Histori – Page 521 – Dielli

Kush duhet ta mbrojë të kaluarën shqiptare ?

May 29, 2015 by dgreca

Nga Fahri XHARRA/
  Arthur John Evans 1878 thoshte:„Biri i shqiptarit është bashkëpatriot i Skënderbeut, trashëgimtar i fortë si shkëmbi, që i përket një race luftarake dhe gjithmonë të pamposhtur! I shpejtë, energjik, skeptik, gjithnjë në lëvizje dhe nuk e duron dot mbikëqyrjen. Për të mbi gjithçka tjetër është LIRIA….  Liria po , por sa e çmojmë ate?. Jemi një popull që fatbardhësisht për mbrojtjen tonë ushtarake nuk na duhet të shpenzojmë asnjë cent. Kemi të hyra materile , para të bardha që vijnë nga dhënësit e ndryshëm të ndershëm (që iu dihet prejardhja ) . Kemi profesorë , kemi akademikë në të dy shtetet shqiptare . Kemi universitete publike dhe private. Kemi institucione të cilat derdhin para të mëdha për “muhalife” ( gjëra paradoksale ) , dhe historisë sonë askush asnjë fjalë të mire nuk ia thot. Historikisht në 2000 vjetshin e fundit nuk kemi pasur kohë dhe mundësi më të mire dhe pa frikë e pa censurë të shkruajmë të kaluarën tonë dhe përfundimisht t`i vejmë në “blokadë” mashtrimet dhe vjedhjet e huaja që poi bëhen asaj pa fije fytyre. Nuk guxojmë të flejmë . Jemi në gjumë a po jemi në ëndërr ? dhe po na duket se ajo çka po ndodhë me ne , është një lojë fëmijësh? Shpesh në shkrimet e mia publicistike më japin vërejtje pse vetëm me histori kur kemi probleme edhe më të mëdha se sa këto për të cilat unë shkruaj. E vërtetë është ,por sikur ta bënin të gjithë punën e tyre për atë që janë të thirrur , do të ishte edhe më mire që lexuesi , atdheu dhe historia të begatohen me prurje të reja . Sot posa e lexova shkrimin : “ Pse kryevepra e babait të albanologjisë nuk u botua kurrë në gjuhën shqipe?! shkruar nga Lekë Pepkolaj .Pse ? Unë ju pyes pse e lejojmë vjedhjen e historisë të lashtë pellazge, ilire , dardane arbanase dhe së fundi shqiptare ? Pse? Sidoqoftë , dikush duhet të ngris zërin kundër të gjitha të metave shoqërore në mënyrë të ndershme dhe pa interes personal . Po vidhet Historia , po përvetësohet ajo nga kombet që nuk kanë histori . Shikoni , kam fakte. Hiq më shumë se një shetitje në internet dhe do të zbuloni të gjithë masakrin ndaj së kaluarës. Historia është testament i tokave ku jeton, është certifikatë pronësie të cilën nuk mundet askush të ta vjedhë                    Efesi grek në Turqi , e tani na del serb . Dhë më e habitshme se banorët e asaj krahine të dikurshme “ishin “ serbë e Metohisë ( Dukagjinit në Kosovë ). Ja dokumenti “  Sipa serbeve , (” Esej o Iliadi ” Slobodan M . Filipoviq , Beograd) shkruan se ”Perendesha e Efesit ishte serbe nga Metohija ( Dukagjini) ” Kurse ne literaturen botërore , kjo perendeshë ishte Greke,( Efesi eshte ne Turqinë e sotme)  Te bisedojme : ne te djathtë veshje popullore dikur shqiptare ( tani qenka serbe e Metohisë )  Sa e komplikuar kjo histori ? Jo, aspak por ne nuk e duam , dhe nuk e pranojme si te tonen, ashtu na kane mbushur mendjen ose na kane obliguar shtrembet te mendojme )   Kundër gjithë gënjeshtrave dhe akuzave se shqiptarët janë egërsira unë citoj fjalët e Eriksonit, këshilltar amerikan, që ata e kanë dashur dhe e duan, pse ai ka punuar e jetuar midis tyre. “Nuk ka popull më të dëshirueshëm dhe më të dashur në gjithë Europën se Shqiptarët. Ata kanë në të njëjtën kohë elementët e forcës, burrërinë, kurajon, të lidhura me devotshmërinë më të butë dhe më të ligjshme!”. E vërtetë , i kisha thënë Zotit Ericson. Por jemi të lehtë , lehtë mashtohemi .  Pita dhe spiralja . Serbët pyesin : nga iu erdhë atyre emri “pita” ( shqip pitja , pite ) ? Ata e spjegojnë kështu “ Formen spirale , ne serbët e quajmë pite.Pita është fjalë sanskrite që do të thot  “ ati, babai” Ishte dikur Perendia Prajapita , që do të thot “ babi i popullit “ prajapita kishte ardhur nga kosmosi për ta shpëtuar botë. Dhe besuat apo jo, ai ishte serb.

