dhe e ardhmja e Shqipërisë”, kritikonin politikën austro-hungareze në Shqipëri. Kjo për shkak të pikëpamjeve që ishin përhapur pothuajse në të gjithë Shqipërinë e Jugut, se fatin e saj austriakët e kishin lënë në dorë të Italisë. Në fakt këto pretendime kishin një bazë faktike. Në kuadër të kultusprotektoratit, Austro-Hungaria interesohej më shumë për ngritjen dhe forcimin e mirëqenies kombëtare, sociale dhe ekonomike të Shqipërisë Veriore. Për këtë arsye, ishte krijuar bindja se në të ardhmen Shqipëria e Jugut do t`i përkiste Italisë. Influenca austro-hungareze në jug ishte më e vogël se në veri. Prandaj, i vetmi mjet për ekuilibrimin e saj ishte rritja e veprimtarisë ekonomike; riorganizimi i transportit detar; themelimi i përfaqësive tregtare në Vlorë, Berat etj.

Prof. Dr. Lush Culaj/

Zef Kolë Ndoka (Zefi i Vogël) ka qenë biri i Kolë Ndokës nga Shëngjini i Fanit. Familja e tij ishte shpërngulur e vendosur në qytetin e Gjakovës për arsye ekonomike. Aty edhe lindi Zefi i Vogël më 1883. Për fëmijërinë e tij nuk kemi shumë të dhëna. Dimë se familja e tij ishte një familje atdhetare dhe se këto ide u bartën te Zefi që në vegjëli. Në moshë fare te re ishte armatosur bashkë me vëllezërit, të cilët kishin hyrë në radhët e luftërave të lirisë, në çetat e maleve nën udhëheqjen e Bajram Currit. Bashkëkohësit e tij e quanin Zefin e Vogël trim prej natyre, luftëtar e atdhetar që e donte me gjithë shpirt vendin e tij. Zefi i Vogël, duke qenë se banonte në Kosovë, e lidhi luftën e tij me atë të luftëtarëve kosovarë. Pikërisht në Gjakovë, edhe me sugjerimin e Bajram Currit, krijoi një çetë kryengritëse, e cila me luftërat e saj heroike u bë shumë e dëgjuar në Kosovë. Ajo u bë tmerr për pushtuesit turq dhe më vonë për ata serbë. Me guximin dhe trimëritë e tij, Zefi i Vogël u bë shumë i njohur në gjithë Kosovën dhe, me të drejtë, cilësohej si një ndër udhëheqësit e çetave dhe ndër veprimtarët politikë më të shquar, jo vetëm në atë trevë, por edhe në të gjithë Shqipërinë Verilindore. Kudo dhe kurdoherë ai frymëzohej nga ideale të qarta kombëtare, propagandonte gjithnjë e pa u lodhur luftën kundër zgjedhës së rëndë të pushtuesit turk. Aktiviteti atdhetar i Zefit të Vogël zgjati me dekada por unë do të ndalem ta shtjelloj veprimtarinë e këtij trimi dhe atdhetari të shquar vetëm në kryengritjen shqiptare të vitit 1912.

Ndonëse në moshë të re, Zefi i Vogël arriti të kuptonte nevojën e bashkimit të forcave kryengritëse kundër pushtuesit turk, se pa një bashkim të tillë nuk mund të arrihej fitorja e dëshiruar dhe për ta ngulitur këtë mendim e bindje ai punoi me shumë përkushtim. Për çështjen e bashkimit kombëtar ai punoi në të dyja anët, si në Kosovë, ashtu dhe me atdhetarët e vendlindjes së tij.

