• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

NE SOFREN E DIELLIT-JAKOV SOLLOMONI-IzraEl

February 1, 2017 by dgreca

Ashtu  e dua poezine/1-Jakov-Sollomoni-okNGA JAKOV SOLLOMONI-IzraEl/

E dua poezinë  që  shkon me trokth të  kalit,  e dua poezinë të lehtë  si erë, që zbret prej malit

Dhe gjoksin na e mbush me oksigjen të freskët, si shiun e beharit, që lag rrushin e fletët

Nje varg i saj i mirë  t’më zgjojë  natën prej gjumit, të ndjejë hapa njerëzish, si zhurmë të rrjedhjes lumit

Si bleta qe roit me vrull tek porta e kosheres ,si këngë gjinkallash ,në lëndinë  në ditë të ngrohtë  të verës .

E dua t’jet’  e serte si kthetrat e luanit ,  s’e dua të lëmuar si buzët e filxhanit , dua ta shoh në lëm në djersën  e fshatarit,atje në teh të kosës ,kur prêt majën  e barit

S’e dua te veshtire si  nje formulë algjebre,e dua te larmishme porsi pixhama zebra

Te jete atje ne sallë  ku nënë e re po lind  te kjartë ,  e të   dhëmbshur te dashur , si nje prind .

S ‘e  dua të  jetë  e fryer  figurash bombastike, q’ e bën  nervoz lexuesin të iki vrap prej frike

Dua  te ndjejë  mesnatën n ‘alarmet e ushtarit ,që plumb e zjarr të hedhi mbi kokën  e  barbarit

E c’nuk e dua poezinë; e dua te fort si guri; S’ dua  te jetë e flashkët; të  jet me muskuj burri

E dua të gëzuar si ne rini një here vaktit….Ti ket’  te gjitha shijet :Te bukës, kripës , mjaltit

Te jet ne pikn’ e lotit,ne qeshjen e fëmijës,  e  në qortim te plakut, që i flet ashpër së bijës ,

Te dal te flasi hapur ,Mes njerëzve, para diellit, Dhe zërin ta ngrejë deri ne kup te qiellit

Së  fundi do tu them dhe është  ideja ime se zhgaravis mbi leter përherë pa pretendime

Mendo per të  ç të duash… Bëj hime apo brum, mos u përtyp , por thuaj, mendon dhe ti si unë ?

J.S.Israel

***

1-Armikut  tinzar

Ti vëllezërit  mi preke  , mbi ta bëre  terror  ,

Ne vitin ’74  ne Mynih  ,vrave sportistët tanë ,

Mbi njerëz të  pambrojtur shtive , t’u thaftë  ajo dorë ,

Asnjë nuk të  tha “bravo”, të gjithë atë e panë.

Por vec një gjë harrove  –se ne nuk të harrojmë,

Masakrën që  bëre do ta paguash  lart,

Ne vesh te gomarit hyr  ,dh’atje do të kerkojmë

Mos u mërrzit , na prit , s’e ke dhe aq të gjatë  .

Nuk mundnim qe t’u linim  ashtu pa u ndëshkuar,

Gëzimin na e prishet , atje ne Olimpiadë  ,

Por pendët shpejt ju ranë , ashtu vet e kërkuat

Ne botës     së   terrorit i’u pergjigjëm

“Ja kush jemi—na pat ?

As ne nuk  e hame thatë  “  !!!!

J.S

IsraEL

***

2-   Aromë   nëne

C’ka patur dikur ajo kuti e cuditëshme ,

Llamarinë  e gjelbërt   me shkrime nga jasht ,

Në një gjuhë të  huaj q’atëherë s’e kuptoja ,

Si kuti e Pandores ,pështjell me t’ hollën kashtë .

Për vite të tëra në të njëjtin vend ,

Ku im më mbante xhingla profesioni ,

Rrota me penjë ,gjilpëra e një pendë ,

E mbante me kujdes kur qepte  tek froni .