Çamët ishin dhe mbeten pjesë e antifashizmit ndërkombëtar

May 28, 2015 by dgreca

Antifashistët e Çamërisë në kampet e përqëndrimit në Itali e Gjermani./
Nga Hyqmet Zane/*
Reagimet zyrtare greke në lidnje me komunitetin çam pas vizitës së presidentit të turqisë Erdogan, i cili takoi drejtues të PDIU, kanë krijuar një tendsion mes dy shteteve si pjesë e strategjisë së tensioneve që ka prodhuar në 103 vjet me rradhë shteti helen. Qëndrimet e fundit janë të njohura për shqiptarët në tërësi dhe vetë komunitetit çam në veçanti që për 71 vjet ka vuajtur pasojat e një genocidi antinjerëzor dhe antishqiptar njëkohësisht nga segmentet shoviniste greke, edhe pse zyrtarisht dhe faktikisht janë provuar qëndrimet anti nazifashiste të shqitparëve të Çamërisë në Luftën II Botërore.
Kam mendimin se librat e shkruara për historinë e Luftës II Botërore kanë një mangësi të theksuar në saktësimin e të vërtetave kur vjen fjala për kontruibutin e komunitetit çam në krah të antifashizmit botëror. Nuk pretendoj se i kam shfletuar të gjitha librat historikë, por kam të drejtën të them se, sa herë që Athina zyrtare ka akuzuar haptazi komunitetin çam si “bashkëpunëtorë me nazifashizmin”, qëndrimet e Tiranës zyrtare kanë qenë të vakëta ose aspak të dukshme. Në këto 24 vjet të historisë së demokracisë shqiptare nuk kam dëgjuar një herë një zyrtar politik që të mbajë një qëndrim të prerë dhe me fakte të protagonizmit të çamëve në krahun e antifashizmit gjatë Luftës II Botërore.
Kur e pohoj një gjë të tillë, kam parasysh se vetëm Presidenti Alfred Moisiu ka bërë aktin vendimtar kur ka dekoruar pjesëtarë të komunitetit çam që kanë qenë të internuar në kampet e përqëndrimit dhe të shfarosjes në masë në Itali e Gjermani me “Medaljen e Artë të Shqiponjës”. Ka qenë viti 2005 kur në Elbasan dhe në Vlorë janë dekoruar dy pjestarë të këtij komuniteti si ish të internuar në këto kampe famëkëqinj. Motivimi i këtyre dekorimeve ka qenë i tillë “Në shenjë vlerësimi të lartë dhe respekti të përhershëm për kontributin e dhënë në luftë kundër pushtuesve nazifashistë, në Krahinën e Çamërisë dhe për rezistencën e vuajtjet, si i internuar në kampin e përqëndrimit të Dakaos”.
Ndërkohë që ka edhe të tjerë pjestarë që kanë qenë në këto kampe dhe ata kanë emër dhe mbiemër, kanë trashëgimtarët e tyre legjitimë dhe që janë simbol i një flamuri për tu thënë grekëve nacionalistë ekstrem se komuniteti çam që u shpërngul me dhunë dhe vrasje nga trojet etnike nuk kishte asnjë lidhje me nazifashizmin dhe e gjithë paranoja e ngritur nga zyrtarëte Athinës është një artificialitet për të justifikuar genocidin e sprastrimit etnik shqiptar nga Çamëria si një terrizëm shtetëror.
Ndoshta një president apo një kryeministër, një diplomat apo politikan i sotëm do të duhej që në këtë jubile të 70 vjetorit të fitores mbi nazifashizmin të pohonte me plot gojën emrat e heronjve dhe dëshmorëve nga Çamëria, si emrat e atyre burrave që u internuan si antifashistë në Itali e Gjermani. Dhe këtë nuk do ta bëjnë në emër të interesave të komunitetit çam apo të përfaqësuesve të PDIU, por në emër të drejtësisë dhe kontributeve që kanë dhënë çamët si antifashistë në një luftë botërore. Është një rast komod për ta pohuar një fakt të tillë si një e vërtetë historike e shkruar me gjakun e Heroit të Popullit Ali Demi nga Filati, vrarë në Kaninë të Vlorës, Bido Sejko nga Filati i vrarë në Konispol. Daut Rakipi nga Koska, Ethem Yzeiri nga Vërsela, Hysen Pasho, i biri i Vejselit nga Galbaqi, i vrarë në Qeramicë në përpjekje me bandat e Napoleon Zervës, i inkuadruar në
batalionin “Ali Demi”, Fahri Jasini nga Varfanji, Shaban Hamiti nga Grikohori.
Sipas një studimi të historianit të mirënjohur Ibrahim D. Hoxha, ai shkruan “Për çlirimin kombëtar u flijuan anë e kënd truallit shqiptar, madje edhe më përtej, në Mal të Zi e Bosnjë, mbi 100 e ca djem nga më trimat e Çamërisë. Emrat dhe jetën e tyre i kam pasqyruar në “Enciklopedi Jugshqiptare”, Volumi I e II, nga e cila po përmend vetëm disa nga të rënët e çetave dhe batatalionit të lavdishëm, “Çamëria” si edhe të brigadave I, II. III. V, VI, VII, VIII, XII etj.
Abedin Haki Musa Sejkua (1900-1944) nga Filati, ish-luftëtar i batalionit “Çamëria” e në vijim zv.Komandant i batalionit “Naim Frashëri”, Brigada VI Sulmuese. Vrarë mbi fshatin Dishat më 22 apo 23 qershor.
Ferik Islam Çaçani (1918-1943) nga Janjari, partizan i batalionit “Çamëria”, vrarë më 15 shtator në malin Nartë gjatë përballjes së njësisë naziste.
Hadif Nezir Veliu, (1924-1943) nga Shalësi, partizan i batalionit “Çamëria”, vrarë më 28 shtator në Konispol gjatë mbrojtjes së qytetit nga sulmuesit nazistë.
Halil Azem Munga nga Markati (1923-1943), batalioni “Çamëria”, vrarë në Qafë të Likojanit më 15 shtator gjatë përballjes me sulmuesit nazistë.
Husejn Muharrem Veliu, (1912-1943) nga Konispoli, partizan i batalionit “Çamëria”, vrarë më 28 shtator në faqen malore paksa mbi Konispol gjatë përballjes me njësinë mësymëse naziste.
Ibrahim Vejsel Abdullahu (1915-1944) nga Galbaqi, partizan i batalionit 4-rt, regjimenti i 15-të ELLAS-it, vrarë në Mallun më 18 korrik gjatë përleshjes me zervistët.
Ibrahim Vejsel Halluni, (1919-1944) nga Filati. Partizan i renditur në batalionin 4-rt të regjimentit 15-të ELLAS-it. U vra më 13 korrik në Mallun, gjatë luftimeve kundër EOEAS-itëve të N. Zervës.
Muharrem Murteza Abdullahu nga Spatari (1910-1944), pjestar I bat. IV, regj. 15 ELLAS-it, vrarë në Mallùn në korrik, gjatë përleshjes me zervistët.
Nail Lutfi Tana, (1925-1944) nga Luarati, partizan i batalionit të I-rë të Grupit 4-rt, vrarë më 26 gusht në Konispol gjatë luftimit kundër nazistëve.
Selman Izet Kushi nga Spatari, ndërlidhës ndërmjet njësive ushtarake Nascionanalçlirimtare shqiptare dhe atyre ELLAS-ite. Vrarë në vendlindje gjatë përplasjes me zervistët.
Telha Ali Plaku, (1915-1943) nga Konispoli, batalioni “Çamëria”, vrarë në Konispol më 28 shtator gjatë përleshjes me mësymësit nazistë.
Veliko Musli Rexhua, (1924-1944) nga Markati, komisar kompanie i batalioni “Çamëria”, vrarë më 21 korrik në Delvinë gjatë sulmit të grupit 4-rt kundër përqëndrimit nazist.
Zihni Ilmaz Sheqiri, (1925-1943) nga Shqefari, partizan i batalioni “Çamëria”, njësia luftarake konispolite, vrarë më 28 shtator në faqen malore mbi Konispol gjatë kacafytjes me njësinë mësymëse naziste.
Zuhdi Zequa, (1923-1945) nga Çamëria, N/Toger, komandant toge në batalionin e I-rë, të brigadës I-rë Sulmuese, vrarë në Kelmend.
Nuk mund të harrohen në këtë listë 55 dëshmorët e luftës së Konispolit që mund të thuhet se ishte lufta e vërtetë e asaj kohe ndaj gjermanëve. Po aq sa nuk mund të harrohen të gjithë ata bij të Çamërisë që u inkuadruan në batalionet dhe brigadat partizane dhe luftuan me atë trimëri që merituan dekorime dhe vlerësime të mëdha.
Por le të kthehemi tek ata që kanë qenë të interuar në kampet e përqëndrimit në Itali e Gjermani që pothuajse nuk përmenden asnjëherë si bij të Çamërisë dhe kontribues në Luftën II Botërore. Dhe jo vetëm kaq. Këta njerëz që sakrifikuan jetën e tyre për antifashizmin nuk kanë marrë asnjë pension apo shpërblim lufte, por as edhe nga ato dekoratat që shpërndan Putini i Rusisë, sepse vendi i tyre i origjinës nuk është kujtuar ndonjëherë jo thjesht t’i dekorojë, por as Greqia, ku këta burra kanë qenë shtetas grekë me orgjinë shqiptare nuk i përmend, por edhe familjet e tyre i ka persekutuar dhe i ka ngatërruar me bashkëpunëtorët me nazizmin siç kërkon të cilësojë çamët.
Në këtë kuptim, lind pyetja se drejtësia europiane që është kaq shumë e ndjeshme për një fjalë që tha kryeministri për bashkimin e trojeve shqiptare të Shqipërisë me Kosovën, as që i bëhet vonë se këta bij të Çamërisë që ishin antifashistë sublim, persekutohen nga një shtet i ashtuquajturi demokratik që shkel çdo parim të së drejtës ndërkombëtare.
Antifashistët e Çamërisë në kampet e përqindrimit në Itali e Gjermani.
Nuri Emin Zane, nga Filati i Çamërisë i datëlindjes 20 nëntor 1913 dhe ka vdekur më 04 nëntor 1988 në Elbasan-Shqipëri, internuar në Mat’hausen e më pas në Dakao e në Mynih. Kthehet nga internimi në gusht 1945 në Janinë dhe nuk lejohet të shkojë në shtëpinë e tij në Filat se i thanë që i kemi përzënë çamët, ndaj erdhi në Shqipëri, ku gjeti familjen. Edhe si antifashist nuk u lejua të jetonte në shtëpinë e babait dhe gjyshërve të tij braz pas brezi.
Hajri Hasan Fetahu, lindi në Grikohor të Çamërisë në vitin 1918 dhe vdiq në Vlorë më 1977. U internua nga italianët në vitin 1941 në Rexho-Emilia të Italisë, më pas në Gajel dhe pas rënies së Italisë u internua edhe nga gjermanët në Dakao të Gjermanisë. U kthye gjallë fatmirësisht, por nuk u lejua të shkonte në shtëpinë e tij në Çamëri, edhe pse ishte antifashist.
Mezan Emin Jonuzi, lindur me 30 qershor 1910 në Varfanj të Gumenicës në Çamëri të Greqisë, që ka vdekur më 4 shkurt 1963 në Durrës-Shqipëri. Ka qenë i internuar në Itali e më pas në Gjermani. U kthye nga internimi dhe nuk u lejua të shkonte në vendin e lindjes së tij edhe pse ishte antifashist.
Osman Zenel Taka, lindur në Filat të Çamërisë më 1918 në Filat dhe ka vdekur 02 nëntor 1982 në Lushnje. Ka qenë internuar në zonën e Brindizit në Itali, pasi i kishin grumbulluar në Levan të Fierit në qershor të vitit 1941 dhe më pas kaloi në Dakao të Gjermanisë në vitin 1943 deri në kapitullimin e Gjermanisë dhe mbarimin e Luftës II Botërore.
Bejaz Muhamet Muho mga Arpica ka qenë internuar në Mat’hauzen që jetoi e vdiq në Sukth.
Janë edhe të tjerë që vdiqën në këto kampe por për arsyet e shpërnguljes dhe shuarjeve të familjeve çame kanë mbetur anonimë edhe për shkak të peripecive që kaloi komuniteti çam në vitet e para të shpërnguljes. Por ajo që vlen të përmendet sot pas 70 vjetësh të mbarimit të Luftës II Botërore është tërheqja e vëmendjes ndaj atij që njihet si Komiteti i Veteranëve të Luftës apo OBVL që të evidentojë tërësisht këto fakte historike dhe të promovohen si dëshmi autentike të të vërtetave historike.
Si një fjalë goje dhe si një mashtrim historik, grekët dhe Athina zyrtare kërkonë të mohojnë deri edhe vetë Çamërinë apo komunitetin çam që jetoi në këtë tokë, por edhe të mohojnë luftën e partizanëve dhe nacionalistëve që e donin vendin e tyre dhe e mbrojtën atë me pushkë në dorë dhe ku ranë dëshmorë dhe mbetën në memorien e kombit dhe që nuk mund të ketë Europë apo Greqi që të hedhë baltë apo të mohojë të drejtat e popujve sado të vegjël qofshin ata kur mbi ta kanë ushtruar genocide antinjerëzore si ndaj shqiptarëve të Çamërisë.(* E dergoi per Diellin Mustafa Xhepa)