Në zbatim të këtyre ideve, Zefi i Vogël ishte ndër luftëtarët që më 1912 kërkuan krijimin e një komiteti të përgjithshëm për drejtimin e gjithë veprimeve luftarake kundër pushtuesve turq dhe ishte njëri ndër nënshkruesit e parë të këtij akti. Çeta e Zefit të Vogël përbëhej kryesisht nga fandës me banim në Gjakovë e rrethinë, të gjithë besnikë të prijësit tyre. Zefi i Vogël u lidh me miqësi e bashkëpunim të ngushtë me Bajram Currin, Bajram Daklanin, Bajram Nimanin, Sali Manin, Sali Nivicen, Niman Ferizin, Asllan Currin, Mehmet Zajmin, Mark Nikoll Çetën, Preng Tuc Dodën etj. Bashkëluftëtarë të tij të dalluar ishin edhe luftëtarët e tjerë të shquar për lirinë e Kosovës: Zef Gjidoda dhe Pjetër Çeli.

Zefi i Vogël( 1883-1922)

Në rrethin e Pejës dhe të Gjakovës filluan përleshjet e armatosura më të shpeshta ndërmjet çetave dhe reparteve të ushtrisë turke. Ndeshjet e armatosura shpejt u përhapën në Vuçitërnë dhe në Llap, ku turqit e rinj agjitonin kundër Hasan Prishtinës dhe aty lindi konflikti i armatosur. Për përgatitjen e kryengritjes së armatosur krahas veprimtarisë që po zhvillonin Komiteti Qendror dhe komitetet e fshehta për në nahijen e Gjakovës dhe në kazanë e Pejës u shquan Zefi i Vogël, Mahmut Zajmi, Bajram Daklani, Pjetër Çeli, Halil Mehmeti etj. Edhe në kryengritjen e vitit 1910 Zefi i Vogël me çetën e tij ishin shumë aktivë dhe qëndruan përkrah atdhetarëve më të shquar të Kosovës.

Për të siguruar udhëtimin e mëtejshëm të Komisionit për në Prizren, më 10 mars, skuadra zbulimit, e cila e shoqëronte ministrin e Stambollit, shkoi për të spastruar rrugën, e cila ishte bllokuar nga kryengritësit. Ndonëse forcave përcjellëse të komisionit u shkoi në ndihmë ushtria e garnizonit të Gjakovës, ajo u sulmua nga dy çeta të mëdha shqiptare, që drejtoheshin nga Mahmut Zajmi, Zefi i Vogël dhe Bajram Daklani. Beteja që u zhvillua afër fshatit Bishtazhin ishte shumë e rreptë dhe zgjati katër orë. Ushtria turke përdori edhe topat dhe pushkëmitralozat. Megjithatë, ajo pësoi humbje të madhe duke lënë në fushën e luftës 40 luftëtarë të vrarë dhe 20 të plagosur. Trimëria e Zefit të Vogël dhe bashkëluftëtarëve spikati në këtë betejë. Ekspeditat ushtarake që qarkullonin në viset shqiptare përherë lëviznin me drojë nga çeta e Zefit të Vogël dhe çetat e tjera çlirimtare që vepronin në Kosovë. Këtë e dëshmon e dhëna se si rrugës për në Shkodër, për t’iu shmangur sulmeve të çetave kryengritëse, Haxhi Adil Beu pranoi të kalonte nëpër rrugë tërthore, nëpër të cilat mezi mund të përbiroheshin kuajt. Megjithëkëtë, jo larg Urës së Vezirit, në kufirin midis Lumës e Mirditës, eskorta e ministrit osman u sulmua nga çetat e Zefit të Vogël, Mahmut Zajmit, Bajram Daklanit dhe Pjetër Çelit. Gjatë këtyre përleshjeve u plagosën disa nëpunës. Njëra ndër përparësitë e Zefit të Vogël ishte se ai, si udhëheqës i çetës, ishte njohës i mirë i terrenit dhe krahas afinitetit luftarak dinte të shfrytëzonte me mjeshtri edhe terrenin e përshtatshëm për të zënë prita për forcat armike.