Dhe sot q’e kam unë ,shërben sërish ,

Me të njëjtin qëllim dhe fle në sirtar ,

Me  gjilpëra  të trasha a me majë të brishtë  ,

Rrota  penjsh të drunjta a kartoni ,ngjyrash gjithfarë .

Sa vite shkuan  dh’ajo shkoi dorë  me dorë ,

Sa breza e mbajtën e përdoret  akoma ,

Ajo më kujton vegjëline që më rri si kurorë ,

Nga erdhe o kuti e magjishme –nga Athina apo Roma ?

Ajo mban akoma një erë që kurrë s’I shqitet

dhe me ledhaton –e nënës aroma .

J.S.Israel  2016

***

 

3   – A e dini ?

E dinit   se  në  shkretëtirë   ka lule  ?

Nga më  të bukurat madje ,

S’e dinit që  I mbrojmë  me ligje ,

Atje dhe zoqtë ,ndërtojnë  fole .

Unë   mblodha  një  buketë  të  vogël  ,

Që t’I kënaq  dhe kureshtarët  ,

I mbrojmë  ,I duam   dhe s’I shkelin ,

As kur pran  tyre shkojnë  ushtarët  .

Ndokush  e ka menduar ndryshe  ,

Por ne mbi të  ndërtojmë qytete   ,

Kush nuk beson ,të vij t’I shohi ,

Skeptikët  të mendojnë  për vehte .

Atje  ku vapa përvelon  ,

Atje  ne lule mbjellim shumë   ,

Ku shiu me pikatore rrjedh ,

Por ku dëshirat  rrjedhin lumë  .

J.S.Israel   2015

***

4-Afër   edhe    Larg

Largësitë  na mprehin emocionet

E  gjakun  nëpër rrëmba  na’ e   buçasin .

Afërsitë  betonojnë  dashuritë ,

Dhe bëjnë  ziliqarët  të pëlcasin.

J.S.    Israel

***

5- Akrobatët

Të  bukur ,të  shkathët  me të  pastrat  fytyra ,

Çudisin  me forcë  muskujsh  , me saktësine ,

Na lenë  pa frymë ,sa here  sfidojnë  jetën

Pa truke ,pa xhingla  ,habisin njerinë  .

Por  ka të  tjere ,t’ ashtuquajtur   akrobatë  ,

Që  fytyrën e kthejnë   andej nga  fryn era ,

Politikanë   ,që  s’janë  vec  të   ngratë ,

Të  majmur nga mendja e trupi ,sa s’I nxe as dera .

Mendojnë   se na I hedhin ,me truket e tyre ,

Por s’kuptojnë   fare që  ne s’I besojmë ,

Nuk janë  akrobatë ,por  nje llojë mynxyre ,

Që  asnjë  litar  kalamajsh  ,dot s’e kalojnë .

As  q’u bëhet vonë   se bëhen   qesharakë ,

Por asnjë   cirk  në   bote  s’I pranon ,aspak  .

J.S.Israel 2015

***

6- Atë që na mëson momenti

Ajo  qau shumë kur pa operën  *Batërflai*

Qau dhe derdhi  aq shumë  lotë

I shoqi   e çoi tek lavamani  e sytë ja lau

Tridhjetë vjetë  me të —mendoi—s-i paskam çuar kot

Kish pasur ditë të mira eplot diell mes tyre

Por me shumë  dit-të  errëta   dhe me re mbi kokë

Ja vlen pra të jetosh  dhe për ca ditë  të dlira ,

Dhe pse pastaj e di , që zemren  do e bësh trokë

Nuk dij  pse m-u kujtua   një këngë  prej rinisë time

Nuk e mbaj mend të gjithën , por pak gjithsesi

Ai që e këndonte , kujtonte një të dashur ,

Njëqind vjet kish jetuar  në tre minuta   dashuri.