FOTO E RRALLE E FAN S. NOLIT E VITIT 1932

May 27, 2015 by dgreca

Nga Ilir IKONOMI/*
Kjo është një fotografi e rrallë e Fan S. Nolit, udhëheqës i shqiptarëve të Amerikës. Është bërë nga një gazetar më 21 tetor 1932, në bordin e anijes S.S. New York, kur ajo po i afrohej brigjeve amerikane. E kisha parë këtë foto të botuar me dimensione fare të vogla në gazetën Hayward Daily Review, por më në fund gjeta origjinalin dhe tani e kemi me përmasa të plota.
Vini re tiparet karakteristike – vetullat e trasha e të harkuara, fytyrën vrarëlije dhe sidomos buzëqeshjen e zgjuar që ndriçon pamjen e përgjithshme të këtij njeriu të ditur.
Noli, ish-Kryeministër i Shqipërisë, vinte në Amerikë nga Hamburgu i Gjermanisë, por kaloi nëpër disa peripeci, për shkak se autoritetet amerikane dyshonin se ai ishte komunist. Noli u mbajt disa ditë në Ellis Island, ishulli nga ku aso kohe hynin imigrantët, shumë pranë ishullit tjetër Liberty, ku ndodhet Statuja e Lirisë.
Dy personalitete amerikane, miq të tij të dikurshëm të Harvardit, ndërhynë që Noli të lejohej të hynte në SHBA. Njëri prej tyre ishte kongresmeni Richard Wigglesworth, tjetri ishte Hamilton Holt, president i Kolegjit Rollins të Floridës. Holt i shkroi Sekretarit të Shtetit se Noli ishte një klerik i shquar dhe se ardhja e tij do t’i bënte një shërbim me vlerë Amerikës. Në Ellis Island u mblodh një komision i posaçëm për të shpejtuar procedurën e pranimit.
Megjithatë, Nolin e mbajtën në ishull plot pesë ditë. Thuhej se autoritetet kishin probleme me dokumentin e hyrjes, por më pas u mësua se ai ishte në rregull.
Fan Noli erdhi në Amerikë me premtimin se do të merrej vetëm me punët e kishës dhe jo me politikë. Ai mohoi se ishte komunist dhe menjëherë pas arritjes i deklaroi një gazete të Bostonit se dëshironte të bëhej shtetas amerikan. Noli e mori shtetësinë amerikane më 11 mars 1940.
Fan S. Noli kishte patur një jetë të pazakontë mes Evropës dhe Amerikës. Për herë të parë erdhi në SHBA në vitin 1906, u bë prift, themeloi kishën shqiptare dhe u diplomua nga Universiteti Harvard. U largua për në Evropë në fund të vitit 1912 dhe u kthye në Amerikë më 1915. Më 1920 shkoi përsëri në Shqipëri, ku u bë deputet dhe kryeministër. U rrëzua nga Ahmet Zogu në dhjetor 1924, u end nëpër Evropë 10 vjet me radhë, deri sa u vendos përfundimisht në SHBA. Vazhdoi të merrej me përkthime e me shkrime, të cilat i dhanë famë, ndoshta më shumë se sa punët e kishës dhe të politikës. Vdiq më 13 mars 1965.
Çfarë jete!(Marre nga Facebooku)