Përleshje ndërmjet çetave shqiptare dhe forcave të ushtrisë e të xhandarmërisë u zhvilluan edhe në kazanë e Prishtinës. Më 11 mars u zhvilluan luftime disaorëshe midis kryengritësve të Rekës së Gjakovës dhe forcave të ushtrisë e xhandarmërisë osmane. Nga një njoftim i argjipeshkvit të Shkupit, Lazër Mjedës, bëhej e ditur se në fillim të marsit të vitit 1912 çetat kryengritëse, siç thuhej, të përbëra “nga myslimanë e të krishterë” po përlesheshin jashtë qyteteve dhe po vrisnin ushtarë osmanë.

Pas humbjeve mytesarifi i Pejës në shenjë hakmarrjeje urdhëroi sulmin e forcave të tij mbi fshatin e Novosellës, që ishte pronë e Mahmut Zajmit. Mahmut Zajmi ishte nipi i Bajram Currit dhe ishte i përndjekur nga forcat turke. Ushtria e rrethoi fshatin dhe e bombardoi pamëshirshëm me artileri, duke djegur e rrënuar kullën e këtij prijësi dhe shtëpinë e fshatit. Nga tronditjet e granatimeve vdiq edhe e ëma e tij (motra e Bajram Currit, kurse nga përleshje që u zhvillua midis një çete shqiptare dhe forcave të ushtrisë dhe të xhandarmërisë osmane, pranë fshatit Zllakuçan, afër Pejës, mbetën të vrarë tre ushtarë dhe dy xhandarë. Pa dyshim se edhe në këtë aksion do të ishte prezent Zefi i Vogël, aq më tepër kur dihen lidhjet e tij me kryengritësit e këtij rrethi.

Meqenëse kjo lëvizje kishte për bazë kauzën kombëtare, gjithnjë e më shumë po gjente mbështetjen e popullit dhe radhët e çetave kryengritëse po shtoheshin dita ditës. Kështu, prijësit e qëndresës së armatosur në Sanxhakun e Pejës – Mahmut Zajmi e Zefi i Vogël, në fillim të marsit kishin në radhët e tyre 700 kryengritës, kryesisht të kazasë së Pejës. Shtëpitë që kishin më shumë se 3 djem duhej që njërin prej tyre ta çonin në radhët e luftëtarëve, ose të paguanin 55 lira. Një organizim i tillë siguroi edhe suksese të lakmueshme të kryengritësve. Kështu, vetëm çeta e Mahmut Zajmit dhe e Zefit të Vogël, që nga fillimi i përleshjeve me forcat e ushtrisë dhe të xhandarmërisë e deri në fillim të prillit kishte vrarë rreth 200 ushtarë dhe 20 oficerë osmanë. Edhe kjo e dhënë dëshmon për trimëritë e Zefit të Vogël dhe të çetës të tij, por edhe për urrejtjen që kishin forcat ushtarake turke ndaj tij. Emri i tij ishte bërë tmerr për forcat pushtuese.

Zgjerimi i kryengritjes së çetave të armatosura në Rrafshin e Dukagjinit dhe në Malësinë e Gjakovës parashtroi nevojën për t’i vënë ato nën një qendër drejtuese. Kjo ishte arsyeja që, në mbarim të prillit të vitit 1912, drejtuesit e kryengritjes së këtyre zonave Mahmut Zajmi, Pjetër Çeli, Zefi i Vogël, Halil Mehmeti dhe Ibush Jahja u bënë thirrje të gjitha shoqërive e klubeve kombëtare dhe përgjithësisht atdhetarëve brenda dhe jashtë atdheut të bashkoheshin nën një komitet dhe me luftë të përbashkët të jetësohej pavarësia e Shqipërisë. Një rol dhe kontribut të veçantë në këtë drejtim e dha edhe ideologu i kryengritjes të vitit 1912, Hasan Prishtina. Zefi i Vogël gëzonte respekt të veçantë edhe nga Hasan Prishtina. Ai respekt nuk ishte arritur me fjalë, por me veprime konkrete luftarake dhe përkushtimin e Zefit të Vogël ndaj çështjes kombëtare.