Se dhe pa halle jeta s-do kishte fare shije

Fitojmë dhe humbasim beteja papushim,

Çdo ditë të re që lind  të mos e shkojmë në hije

Në diell    dhe të djersitur   t-a  gjejmë  nje argëtim.

T-u falim dashuri atyre  që na duan ,

Buzëqeshjet  na bejnë mirë dhe për  shëndetin

Kur mbjelim ca ullinje , në moshën  e kaluar

Tregon se i shpërfillim  dhe vdekjen  edhe Mbretin

Tetor  2011

Jakov Solomon

Filed Under: LETERSI, Sofra Poetike Tagged With: armiku tinzar, Ashtu e dua poezine, cikel poetik, Jakov Sollomoni

CHRONICLES AND FRAGMENTS

January 31, 2017 by dgreca

The novels of Ismail Kadare./

By James Wood/*1 Ismail Kadare4

Kadare writes lucidly about the opaque and impenetrable./

Illustration by RICCARDO VECCHIO/

Like Trieste or Lvov, the medieval city of Gjirokastër, in southern Albania, has passed its history beneath a sign perpetually rewritten, in different hands, but always with the same words: “Under New Management.” It enters the historical record in 1336, as a Byzantine possession, but in 1418 was incorporated into the Ottoman Empire. The Greeks occupied it in 1912, yet a year later it became part of the newly independent Albania. During the Second World War, it was taken by the Italians, taken back by the Greeks, and, finally, seized by the Germans: “At dusk the city, which through the centuries had appeared on maps as a possession of the Romans, the Normans, the Byzantines, the Turks, the Greeks and the Italians, now watched darkness fall as a part of the German empire. Utterly exhausted, dazed by the battle, it showed no sign of life.”

The novelist Ismail Kadare was born in Gjirokastër in 1936, and those words are from the great novel that he drew out of his boyhood experiences of the war, “Chronicle in Stone,” which was published in Albanian in 1971 and in English in 1987. (This kind of lag between Kadare’s Albanian and English-language publications is not uncommon, partly because most of his work has been translated first into French and then turned into English, often by the distinguished scholar David Bellos, who is well known as a translator of Georges Perec.) Despite the many horrors it describes, “Chronicle in Stone” is a joyful, often comic piece of work, in which the concentrated irony for which Kadare became famous—most notably in his later political parables and allegories of Communism, like “The Concert” and “The Successor”—is already visible. In this early novel, the irony has a more generous warmth. A young boy narrates the events, at once wide-eyed and sophisticated. War arrives, in the form of Italian bombing, British bombing, and, finally, the dark rondo whereby Greek and Italian occupiers arrive and depart from the stage like vicars in an English farce: “At ten in the morning on Thursday the Italians came back, marching in under freezing rain. They stayed only thirty hours. Six hours later the Greeks were back. The same thing happened all over again in the second week of November.” But Kadare is more interested in the kinds of stories that the town might have thrown up at any time in the past thousand years. Townspeople talk of spells, witches, ghosts, and legends. The young narrator discovers “Macbeth,” and reads it obsessively, seeing parallels between medieval Scotland and modern Gjirokastër. A group of old women discuss a neighbor’s son, who has started wearing spectacles, an occurrence that is treated superstitiously, as an omen of disaster. One of the women, Xhexho, says, “How I kept from bursting into tears, I’m sure I don’t know. He walked over to the cabinet, flipped through a few books, then went over to the window, stopped, and took off his glasses. . . . I reached out, picked up the glasses, and put them on. What can I tell you, my friends? My head was spinning. These glasses must be cursed. The world whirled like the circles of hell. Everything shook, rolled, and swayed as if possessed by the devil.” Her interlocutors all agree that a terrible fate has befallen the family of the bespectacled boy.