“Pse mërgata shqiptare duhet të bashkohet rreth Vatrës”

May 25, 2015 by dgreca

Flet Z. Tahir Kolgjini/*
Të ndershme zonja, Të ndershëm zotnij,/
Ma para e kam për detyrë me falënderue zotni Isa Ndreun, kryetar’ i Bashkimit Demokratik Shqiptar dhe shokët, të cillët, patën mirësinë me ftue nji pjesë t’ajkës shqiptare në mërgim, për të marrun pjesë në kët mbledhje.
Me nji herë më duhet me vumë në dukje se, unë, në kët mbledhje nuk kam ndonji cillësi me përfaqsue partín, me të cillën lidhem.Këtu flas vetëm n’emnin t’em personal.
Nga përmbajtja e ftesës datë 15-5-1977, nênshkrue prej zotni Ndreut merret vesht se, mbledhja e jonë këtu, nuk ka të bamë me pjesën politike- teknike të kongresit të dytë të Bashkimit Demokratik Shqiptar.Kongresi, qi asht cillësue si mjet për mbledhjen t’onë këtu, misionin e vet, simbas rregullave, e përmbarueka në nji sallë tjetër të veçantë të këtij hoteli.
Prandej, përzemërsisht i uroj ngallnim në përpjekjet e veta.
Mbledhja e jonë, pra, si asht parapamë në ftesën e sipërme programatike, ka për qëllim qi nëpërmjet bisedimesh dhe propozimesh praktike unjisuese, t’arrihet në nji bashkërendim veprimesh. Me fjalë tjera, me anë të njij kuvendi, qi zhvillohet këtu, të shkëmbejmë lirisht mendime se, na mërgimtarët shqiptarë, në konditat e sodshme, në se duhet të hjedhim ndonji hap dhe si e shka mund të bajmë?…
Asht nji themë me randësi shum të madhe, kjo çashtje.Asht nji problem, qi ka lidhje me ndiesina shqiptare, me burrëni dhe me vetmohim.Ka lidhje me Komb, me atdhe dhe me atdhedashuni.Asht nji nyje, qi nuk kanë mundun me e zgjidhun dekadat.Për këtê, nuk mjafton vetëm nji bisedim. Për këtê nuk mjaftojnë as dydit të vetme. Mbi këtê çashtje, asnji shqiptar prej nesh, nuk mund të qëndrojë në heshtje.Heshtja dhe indiferenca në kët rasë, simbas mendimit t’em, kishte me qenë nji negligjencë, e cilla, për disa, mund të mbërrije gadi në shkallën e tradhëtís.
Prandej, përkitas me botën t’onë shqiptare, çashtjes duhet t’i bâjmë diagnozin dhe, simbas rezultatit, duhet të zbatojmë mënyrat e mjekimit.Po nuk u cillësue smundja, nuk mund t’i bâhet mjekimi.
Nuk kam për qellim as me fyem kend, as me poshtënue. Pra, tue i dhanun gjithkuej atê, qi meriton, shkurtimisht po hyj në themel:
Si e dijmë, komunizmi, me ndihmën e huej dhe me grykë të pushkës, erdh në fuqí në vendin t’onë. Atê, në fillim, tue mos mund me e parapamë rrezikun, disi e ndihmoi dhe nji rimë e gabueme nacionalistash shqiptarë, rimë, ecilla, s’ka dyshim se, kur e pau realitetin e idhtë, u pendue; por, atëherë, kur pendesa e mbrame, nuk t’ep dobí.
Komunizmi, për hirë të doktrinës, e lau vendin me gjak skaj më skaj e pllambë për pllambë.
Mbassi e randa, e ngrejti të lehtën, nji pjesë e nacionalistave shqiptarë, qi i shpëtuen vdekjes, në kohë të ndryshme dhe me rruga të ndryshme, u aratis, tue kalue në botën e lirë demokratike. Këta dhe shqiptarë tjerë, qi kishin ardhun ma herët në botën e lirë e qi parapëlqyen mos me këthyem në Shqipni për shkak të regjimit, morën cillësín si « refugjatë politikë », tue gëzue përkrahjen e instituteve të ndryshme ndërkombtare. Në kët mënyrë, të dy palët, formuen grumbullin, qi na, e quejmë « mërgata shqiptare ».
Aty kah gjashtëmujori i parë i vjetit 1945, shumica e madhe e nacionalistëve t’aratisun shqiptarë, ishin truçue n’Italí. Dhe në këtê kohë, kemi vetëm dy partina politike shqiptare, të cillat, ishin formue – si organizata – qysh në Shqipni: Legaliteti dhe Balli Kombtar.
Në kët kohë, kudo, gjendja e popullit shqiptar, ishte në mjerim të plotë:
Gjenerali i mallkuem, Zervas, n’emën të qytetnimit shtazarak grek, me thikë, me hanxhare dhe me plumb, masakronte popullin arbënesh të Çamerís dhe të vendeve tjera të Janinës. Aj, rikrijoi nji situatë shum ma tmerruese se ajo, qi pat qenë krijue me andartët e Zografos.
Populli shqiptar në Jugosllaví, grumbuj grumbuj pushkatohej për të vetmen arsye se ishte shqiptár. Shqiptarët, rekrutoheshin, inkuadroheshin në njisina ushtarake dhe, tue ndjekun rrugën Kukës-Pukë-Shkodër e Podgoricë, dergoheshin e pushkatoheshin me mija e mija në karmat e Malit të Zi. Partija komuniste e Jugosllavís, për të mashtrue shqiptarët, në vjetin 1941 në Jajica, pat vendosë se, elementit shqiptar, i njifet e drejta deri në bashkim. E ma vonë, jo veç ia mohoi kët të drejtë, tue i vumë koburen në fyt; por, e ndau copa copa. Nji pjesë e la nen Serbí. Nji pjesë ia dhuroi Malit të Zi. Nji pjesë ia mbathi Makedonís. Dhe nji pjesë të vogël me emnin Kosmet, formalisht e pagzoi si autonomí, tue e shtrëngue qi dhe kjo, të jetoje nen thundrën e shovenizmit serb.
Në Shqipnín politike vazhdonte terrori në mënyrë qi popullit tambli i nanës i erdhi për hundësh. N’ atë kohë, Stalinistat e Tiranës, në nji anë bâjshin pastrimin e pa mëshirshëm të vëllazënve të tyne, simbas parimeve komuniste, e n’anë tjetër, dergojshin brigadat e tyne për me i ndihmue partís komuniste jugosllave qi të dominoje gjendjen kundra luftëtarëve shqiptarë, të cillët, derdhshin gjakun e tyne për lirí.
Kjo, ishte gjendja e kobshme e vëllazënve shqiptarë kudo e në përgjithësi. Dy organizatat kryesore të mërgimit, për fat të keq, as përpara kësaj trishtese nuk u treguen të gjalla, për të formue nji dialog.
Në vjeshtën e vjetit 1946, u formue nji parti e tretë në mërgim: Bloku Kombtar Indipendent. Kjo, tue dashtë me nderue dy organizatat e sipërtregueme, këtyne, disa herë iu drejtoi thirrje me lutje qi, mbassi të shqyrtohet situata bashkërisht, të sajohet nji kombinim i ndonjij veprimtarije të përbashkët. Mirëpo, dhe këso here, propozimi i bâmë, u prit me heshtje.
Gjenda tragjike për shqiptarët, prap vazhdon si ma para!…
Përpara kësaj tragjedije, mërgata shqiptare n’Evropë, asht në ermí.E ka kapun ankthi. Ndërsa, shqiptarët e Amerikës, ene nuk janë në dijení të plotë të ndodhinave. Këta, enè nuk ishin ndriçue mbi situatën e vështirë të kohës.
Pse t’a zgjatim?Ju, e dini dhe unë, e dij.U krijuen komitete me kuadro të ngushta dhe-mandej-me kuadro të gjana. U krijuen partina e grupe politike, diku me përçamje në mes të tyne e diku me përbamje të reja. Për këto, nuk po due me Ju shpërdorue durimin. U shtuem aq tepër sa mërgata shqiptare, u bâ dymbëdhetë shpi e trembëdhetë pleq.
Mjerimi i vëllazënve t’onë, gjithnji vazhdon. Dhe na, qendrojmë në vend numro.
Uroj qi të jem gabim.Por, unë, mjerisht, kam sjellun bindje se, medis grupeve kryesore të mërgatës, asht gadi e pa mundun qi të sigurohet nji marrëveshtje për ndonji bashkërendim veprimi. Për deri sa disa zotnij qysh tash përpiqen me i sigurue vehtes nji pozitë të shqueme në Shqipni, unë, kët bindje kam për t’a ruejtun. Mbi të gjitha, nji sjellje e tillë, më duket se do të jetë edhe absurde, mbassi na kujton proverbin – lepuri, në mal e fterja, në zjarm.
Kjo pesimizmë, pra, mue më shtje me shfaqun pikëpamjet e mija, qi vijojnë:
1/Çdo grup politik i mërgatës, tue ruejtun cillësín e vet, duhet të krijoje marrëdhanje të përzemërta me Vatrën dhe në kët mënyrë VATRA, të mbërrije në gjendje për t’u cillësue e për t’u njoftun si « ORGAN QENDROR » i mërgatës shqiptare.
2/Çdo shqiptar, qi i vlon zemra për Shqipní e për shqiptarí, o nepërmjet të njij grupi politik, ose drejt për s’drejti, duhet të lidhet me Vatrën, mbassi po të mbetet në vetmí, nuk mund të jetë në gjendje me i sjellun ndenji shërbim të konsiderueshëm çashtjes shqiptare.
3/VATRA, përpara këtij zhvillimi, simbas nevojës, ban modifikimet e nevojshme në dispozitat përkatëse, tue hjedhun hapat e duhun për nji veprimtari ma të gjanë kulturore e politike.