Ndërkohë luftime të përgjakshme po zhvilloheshin në Kazanë e Pejës. Në Malësinë e saj prej kohësh kishte filluar grumbullimi i forcave të mëdha kryengritëse. Gazeta “L’indepedent” shkruante se çetat përreth Pejës po shumoheshin dhe se në krye të tyre ishte Mahmut Zajmi, me bashkëpunëtor të ngushtë Zefin e Vogël. Shkrimi i gazetave të huaja dhe pasqyrimi i luftës çlirimtare të Zefit të Vogël dhe çetës të tij është edhe një dëshmi për autoritetin që e kishte krijuar Zefi në përmasa të gjera. E njëjta gazetë shkruan se Çetës së Mahmut Zajmit iu bashkua edhe Hasan Ballanca, ish-deputet i Dibrës. Sipas raportit të konsullit austro-hungarez më 6 maj kryengritësit e anës së Pejës, të prirë nga rugovasit, prenë lidhjet telegrafike ndërmjet Pejës, Plavës, Gucisë dhe Rozhajës. Ndërkaq, Çeta e Mahmut Zajmit dhe e Zefit të Vogël sulmoi forcat osmane që po i shkonin në ndihmë garnizonit të Pejës nga Gjakova, duke ndërprerë lidhjet midis forcave osmane të këtyre dy qyteteve. Po kështu u ndërprenë edhe lidhjet telegrafike midis Pejës, Gjakovës dhe Mitrovicës.

Në thirrjen drejtuar popullit shqiptar, në fillim të muajit maj, nga Malësia e Gjakovës shtrohej kërkesa e bashkimit të kryengritësve nën drejtimin e një komiteti të vetëm kombëtar, i cili duke pasur edhe një organ shtypi në gjuhë të huaj do ta propagandonte programin e luftës së armatosur të popullit shqiptar: “Lirinë administratore të Shqypëniës”. Thirrja ishte nënshkruar nga Mahmut Zajmi, Bajram Daklani, Zefi i Vogël, Pjetër Çeli, Halil Mehmeti, Idriz Jaha, Hasan Ballanca dhe nga Sali Hoxhë Elbasani, si sekretar i përgjithshëm. Çetat shqiptare vepronin varësisht nga rrethanat. Herë bashkë e herë ndaras. Ato i shkonin në ndihmë njëra-tjetrës. E rëndësishme ishte që ato koordinoheshin mes tyre shumë mirë. Edhe luftëtarët e çetave ndodhte që lëviznin nga njëra çetë në tjetrën, por në shumicën e sulmeve dhe betejave pranë Zefit të Vogël ka qëndruar shoku dhe bashkëluftëtari i tij Pjetër Çeli. Edhe veprimtaria atdhetare e tij përmendet në një sërë dokumentesh e materialesh historike.

Pas vendimit që komandantët e forcave kryengritëse morën në Rekë, nisi sulmi mbi Gjakovën më 10 maj 1912 nga të katër anët. Sulmi zgjati tri ditë e tri net. Në sulm mori pjesë e gjithë nahija e Gjakovës. Një pjesë e kryengritësve, nën drejtimin e Zefit të Vogël Bajram Daklanit dhe Zog Avdylit filluan sulmin, kurse nga një drejtim tjetër sulmuan forcat e drejtuara nga Ali Binaku, Qerim Binaku dhe bajraktari i Krasniqes, Bajram Mani, Hasjanët, nën komandën e Myftyr Sylës, sulmuan nga Ura e Tabakëve, kurse grupi i katërt marshoi drejt lagjes së romëve. Pikëtakimi ishte lënë te sarajet e kajmekamit. Kryengritësit patën mbështetje edhe të banorëve të qytetit. Mbrojtësit kishin epërsi në armatim të rëndë, artileri dhe mitraloza. Luftimet zgjatën deri në mëngjesin e ditës së nesërme. Përleshjet ishin të ashpra e të përgjakshme. Kryengritësit depërtuan në pjesën periferike të qytetit në lagjen Gecaj, prej nga u furnizuan me gjashtë arka municion, që i kishte lënë ushtria osmane, e cila u tërhoq në qendër të qytetit.