Throughout the novel, these and other neighbors and relatives comment on ordinary events, and this forms a stubborn resistance to the novelty of the occupation. As a mark of how beautifully Kadare blends this atmosphere of the city’s traditional antiquity with the rapidity of wartime development, consider something this same woman, Xhexho, says, when she hears an air-raid siren for the first time: “Now we have a mourner who will wail for us all.” And yet, in an emphasis characteristic of Kadare’s wit, the memory of the past is regularly burlesqued, too:

I had heard that the First Crusade had passed this way a thousand years before. Old Xixo Gavo, they said, had related this in his chronicle. The crusaders had marched down the road in an endless stream, brandishing their arms and crosses and ceaselessly asking, “Where is the Holy Sepulchre?” They had pressed on south in search of that tomb without stopping in the city, fading away in the same direction the military convoys were now taking.

There is something Monty Python-ish about the Crusaders, miles off course, demanding to see the Holy Sepulchre; and the link to the hopelessness of the modern soldiers is deftly made. The city stands stonily against the new invaders, as it always has: that is Kadare’s own “chronicle in stone.”

As the novel’s co-translator, David Bellos, points out in his introduction, this early book contains many of the elements and motifs that Kadare would work and rework in later fiction. Kadare uses the conventions of realistic storytelling, while feeling free to depart from conventionality whenever necessary; he likes to make use of the premodern liberties of Balkan legend, and deals straightforwardly and practically with such incursions into the texts as ghosts, fables, the living presence of the dead, magical occurrences, and the like. (In this, he sometimes resembles the late José Saramago, another postmodern traditionalist.) The books are formally playful, and often try out different styles of narration so as to find multiple paths to the same material. For instance, “Chronicle in Stone” is frequently interrupted by brief, abbreviated sections, entitled “Fragment of a Chronicle,” which read like newspaper reports, or diaries. In one of these, the author’s family name is fleetingly encountered: “Those killed in the latest bombing include: L.Tashi, L. Kadare. . . .”

Another name found in the novel has even greater resonance than Kadare’s. One day, a notice is posted on a ruined house: “Wanted: the dangerous Communist Enver Hoxha. Aged about 30.” Enver Hoxha, the Communist leader who kept a ruthless and paranoid grip on Albania for forty years, until his death, in 1985, was also born in Gjirokastër, in 1908. The novel does not mention Hoxha again, but his shadow, and the shadow of the regime that he built after the war, darkens the last eighty pages of the book. In one scene, some of the townspeople are deported by the Italians. As a crowd watches, a passerby asks what they have done. Someone else replies, “They spoke against.” “What does that mean? Against what?” the passerby asks. “I’m telling you, they spoke against.” The suppressed referent—“Against what?”—is garish in its silence, and Kadare became a master analyst of this sinister logic of lunacy, in its Communist totalitarian form. Later, Communist partisans start rounding people up. One of them shoots a girl by mistake, and is sentenced to death by fellow-partisans for “the misuse of revolutionary violence.” Just before he is executed, he raises his arm and cries, “Long live Communism!” Though “Chronicle in Stone” ends with the German occupation of the city, it gapes, forebodingly, at the postwar Albanian world.

At the end of the war, though, the nine-year-old Ismail Kadare and the thirty-six-year-old Hoxha were approaching each other like two dark dots on a snowy landscape, still miles apart but steadily converging on the same frozen lake. “Chronicle in Stone” represents an act of political resistance, of the cunning, subtle kind that allowed Kadare to survive Hoxha’s regime, even as some of his books were banned. “The Palace of Dreams,” published in 1981, and more obviously antagonistic, is one of those censored novels. (Although, in an absurdist twist, the book was banned two weeks after its publication, by which time it had sold out.) Like many of Kadare’s books, it is set in an imprecise past shaded by myth, but lit by the glare of totalitarian thought control. The Palace of Dreams is the most important government ministry in the Ottoman Empire, where bureaucrats sift and decode the dreams of the empire’s citizens, all of them working to find the Master Dreams that will help the Sultan in his rule. The novel’s hero, who comes from a prominent political family, rises through the ranks of the ministry; yet he cannot save his own family from political persecution—indeed, he unwittingly precipitates it. Enver Hoxha’s censors must have known at once that this surreal dystopia vividly conjured up, in carefully deflected form, the secret-police apparatus of modern Albania.