* * *
Arsyet, qi më frymzojnë në mendimet e mija si ma sipër, janë:
A/Grupet e ndryshme politike, si u shpalue dhe ma nalt, për fat të keq, nuk janë tregue të zojat për nji bashkërendim veprimi.
B/Grupet politike, dikuër, mund të shpërbâhen.
C/Vatra, duhet të jetë e përjetshme.
Vatra, kët autoritet e meriton, sepse;
a) asht e vetmja shoqní shqiptare me nji vjetërsí 70 vjeçare.
b) si strukturë, ka përkrahun dhe përkrah parimet e demokracís së lirë, qi mbështeten në vullnetin e popullit. Pra, nuk vjen ndesh as me grupet politike, të cillat, do të krijojnë lidhje me ‘tê.
c) ajo, në çdo pikëpamje, mundësinat i ka ma të mëdhaja se çdo grup politik të mërgatës shqiptare.
***
Motra shqiptare,
Vëllazën shqiptarë,
Jam krejt i sigurtë se Ju, nisesos, e keni ndjekun çashtjen e Kipro-s nga shtypi dhe nga tejtimet radiofonike e tjera.Nuk po shof nevojë me bâmë historikun e çashtjes. Vetëm, shkurtimisht, due me vumë në dukje se, Osmanllija, Kipron-n e kishte pushtue prej Venedikut; dhe në luftën Ruso-Turke, përkohësisht, ia kishte lanun Britanís së Madhe. Para 15 e sa vjetve, në mbështetje të njij traktati, qi ishte nenshkrue prej përfaqsuesave të Londrës, t’ Athinës dhe t’Ankarás, ishulli, qe pranue si shtet në vehte, tue iu njoftun elementit grek dhe turk t’ishullit.
Makarios-i, tue shkelun marrëveshtjen, dhunoi keqas të drejtat e elementit turk, tue kalue edhe në masakrime. Në vjetin 1974, Athina, me anën e misionarëve të vet, krijoi nji revolucion për të përmbarue enosis-in. Turkija, tue marrun parasysh rrezikun e situatës së krijueme, u shtërngue me ndërhymë ushtarakisht, për të pruejtun të drejtat e popullit të vet. Kishte të drejtë.
Nuk u mjaftue me kaq. Athina, e shtoi dhunimin e vet kundra Turkís, tue fortifikue ushtarakisht disa ishuj në detin Ege, të cillët, në bazë të traktit të Lozanës, nuk mund të fortifikoheshin, për shkak se, ishin thuejse në breg t’Anadollit. Jo veç; por, Grekija, filloi me e përdorun detin Ege, sikurse t’ishte nji liqê’ i saj. Mbi këte, u keqsuen marrëdhanjet medis Ankaras dhe Athinës.
Në kët rasë, kolonija greke në Shtetet e Bashkueme, hyn në veprim; ndikon kongresin amerikan, i cili, pranon embargo-n kundra Turkís dhe, përfundimisht, shkaktohet nji ftoftësi edhe medis Washingtonit e Ankarás.
Qè, pra, kjo, asht nji koloní, qi sakrifikon për vendin e origjinës së vet.Nji koloní vërtetë patriotike.
– Ku jemi na shqiptarët? Ç’po bajmë për të drejtat t’ona?…
Ju falem me nderë, tue Ju paraqitun nderimet e mija ma të shqueme.
*Marrë nga buletini me titull «Seminari dhe Kuvendi i Dytë i “Bashkimit Demokrat Shqiptar”, Nju Jork, 16-18 shtator 1977», fq.92-95
Shenim i botuesit: Z. TAHIR KOLGJINI
Z. Tahir Kolgjini, me 24/Prillë/ 1903 leu në katundin LUSEN të Lumës. Aj, si fëmij vazhdon në shkollën fillore të katundit deri sa krisi lufta e Ballkanit. Në kohën kur ushtrija serbe masakroi popullsín e katundeve të Lumës, me nji pjesë të familjes u shpërngul për në Stamboll.Këtu vazhdoi mësimet n’institutin e theologjís « DARUL HILAFETUL ALIYE ».Në vjeshtën 1924, kur kthei në Shqipni, u emnue mësues i shkollës fillore. Si u largue me dorëhjekje nga mësuesija, me radhë ka vazhdue në detyrat: Sekretar i Gjyqit të Paqit, sekretar i Gjyqit Shk. I., nëpunës Përmbarimit, kryetar Bashkije në Kukës e në Prizren, zav.Prefekt në Kukës, prefekt në Gjinokastër, prefekt në Prishtinë dhe drejtor i përgjithshëm i policís shqiptare në Tiranë. Mâ në fund, kur ishte prefekt i Shkodrës, u largue nga Shqipnija me 24/ 11/ 1944; dhe, mandej, me 30/Qershuer / 1948 emigroi për Stamboll.Këtu, bashkë me Zabit dhe Hurshit Shahzivarin – në shoqni kolektive -zotnon nji fabrikë galvanizacioni e gjanash metalike dhe merret me tregtí.
Kolgjini, gjatë kohës së mërgimit, mërgatës s’onë i ka dhânun këto vepra:
Shpalime rreth Lahutës,
Fjalët turkisht në Lahutën e malsís,
Luma dhe luftat e saja,
Të vërteta-Shqiptare-Greke ( turkisht),
A t’kujtohet, a i mban mend? (poezi)
Esat Pashë Toptani dhe akuzat, qi i bahen.
Aj, me nji vullnet të papërkulun shkruen edhe në fletore e në revista të ndryshme të mërgatës: Shêjzat, L’Albanie Libre, Mundimi i Ynë, Dielli, Vardari, Lajmtari i të Merguemit, Koha e Jonë e tjera.
* Ky artikull eshet botue ne vitin 1977.