Sulmi mbi qytet filloi në mëngjesin e 11 majit. U zhvilluan luftime të përgjakshme që, siç u tha, zgjatën tri ditë. Edhe pse u vunë nën zjarrin e dendur të mitralozave dhe të artilerisë, kryengritësit luftuan me vendosmëri. Mirëpo, për mungesë të municioneve, u detyruan të pranonin një armëpushim dhjetëditor që u arrit me ndërmjetësinë e Riza bej Kryeziut. Megjithatë, sulmi mbi Gjakovë pati jehonë në trevat e tjera dhe përshpejtoi përfshirjen e popullsisë së tyre në luftën e armatosur.

Bashkëpunimin dhe unitetin ndërmjet krerëve të kryengritjes na dëshmon edhe Ernest Koliqi në librin Kryengritja e Dedë Gjo Lulit (1911-1971), botuar në Romë në vitin 1971, ku ndër të tjera në nëndarjen “Vllaznimi i elementeve” theksonte: “Kurrë ndërmejt të myslimanëve e të krishterëve s’ asht kenë ma vllaznim i ngushtë se tash. Mbrojtja e idealit kombëtar ka zhduk çdo mëri. “Fandësit e Kosovës, nën prirjën e Zefit te Vogel trim me za, të Pjetër Çelit e të Zef Gjidodës, luftuen përherë e luftojnë me partinë e Bajram Beg Currit” Kryengritësit kishin marrë me kohë masat e nevojshme mbrojtëse për mbajtjen e Kuvendit në Junikut, i cili përfundoi me miratimin e kërkesave ose një memorandumi prej 6 pikash, të cilat ua paraqitën përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në Shkup dhe Portës së Lartë.

Në këtë memorandum përfshiheshin këta kërkesa kryesore:

Shqipërisë t’i jepet autonomia;

Në tërë Shqipërinë të ngrihet flamuri kombëtar;

Guvernatori i përgjithshëm i Shqipërisë të zgjidhej nga pasardhës të princave e princërve shqiptarë;

Në vend të nëpunësve të huaj të viheshin nëpunës shqiptarë;

Gjuhë zyrtare të bëhej gjuha shqipe;

Zbatimi i këtyre kërkesave të garantohej nga Fuqitë e Mëdha

Edhe në Kuvendin e Junikut Zefi i Vogël ishte ndër udhëheqësit e çetave që respektohej në mënyrë të veçantë. Fjala dhe mendimi i tij respektoheshin nga të gjithë krerët shqiptarë të mbledhur në këtë kuvend.

Përballë një kryengritjeje të re shqiptare, të fuqishme dhe të organizuar, me një program politik që u shpall botërisht në Kuvendin e Junikut, xhonturqit përqendruan forca të shumta ushtarake në Kosovë. Në Ferizaj u sollën tri regjimente të Divizionit të Stambollit. Në Mitrovicë ishin përqendruar një regjiment i plotë, një batalion pushkatarësh dhe dy bateri artilerie; në Prishtinë një regjiment kalorësie dhe një bateri artilerie; në Prizren një regjimet kalorësie dhe në Pejë një regjiment tjetër këmbësorie. Në Gjakovë gjendeshin në gatishmëri një regjiment këmbësorie, një regjiment artilerie fushore dhe një batalion pushkatarësh. Në fundin e majit kryengritësit filluan veprimet e organizuara luftarake kundër trupave turke. Të parët u hodhën në luftë, pas Kuvendit të Junikut, kryengritësit që vepronin në Rrafshin e Dukagjinit dhe që udhëhiqeshin nga Hasan Prishtina e nga Bajram Curri. Një pjesë e këtyre forcave, rreth 2000 veta, të përqendruara në fshatin Strellc, nën drejtimin e Isa Boletinit, të Bajram Daklanit, të Sadik Ramës, të Mahmut Zajmit, të Zefit të Vogël etj. filluan më 31 maj sulmin mbi Pejë, ku asgjësuan pozicionet ushtarake dhe postat e xhandarmërisë të rrethinave të saj. Luftimet ishin të rrepta dhe zgjatën disa ditë. Garnizoni i qytetit ishte në prag të kapitullimit. Në ndihmën atij i erdhën forca të reja ushtarake.