The suppression of “The Palace of Dreams” seems to have pushed Kadare beyond the boundaries of suggestion, allegory, implication, and indirection. Certainly, the novella “Agamemnon’s Daughter,” which Kadare wrote in the mid-nineteen-eighties, around the time of Hoxha’s death, is laceratingly direct. It is perhaps his greatest book, and, along with its sequel, “The Successor” (2003), surely one of the most devastating accounts ever written of the mental and spiritual contamination wreaked on the individual by the totalitarian state. Kadare’s French publisher, Claude Durand, has told of how Kadare smuggled some of his writings out of Albania, in 1986, and handed them to Durand, camouflaging them by changing Albanian names and places to German and Austrian ones, and attributing the writing to the West German novelist Siegfried Lenz. Durand collected the rest of this work, on two trips to Tirana, and the manuscripts were deposited in a safe at a Paris bank. As unaware as anyone else that Albanian Communism had only five years left to run, Kadare envisaged this deposit as a sort of insurance policy. In the event of his death, by natural or unnatural causes, the publication of these works would make it “harder,” in Durand’s words, “for the Communist propaganda machine to bend Kadare’s work and posthumous image to its own ends.”

That is a considerable understatement. I’m not sure that any regime could bend “Agamemnon’s Daughter” to its own ends. This is a terrifying work, relentless in its critique. It is set in Tirana in the early nineteen-eighties, during the May Day Parade. The narrator is a young man who works in television, and has unexpectedly been invited to attend the festivities from inside the Party grandstand. The formal invitation is unexpected because the narrator is a passionate liberal, strongly (though privately) opposed to the regime, and because he has recently survived a purge at his television station, resulting in the relegation of two colleagues. On the day of the parade, he cannot stop thinking about his lover, Suzana, who has broken off their relationship because her father is about to be chosen as the supreme leader’s designated successor and has asked his daughter not to jeopardize his career by consorting with an unsuitable man. Chillingly, she tells her lover that when her father explained the situation to her she “saw his point of view.”

The novella confines itself to the day of the parade, and is essentially a portfolio of sketches of human ruination—a brief Inferno, in which victims of the regime are serially encountered by our narrator as he walks to the stands and takes his seat. There is the neighbor who watches him from his balcony, “looking as sickly as ever. . . . He was reputed to have laughed out loud on the day Stalin died, which brought his career as a brilliant young scientist to a shuddering halt.” There is Leka B., a theatre director who displeased the authorities and was transferred to the provinces, to run amateur productions. He tells the narrator that he had put on a play that turned out to have “no less than thirty-two ideological errors!” The narrator’s comment is withering: “It was as if he were delighted with the whole business and held it in secret admiration.” There is G.Z., a former colleague, who has survived a purge, though no one knows quite how: “His whole personality and history corresponded in sum to what in relatively polite language is called a pile of shit.” He is likened to the Bald Man in an Albanian folktale, who is rescued from Hell by an eagle—“but on one condition. Throughout the flight, the raptor would need to consume raw meat.” Eventually, since the journey takes several days, the Bald Man has to offer his own flesh to feed the bird, and by the time he makes it to the upper world he is little more than a bag of bones.