MISTERI I LIQENIT ALBANO

May 25, 2015 by dgreca

DUKURIA MISTERIOZE–Ujrat ecin në kahë të kundërt.Makina ecen vetë,shishja i ngjitet kodrinës./
Një dukuri misterioze,prej kohësh është e njohur në rrethina të kryeqëndrës të shetit italian,Romë.Në itenerarin e rrugëtimit,nga Romë-drejt vendodhjes të liqenit Albano,në një kodrinë shumë larg kryeqëndrës,por zona administrohet nga kryeqëndra,shfaqet dukuria më misterioze,me një mesazh,gati të mjegulluar.Itinerari,që përshkruhet është një rrugë nacionale,pra një rugëdalje e bukur e asfaltuar duke prekur hijet e ndërtesave,të kryeqëndrës.Për në Albano,udhëtohet nëpërmjet një zone kodrinore të zgjatur të mbuluar ngja gjelbërimi.Për të mbritur,deri në vendin,ku ndodh,kjo dukuri misteroze,ndoshta më e papërsëritshmja e botës,rrugëtimi përshkruhet përmes një zone kodrinore me pyje gështenjash,por edhe me drurë shkurore .
Toponimi në gjuhën vendase,quhet Neim.Është një copëz rrugë e asfaltuar.Një malore,e një kodrine te vogël,por me një gjatësi,që shkon nga 100-150 m.Këtu,në këtë kodrinë,në këtë copës të rrallë të rrugës malore,që përshkruhet nga misterioziteti,dergjen anës rrugës,shishe,bidona të vegjël dhe sende te tjera,që vendosin turistët si dëshmi,,për të vërtetuar këtë dukuri në realitetin e tyre.Aty ku sendet ecin vetë,të shtyrë nga një fuqi mistertioze e padukshme,por e pashpjegueshme gjithsesi e mbetur mistër.
Përshkrimi i dukurisë:Në këtë copëz rrugë,makina,në vend që të filloj ti zbresi kodrinës,kur është në gjëndje të fikur,ajo çuditërisht fillon ti ngjitet malores,ndërkaq vetëm një frenim i fortë e mbanë makinën,që të mos bjerë në kanalin,ku lëvizin ujrat,buzë rrugës.Këtu dhe në asnjë vend tjetër,në këtë copës rruge të asafaltuar,që gjithsesi është kodrinë,sendet lëvizin vetë.Kjo ndodh këtu dhe asgjëkundi më.Këtu makina bënë rrugëtimin e kundërtë.Në vend të zbritje,ajo ngjitet.Ky toponim,misterioz fsheh fuqi të panjohura force. Eshtë në afërsi 100-1500m/Gjëndët vetëm 20-30 km nga kryeqëndra e shetit titalian.Shumë turistë befasohen.Ngrenë supet.Shenja e parë,që fsihet,por që lexohet në sy.Mirëpo dëshmia më e qërtësuar,është një provë me bidona të vegjël uji.Me sakta është me shishe më sipërfaqe të lëmuara.Buzë kësaj rruge,ka dhjetra të tilla,të hedhura nga eksperimentet e turistëve,që në fillim,kanë qënë,po kaq mosbesues.Një shishe e lëmuar e vendosur në asfalt,fillon të eci në rrjedhën ekundërt të gjerrave.Pra në vend,që ajo të zbresi,ngjitet.Banorët vendas,kanë rrëfyer në një formë se në dimër,përmes dëshmive të tyre,kur ujërat e shirave bien,në vend,që atao të zbresin poshtë me furin e tyre të zakonshme,pra të rrjedhin poshtë kodrinës,ato bëjnë rrugëtimin e kundërtë,atë të ngjitjes.Flitet se kjo zonë ka qënë vullkanike.Ndoshta herët se,kurrë nuk dihet.Ndoshta edhe liqeni,që kurthon kuadrati i kamerës,pra liqeni Albano ,mund të ketë formimin e tij nga ndoshta vullkani a diçka misterioze.Nga Albano,kodrina nuk është larg.Ekzistenca e liqeneve,ndoshta është faktor kryesor i formimit nga ndonjë zonë villkanike,që mund të ketë ekzistuar në kohera të hershme.Në liqenin Albano,bëhet plazh.Kjo ndodh në zheg të verës,në këtë zonë kodrinore.Ndërkohë në dimër,me zbritjen e temperaturave të ulta,me shiun,ftohmën dhe lagështirën,shtohet edhe dëbora ai mysafire e zonës.
Shqyrtimi Nr 1