Në betejën e Istogut u vra me dinakëri edhe Miftar Syla, bajraktar i Bytyçit. Ndërkaq, dy taborë që u dërguan në ndihmë nga Jeni Pazari, ndeshën në rezistencën e fuqishme të kryengritësve shqiptarë te Hani i Rakoshit, më 5 qershor 1912.

Kryengritësit nga kazaja e Pejës, Drenica, Shala dhe Llapi, të prirë nga Mahmut Zajmi e Zefi i Vogël i shpartalluan plotësisht forcat osmane. Në shenjë hakmarrjeje forcat osmane bombarduan fshatin Veriq në lindje të Gurrakocit, ku u vranë 60 burra, gra e fëmijë. Me gjithë masakrat e bëra nga pushtuesit, Zefi i Vogël me bashkëluftëtarë ishte i vendosur në idenë e tij për jetësimin e Kuvendit të Junikut dhe platformën për luftë çlirimtare.

Gjithsesi epiqendra e kryengritjes së përgjithshme gjithnjë mbetej Vilajeti i Kosovës. Menjëherë pas përfundimit të punimeve të Kuvendit një pjesë e drejtuesve të kryengritjes shkuan në krahinat e tyre për organizimin e kryengritjes dhe për udhëheqjen e saj. Hasan Prishtina me drejtuesit e çetave hartuan planin për sulmin e përgjithshëm në qytetin e Pejës. Rreth 2000 kryengritës së Malësisë së Gjakovës, të Vokshit, të Rekës së Keqe dhe të Kazasë së Pejës u përqendruan në fshatin Strellc, në jug të Pejës. Pjesa tjetër e tyre mbeti edhe më tej në Junik, për ta penguar depërtimin e forcave osmane nga Gjakova në Pejë nga ky drejtim.

Sipas njoftimeve, duke filluar prej 20 korrikut, Bajram Curri nuk ishte paraqitur në asnjë vend publik, prandaj turqve të rinj, u zgjonte kureshtje edhe humbja e gjurmëve të Bajram Currit. Në të vërtetë, ky me bashkëpunëtorët dhe bashkëluftëtarët e vet kishte arritur në Ferizaj. Aty u takua me luftëtarët dhe prijësit e Gjakovës dhe të rrethinës, siç ishin Zefi i Vogël, Shaban Binaku, Bajram Daklani etj. që gjendeshin aty që nga 14 korriku. Bajram Curri kishte respekt të veçantë për Zefin e Vogël, por realisht respekti dhe bashkëpunimi i sinqertë ishte i ndërsjellë.

Aksionet e armatosura të çetave kryengritëse u fuqizuan në gjysmën e muajit korrik në Malësinë e Gjakovës dhe në Rrafshin e Dukagjinit. Në këto krahina, gjithnjë kryengritëse e liridashëse, i kishin formuar çetat kryengritësve që më parë Zefi i Vogël, Bajram Daklani, Mahmut Zajmi dhe Mehmet Belegu, të cilat përbënin një forcë kryengritëse deri në 500 veta.