At the center of “Agamemnon’s Daughter” is an icy reinterpretation of the Iphigenia story. The narrator reflects on Euripides’ play, and on Iphigenia’s apparently willing self-sacrifice, in order to help her father’s military ambitions. He turns the Greek tale around in his mind, and blends it with the remembered pain of Suzana’s departure. Hadn’t Stalin, he thinks, sacrificed his son Yakov, so that he could claim that he was sharing in the common lot of the Russian soldier? But what if the story of Agamemnon is really the story of Comrade Agamemnon—the first great account of absolute political tyranny? What if Agamemnon, in “a tyrant’s cynical ploy,” had merely used his daughter to legitimate warfare? Surely Yakov, “may he rest in peace, had not been sacrificed so as to suffer the same fate as any other Russian soldier, as the dictator had claimed, but to give Stalin the right to demand the life of anyone else.” The narrator realizes, as he watches Suzana’s father standing next to the Supreme Guide on the grandstand, that the Supreme Guide must have asked his deputy to initiate his daughter’s sacrifice. “Agamemnon’s Daughter” ends with this dark, spare, aphoristically alert declamation: “Nothing now stands in the way of the final shrivelling of our lives.”

Kadare is inevitably likened to Orwell and Kundera, but he is a far deeper ironist than the first, and a better storyteller than the second. He is a compellingly ironic storyteller because he so brilliantly summons details that explode with symbolic reality. No one who has read “The Successor” (2003) can forget the moment when the Hoxha figure, called simply the Guide, visits the newly renovated home of his designated successor. The Successor’s wife offers to show the Guide around, despite the anxiety felt by others that the lavishness of the renovation may have been a huge political blunder. The Guide stops to examine a new living-room light switch, a dimmer that is the first of its kind in the country:

Silence had fallen all around, but when he managed to turn on the light and make it brighter, he laughed out loud. He turned the switch further, until the light was at maximum strength, then laughed again, ha-ha-ha, as if he’d just found a toy that pleased him. Everyone laughed with him, and the game went on until he began to turn the dimmer down. As the brightness dwindled, little by little everything began to freeze, to go lifeless, until all the many lamps in the room went dark.

In its concentrated ferocity, this has the feel of something very ancient: we might be reading Tacitus on Tiberius.

Alas, there is nothing of quite that high order in Kadare’s most recent novel, “The Accident,” translated from the Albanian by John Hodgson (Grove; $24). The new book is spare and often powerful, but it is a bit too spare, so that the ribs of allegory show through, in painful obviousness. Many of Kadare’s familiar procedures and themes are in evidence, beginning with the positing of an enigma that needs decoding. One morning in Vienna, sometime not long after the end of the war in Kosovo, a young Albanian couple are killed in a car accident. The taxi that had been taking them from their hotel to the airport suddenly veers off the Autobahn and crashes. The taxi-driver survives, but he can give no reasonable account of why he left the road, except to say that he had been looking in his rearview mirror at the couple, who had been “trying to kiss,” when a bright light distracted him. The accident is suspicious enough to attract various investigators, not least the intelligence services of Serbia, Montenegro, and Albania. The dead man, known as Besfort Y., appears to have been an Albanian diplomat, working at the Council of Europe, and may have been involved in nato’s decision to bomb Serbia. Perhaps the woman who died in the car, who was Besfort’s girlfriend, and is known in the reports as Rovena St., knew too much, and Besfort tried to kill her, in a botched plan. But why did Besfort refer to Rovena as “a call girl”? A few months before the accident, he had taken her to an Albanian motel and she had been “frightened for her life.” So a friend of hers tells investigators. Rovena, says the friend, “knew the most appalling things. . . . She knew the precise hour when Yugoslavia would be bombed, days in advance.”

The security services give up, in the face of the usual Balkan incomprehensibility, and a mysterious, nameless “researcher” takes over. This authorial stand-in, who works “without funds or resources or powers of constraint,” decides to reconstruct the last forty weeks of the couple’s lives, using diaries, letters, phone calls, and the testimonies of friends:

Everywhere in the world events flow noisily on the surface, while their deep currents pull silently, but nowhere is this contrast so striking as in the Balkans.

Gales sweep the mountains, lashing the tall firs and mighty oaks, and the whole peninsula appears demented.