Liqeni Nemi është një liqen i vogël rrethor vullkanik në rajonin Lazio të Italisë, 30 km në jug të Romës, duke marrë emrin e vet nga Nemi, qyteti më i madh në këtë zonë, që e mbikëqyrë atë nga një lartësi. Liqeni është më i famshëm për anijet e saj romake të fundosura. Këto anije ishin shumë të mëdha dhe teknologjikisht të avancuara për kohën e tyre.Liqeni ishte e shenjtë e perëndeshës Diana dhe vendi i festivalit Nemoralia. Pranë shenjtërores së Dianës u gjetën një numër i statujave vogël bronzi të grave dhe burrave, secili mbajnë lojë me birila dhe kuti temjan. Katër prej këtyre figurave tani janë në koleksionin e muzeut britanik. Perandorët Caligula dhe Tiber lundruan nnë liqeni Nemi jo vetëm të qetësohem në verë, por të mbroj veten si Nemorensis.
Në Hotel Diana në buzën perëndimore të kraterit në Via Nemorense, ka një ekspozitë ë prej gërmimeve arkeologjike të vitit 1920 e cila ka kspozuar strukturën e madhe e e ndërtuar nga Caligula. Liqeni Nemi ka-qenë subjekt për vepra nga artistë të tillë si John Robert Cozens, George Inness, dhe Pierre-Henri de Valenciennes.

Enciklopedia britanike thotë se: liqeni Albano, në Alban Hills në juglindje të Romës. Eliptike në formë, e formuar nga shkrirja e dy kratere vullkanike të lashta, ajo shtrihet 961 këmbët (293 m) mbi nivelin e detit dhe ka një sipërfaqe prej 2 milje katrore (5 km katror) dhe një thellësi maksimale prej 558 feet (170 m). Ajo është ushqyer nga burimet nëntokësore dhe drenazhuar liqeni Albano, italisht Lago Albano, liqeni krater në Alban Hills (Colli Albani), në juglindje të Romës. Eliptike në formë, e formuar nga shkrirja e dy kratere vullkanike të lashta, ajo shtrihet 961 këmbët (293 m) mbi nivelin e detit dhe ka një sipërfaqe prej 2 milje katrore (5 km katror) dhe një thellësi maksimale prej 558 feet (170 m). Ajo është ushqyer nga burimet nëntokësore dhe liqeni Albano, italisht Lago Albano, liqeni krater në Alban Hills (Colli Albani), në juglindje të Romës. Eliptike në formë, e formuar nga shkrirja e dy kratere vullkanike të lashta, ajo shtrihet 961 këmbët (293 m) mbi nivelin e detit dhe ka një sipërfaqe prej 2 milje katrore (5 km katror) dhe një thellësi maksimale prej 558 feet (170 m). Ajo është ushqyer nga burimet nëntokësore dhe nga një prizë artificial,supozuar se është ndërtuar në vitet 398-397 para Krishtit, sipas orakulli në Delphi tha se bastion etrusk i Veii mund të merret vetëm kur ujërat e liqenit ka arritur detin.Ndër qytetet lakeside, më të njohura janë vendpushimet e Albano laziale dhe Castel Gandolfo, rezidenca papale verore.
Shqyrtimi Nr 2
Riccardo Riccardi – Rina Monti -1929 e përshkruajnë kështu:Liqeni Albano në Lazio, ndodhet 293 m në një luginë formuar nga dy kratereve të vullkanit të vjetër Lazio. Forma ovale ka, pothuajse në mes, një ngushtim, e cila shënon kufirin mes dy kratereve. Brigjet e liqenit janë pothuajse kudo shumë të pjerrët, ndonjëherë edhe duke rënë. Ata kanë morfologji të ndryshme, si për shkak të faktorëve gjeologjike të ndryshme, ose për shkak se pjesa veriore ishte subjekt i ndikimit të atmosferës.Liqeni Albano mbulon një sipërfaqe prej 6 km katrore. 3.5 km gjatësia ,Gjerësia maksimale e 2.3 dhe 1.7 e gjerësi mesatare, rrethues i saj është 10 km., thellësia maksimale, e cila është gjetur në jug-lindje, është.170m dhe vëllimi i ujit të saj të 464.200.000 metra kub. Thellësia mesatare është pra 77 m. Ujërat e tij janë blu-jeshile dhe shumë transparent. Termikisht liqeni Albano i takon kategorisë së liqeneve të butë. Ushqyer nga reshjet e rënë në zonën e saj ujëmbledhës (e cila është vetëm 9.7 km2 katrore. Ajo nuk ka emisar natyrore faktorë të krijimit ,por ka faktorë dhe nëntokësore,nga të cilat legjenda e ka ndërtuar atë në vitete 398-397 n. C. derdhet në Fosso dei Preti në Le Mole.Baseni i Liqenit Albano, ende i mbuluar kryesisht me pyje të bukur me lisa dhe gështenja, për bukurinë e tij natyrore të tërhequr njeriun që nga kohërat e lashta. Gjatë Perandorisë Romake ka pasur shumë vila, prej të cilave ka ende. Në manastir të Palazzolo, në SE. e liqenit, ne shohim eshtrat e një konsullore varrit. Edhe tani ka vila të shumta, sidomos në pjesën perëndimore të pellgut.
2.
Historia arkeologjike
Në bregdetin e saj mbetet i rëndësishëm periudha parahistorike dhe romake arkeologjike,si fshati MACINE, prizë artificiale dhe nymphs dorik Bergantino, pjesa e fundit e albana komplekset e vilës Domitian.Në këtë liqen janë mbajtur garat me rrema të Olimpiadës së Romës në vitin 1960.Shpatet vullkanike e Monte Cavo (949 m) ndahet nga liqeni Albano liqenit tjetër vullkanik i kompleksit, liqenin e Nemi. Megjithatë dy kratere të Albano dhe Nemi janë vetëm ndërtesat më të fundit vullkanike e një serie të gjatë dhe të lashtë. Gjatë fazës së terminalit të aktivitetit vullkanik, takimi mes masave të magmës dhe pjesës nëntokësorekanë favorizuar formimin e liqeneve të shumta, të tilla si Liqeni Albano dhe liqenit Nemi janë të vetmit të mbetur
Aktiviteti shpërthyes ka pushuar ose ështëi palëvizshëm për mijëvjeçarë. Studimet e fundit konfirmojnë shpërthimet e fundit të ndodhur rreth 5000 vjet më parë me fenomenin bubbling dhe uragani i liqenit (me lahar konsekuent shkatërruese në të gjithë fushën e Ciampino) që zgjati deri në kohët romake. Sot ende regjistrohen fenomenet vullkanike megjithëse modeste,, deformim terren dhe tërmetet e shpeshta të vogla shpesh në tufa (disa prej të cilave kanë qqenë shkatërruese në të kaluarën).
Plazhi i liqenit, megjithatë, është i përbërë nga zhavorri dhe argjilat aluviale të mbivendosur që datojnë në epoka e akullnajave.Rërë karakterizohet nga hiri ngjyra e zezë, e cila tregon shkëmb vullkanik nga e cila ajo vjen.
Liqeni Albano ka një formë njëjës në peisazhin e liqeneve vullkanike. Këto në përgjithësi janë rrethore, dhe kanë shpatet butë formuar nga unaza koncentrike e shkëmb vullkanik.Albano ka formën ovale të zgjatur me një aks të madh në drejtim të JO-SO, me shpatet e pjerrta në jug dhe të ëmbël, por gjithmonë të pjerrta, në veri.
Liqeni Albano dhe Monte Cavo.Kjo formë jonormale duhet të ketë origjinën kompleks të krater të liqenit Albano, me origjinë nga të paktën pesë shpërthime të ndryshme. Rastësisht, edhe liqenin e Nemi, në shumë mënyra konsiderohet “binjake” të Albano, ka një formë karakteristike dhe anormale, “tetë”, që të paktën dy në këtë rast ishin shpërthimet që e kanë krijuarE vetmja dalje, artificiale, nuk është më aktiv. Sipërfaqja e liqenit është e vendosur rreth treqind metra mbi nivelin e detit. Midis viteve gjashtëdhjetë dhe 2014, niveli i ujit u ul me 5 metra. Dukuria (e cila gjithashtu ndikon pranë liqenit Nemi) i atribuohet të dy për shkaqe natyrore është konsumi i ujit.Klima e liqenit është shumë e lagësht dhe shumë ftohtë se në Castel Gandolfo për shkak të fenomenit të përmbysjes termike.
Liqeni është përmendur si “possessio lacum albanense” në mes të pronave të dhuruara nga perandori Konstandini i Madh në bazilikën e San Giovanni Battista në Albano (ndoshta përkon me katedralen e tanishme të San Pancrazio) nën papatin e Papa Silvester I, raportuar si donacion nga Liber Pontificalis. Nuk është e qartë se sa i besueshëm ky dokument, por ka shumë gjasa të jetë e vërtetë, pasi dihet që në shekujt e parë të Mesjetës, Kisha do të menaxhojë drejtpërdrejt tokat e institucioneve tipike romake.