Pas mbarimit të afatit dyjavor të armëpushimit, i lidhur midis drejtuesve të kryengritjes së Malësisë së Gjakovës dhe kajmekamit të Gjakovës, Zija Beut, u mbajt takimi i drejtuesve të kryengritjes së kësaj zone, sikurse ishin: Mahmut Zajmi, Halil Mehmeti, Bajram Daklani, Zefi i Vogël, Pjetër Çeli, disa prijës së Maleve të Dibrës, si dhe Hoxhë Myslimi i Elbasanit, i njohur si njeri i Ismail Qemalit. Pasi e kishin çliruar Gjakovën dhe Rrafshin e Dukagjinit, kryengritësit i përqendruan forcat e tyre në luftën për ta marrë Prishtinën, të cilën e çliruan më 21 korrik 1912.

Marshimi i grupit më të madh të kryengritësve nga Ferizaj u bë me anë të rrugëve tokësore nga Karadaku, përmes Grykës së Kaçanikut, si dhe me anë të hekurudhës Mitrovicë-Shkup. Më 9 gusht Hasan Prishtina ia paraqiti qeverisë turke programin prej 14 pikash dhe, meqë qeveria turke e vonoi përgjigjen ndaj 14 kërkesave të shqiptarëve, kryengritësit marshuan drejt Shkupit. Grupi i parë, i udhëhequr nga Zefi i Vogël dhe Bajram Daklani, hynë të parët në Shkup më 12 gusht. Pikërisht hyrja e çetës së parë të Zefit të Vogël në Shkup është edhe një dëshmi shtesë për trimërinë e tij e të çetës së tij dhe për përkushtimin e vendosmërinë për ta çliruar kryeqytetin e Vilajetit të Kosovës. Ushtria turke në qytet, me gjithë përgatitjet, nuk bëri rezistencë. Më 13 gusht arriti grupi tjetër i kryesuar nga Isa Boletini, ndërsa një ditë më vonë edhe grupi kryesor i përbërë prej 6000 vetash me muzikë dhe flamuj kombëtarë, i drejtuar nga Bajram Curri.

Gazeta e Sofjes “Preporec” shkruante se kryengritësit u pritën si çlirues në stacionin e trenit nga mijëra qytetarë. Gazeta “Shkupi” shkruante se Bajram Daklani, bashkë me kryengritës e qytetarë, sapo hyri në qytet nisi luante valle në sheshin e qytetit.

Hyrja në Shkup e kryengritësve shqiptarë, nga të gjitha viset e Kosovës, të udhëhequr nga atdhetarë të shquar, si Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Hasan Budakova, Idriz Seferi, Zefi i Vogël, Bajram Daklani, Mehmet Shpendi etj. ishte shumë entuziaste.

Ushtria turke që gjendej në qytet, ashtu siç ndodhi edhe në Prishtinë, ishte shumë e frikësuar dhe e shqetësuar e nuk dinte se ç’po ndodhte. Ajo nuk bëri kurrfarë rezistence. Me të hyrë të kryengritësve në Shkup, ata ia mësyjnë burgut, ku liruan ata afro 1000 të burgosur politikë shqiptarë e kryengritës të tjerë.

Askush s’mund t’i mbante lotët nga gëzimi. Në popull flitej se Hasan Hyseni, së bashku me Bajram Daklanin, Mehmet Shpendin e Zefin e Vogël, e kishin ngritur të parët flamurin shqiptar në Shkup, më 12 gusht 1912. Për këtë akt madhështor dhe për veprimtarinë atdhetare të Zefit të Vogël në çlirimin e Shkupit shkruan shumë gazeta vendëse dhe të huaja. Nami dhe reputacioni i Zefit të Vogël u ngrit edhe më shumë.