Kadare feeds off this Balkan incomprehensibility: he likes to tease it and tease at it, while simultaneously making fun of people who talk about “Balkan incomprehensibility.” He is deeply interested in misreading, yet his prose has a classical clarity, so that much of his power as a storyteller has to do with his ability to provide an extraordinarily lucid analysis of incomprehensibility. This analysis moves between the comic and the tragic, and never finally settles in one mode. (His amiable and funny novel “The File on H.” reads like an Albanian Evelyn Waugh.) In both the new novel and “The Successor,” we begin with an apparent accident—in the earlier novel, the country’s designated successor has been found in his bedroom, shot dead—that allows Kadare to work through rival explanations. (“The Successor” is based on the “mysterious” death, reported as suicide, of the Albanian Prime Minister, Mehmet Shehu, in 1981. He had been Hoxha’s closest political ally for decades, but after his death he was denounced as a traitor and an enemy of the people, and his family arrested and imprisoned.) The question that haunts both novels is: When did it begin? When, in other words, did “the accident” become inevitable? When did the tide first turn against the Successor? Was it when the Guide failed to come to the Successor’s birthday party, for instance? The blackly surreal answer is, of course, that it has always begun; the tide was turning against the Successor even as he rose through the Party ranks.

Likewise, in “The Accident,” one can see that Besfort and Rovena were always doomed, and that the reason, as in “The Successor,” is murkily ideological. The nameless “researcher” discovers that Besfort and Rovena have been together for twelve years. Rovena was a student when she met Besfort, who was older than she, and had come to the university at Tirana to teach international law. From the start, the relationship appears to have been electrically erotic, with Besfort as the seducer and the dominant partner. The novel hints at very rough sex. They agree to part, but soon reunite. The couple meet in various European cities and expensive hotels, exercising a freedom that was unthinkable before the collapse of Communism, their itinerary largely determined by Besfort’s diplomatic travel (where “diplomat” probably also means “spy”). But in Graz, for the first time, Rovena feels that Besfort is suffocating her, a feeling that will mount as the relationship progresses. “You’re preventing me from living,” she tells him, and elsewhere she complains that “he has me in chains . . . he is the prince and I am only a slave,” that “he wanted her entirely for himself, like every tyrant.” To these charges, he replies, “You took this yoke up yourself, and now you blame me?” He had been her liberator, Kadare writes, “but this is not the first time in history that a liberator had been taken for a tyrant, just as many a tyrant had been taken for a liberator.” Partly as a game, and partly as an admission of the terminality of their relationship, the couple begin speaking of themselves as client and call girl. Besfort considers killing her.

“The Accident” is a difficult novel. It has a very interrupted form, continually looping back on itself, so that dates and place names seem almost scrambled and the reader must work a kind of hermeneutic espionage on the text. Unlike “Agamemnon’s Daughter” and “The Successor,” the analysis of incomprehensibility here seems quite opaque. Yet, at the same time, the symbolic pressure is a little too transparent. One gathers that Kadare is presenting a kind of allegory about the lures and imprisonments of the new post-Communist tyranny, liberty, and he has Besfort bang home this decoding: “Until yesterday,” he tells Rovena, “you were complaining that it was my fault that you aren’t free. And now you say you have too much freedom. But somehow it’s always my fault.” Besfort is the new liberty that Rovena cannot do without, and to which she is willing to be enslaved, and this freedom is dangerous and frequently squalid.

“The Accident” thus offers an interesting reply to the question with which Kadare closes “Agamemnon’s Daughter.” At the end of that novella, the young narrator thinks of the Communist slogan “Let us revolutionize everything,” and asks, rhetorically, “How the hell can you revolutionize a woman’s sex? That’s where you’d have to start if you were going to tackle the basics—you had to start with the source of life. You would have to correct its appearance, the black triangle above it, and the glistening line of the labia.” He means that totalitarianism will always be thwarted by some non-ideological privacy, or surplus, beyond its reach. Kundera has repeatedly explored the same question, with regard to a libidinous erotics of resistance. Yet “The Accident” grimly suggests that it is indeed possible to “revolutionize” a woman’s sex, and that capitalism may be able to do this more easily than Communism. After all, the point about Besfort and Rovena is that their relationship is thoroughly contaminated by ideology and politics; their very postures of submission and domination are overdetermined.