3.
Arkeologët dhe studiuesit filluan të marrin interes në studimin sistematik të antikave të liqenit. Giuseppe Lugli, arkeolog dhe profesor në Universitetin La Sapienza të Romës u diplomua me një tezë mbi vilën Alban të Domitianit cila ishte studimi i parë organik i këtij monumenti, por vazhdoi më tej me studimet e zonës të paktën deri në vitet 1922,.Në vitin 1919 i është kryer fluturimi i parë zbulimi arkeologjik, në zonën e liqenit nga bordi i airship “Romës” i Forcës Ajrore Mbretërore.
Në vitin 1966 filloi ndërtimi i kishës së Zojës së Liqenit, një vend katolik i adhurimit projektuar nga Francesco Vacchini, drejtor teknik në Shën Pjetr, me urdhër të Papa Pali VI, i cili shkoi personalisht për ta shenjtëruar kishën në 25 gusht 1977, tashmë i sëmurë (ai vdiq vitin e ardhshëm gjatë qëndrimit të tij në Papnor në vilën eCastel Gandolfo).
Liqeni Albano ishte një objekt kurioziteti në çdo epokë. Një nga vizitorët e parë ishte Piu II (1405-1464), Papa humanist i cili donte për të udhëtuar dhe të raportojnë përshtypjet e tij ne “komentime” latinisht. Mbetjet arkeologjike e liqenit janë tërhequr nga Giovanni Battista Piranesi (1720-1778), i cili la dy gravura të bukur të hyrjes dhe emisar i Nimfaeum dorik.
Piktorë nga e gjithë Evropa e kanë portretizuar liqenin apo peisazhe të veçanta si:John Robert Cozens, Jakob Philipp Hackert, Jean-Baptiste Camille Corot, Sil’vestr Feodosievič Shchedrin, Osëald achenbach, George Inness.
Ky vullkan ka filluar të akumulojnë produktet e aktiviteteve të saj të parë në një piedestal sedimentet më të vjetra detare e shkëmbinj karbonat, që formuan një fushë të gjerë midis bregdetit dhe maleve Apennine, 305 m mbi nivelin e detit Është vlerësuar se ka shpërthyer rreth 297 km3 të materialit vullkanik, 90% e të cilat në fazën e parë të shpërthimit. Aktiviteti i fundit i kraterit të liqenit Albano, konfirmojnë se ngjarjet vullkanike kanë ndodhur deri në rreth 5000 vjet më parë, me përmbytjen e liqenit dhe katsrohën Lahar .Aktualisht, kjo zonë ka një aktivitet diskrete vullkanik, e përbërë kryesisht nga emetimeve të gazta (gjithashtu shumë toksike), deformime në tokë dhe tërmete të shpeshta të dobët (rrallë të fuqishme dhe shkatërruese, si në vitet 1438, 1806, 1829, 1899, 1927), klasifikohet si një vullkan i fjetur. Fakti që vullkan është në gjumë dhe ka pasur periudha të pushimit edhe 30-40000 vjet mes një fazë të shpërthimit dhe një tjetër, ngre pyetjen e një faze të mundshëm në të ardhmen shpërthyese, duke përbërë kështu një kërcënim potencial për të gjithë banorët e vendeve të Hills Albani dhe për miliona banorë të Romës