Si rezultat i luftërave antiturke, të cilat u përmbyllën me kryengritjen e madhe të vitit 1912 dhe si rezultat i mbështetjes ndërkombëtare, në veçanti asaj që vinte nga Austro-Hungaria, u arrit të shpallej Pavarësia e Shqipërisë. Për ta arritur në këtë fitore të madhe pa dyshim që një ndihmesë të rëndësishme e ka dhënë edhe Zefi i Vogël me çetën e tij. Në kuvendin kombëtar të Vlorës Zefi i Vogël ishte pjesëmarrës, duke e radhitur veten e tij ndër atdhetarët e shquar të kombit shqiptar, si njëri ndër përkrahësit dhe themeluesit e shtetit të parë shqiptar.

Shpallja e pavarësisë së Shqipërisë ishte akti më kulmor, ishte kurorëzim i gjitha luftërave shumëshekullore të popullit shqiptar, por me këtë akt nuk mori fund çdo gjë. Për shqiptarët u krijua një gjendje e re politike tepër e rëndë dhe e rrezikshme. Trojet shqiptare u sulmuan tani nga pushtuesit e rinj ballkanikë, të cilët synonin t’i copëtonin tokat shqiptare për t’i përmbushur lakmitë e tyre shoviniste. Përpara patriotëve e para gjithë popullit shqiptar dilnin detyra të reja dhe më të vështira për t’i bërë ballë këtij pushtimi të ri, për ta mbrojtur me çdo kusht vendin nga këta pushtues, për ta rimarrë përsëri në dorë fatin e shtetit të ri të sapokrijuar.

Në të gjitha luftimet që i zhvilloi Çeta e Zefit të Vogël, si kundër ushtrisë turke, ashtu edhe kundër ushtrisë serbe, tregoi trimëri e heroizëm të rrallë. Ata qenë të pranishëm kudo që e kerkonte nevoja në mbrojtje të popullsisë civile si dhe në luftë për mbrojtjen e trojeve shqiptare nga ky pushtim i ri. Duke vështruar me kujdes jetën dhe veprimtarinë e Zefit të Vogël, të bie në sy se ai kishte raporte të mira me të gjithë krerët e lëvizjes çlirimtare në Kosovë, por në veçanti me Bajram Currin, me të cilin asnjëherë nuk i shkëputi lidhjet.

Edhe në këtë periudhë luftërash për mbrojtjen e shtetit shqiptar, spikati veprimtaria atdhetare e Zefit të Vogël të Fanit. Çeta e tij u bë tmerr për ushtritë serbe në gjithë krahinën midis Gjakovës dhe Prizrenit. Banorët e fshatrave Bordosanë, Kusar, Bishtazhin e Marmull, Resnje, Doblibare e Reke e pritën dhe e përcollën Zefin e Vogël me çetën e tij si djalin e tyre, si kreshnik të lirisë që i mbrojti në çdo rast nga sulmet dhe zullumet serbo-malazeze. Udhëheqësit e Serbisë nuk i kursyen dhuratat, paratë e gradat, për t’i bindur patriotët shqiptarë e çetat e tyre kryengritëse të ulnin qëndresën e tyre dhe kështu t’i asgjësonin drejtuesit e tyre, por e gjithë kjo nuk dha rezultat. Urrejtja për Serbinë ishte e madhe dhe mizoritë e tyre shqiptarët i mbanin mend përjetë.

Në betejat kundër pushtuesve serbë në Rrafshin e Dukagjinit, përballë forcave të shumta serbe, qëndronin çetat e Zefit të Vogël, Sadik Ramës, Abaz Ostrobuzit etj., të cilat me luftërat e tyre vetëmohuese arritën të çlironin shumë fshatra midis Pejës dhe Istogut.

Kur ia hedhim një shikim këtij pasqyrimi të aktivitetit të Zefit të Vogël vetëm brenda një viti dhe shohim pjesëmarrjen e tij në aq shumë aksione, në të cilat u printe luftëtarëve të tij për çlirimin e Kosovës, vërtet e shohim se kemi të bëjmë me një personalitet dhe luftëtar të madh të çështjes kombëtare.