In a long speech that is surely at the emotional and ideological heart of the book, Besfort tells Rovena, who was only thirteen at the end of the dictatorship, about the kind of madness that prevailed under Hoxha. He describes a world of crazy inversion, reminiscent of Dostoyevsky’s universe, in which citizens willingly pretended to be conspirators, in order to confess their love for the leader while being simultaneously punished for crimes they had not committed. Each plotter, says Besfort, turned out to be more abject than the last:

The conspirators’ letters from prison became more and more ingratiating. Some requested Albanian dictionaries, because they were stuck for words to express their adoration of the leader. Others complained of not being tortured properly. The protocols sent back from firing squads on the barren sandbank by the river told the same story: their victims shouted, “Long live our leader!,” and as they conveyed their last wishes some felt such a burden of guilt that they asked to be killed not by the usual weapons but by anti-tank guns or flamethrowers. Others asked to be bombarded from the air, so that no trace of them would remain. . . . Nobody could distinguish truth from fiction in these reports, just as it was impossible to discern what the purpose of the conspirators, or even the leader himself, might be. Sometimes the leader’s mind was easier to read. He had enslaved the entire nation, and now the adoration of the conspirators would crown his triumph. Some people guessed that he was sated with the love of his loyal followers, and that he now wanted something new and apparently impossible—the love of traitors.

We are back in the world of Leka B., who was oddly proud of his thirty-two ideological errors, and of the partisan in “A Chronicle of Stone” who dies shouting, “Long live Communism!” Kadare also subtly suggests that this dense, overwrought speech might itself be evidence that Besfort is a victim of the totalitarianism that he so despises—that he cannot escape its deformations, its legacies, the memory of its hysteria. But a melancholy thought also casts its shadow. Might this be true of Kadare, too? It is poignant that the most powerful section in the novel returns to old ground and old obsessions, and it is poignant, too, that this allegory of the tyranny of liberty is less effective, as a novel, than Kadare’s earlier allegories of the tyranny of tyranny. Back when he worked within and against totalitarianism, he had the advantage of being sustained by the great subject of the Hoxha regime, like a man sitting on a huge statue. Perhaps it is in the nature of freedom—still, after all, a transitional event in the history of postwar Albania—that a novelist even of Kadare’s great powers will seem, when trying to allegorize it, to stab at clouds. Kadare would not be the only novelist who has found, with the collapse of Communism, that his world has disappeared, however much he longed for the destruction of that world. These are early days yet.(Cortex:The New Yorker)

* James Wood has been a staff writer and book critic at The New Yorker since 2007.

 

Filed Under: LETERSI Tagged With: CHRONICLES, Ismail Kadare, novels

SHPENDI TOPOLLAJ, NJË ZË I VEÇANTË NË KRITIKËN LETARE SHQIPTARE

January 30, 2017 by dgreca

Nga Kadri Tarelli /

kadritarelli-1

Shpendi Hulësi Topollaj, ky shkrimtar durrsak shumë prodhimtar librash, në mbi 45 botime, në disa gjini, si romane, novela, tregime, poezi, studime, publicistikë dhe kritika letare, sot paraqitet para publikut letërsidashës me librin e tij të fundit: “Po thahet shpirti”. Kritika letrare – portrete”, i cili është i pesëmbëdhjeti në kolanën “Kritika letare” të tij.Unë i kam lexuar të gjitha pjesët e këtij libri të bukur dhe me shumë vlera njohëse mbi analizat leratre të disa librave dhe autorëve të tyre. Jo pa qëllim e nisa këtë shkrim, me dëshirën që të jap disa mendime rreth këtij botimi, jo për të kundërshtuar, por për të diskutua apo rrahur mendime me ata që thërrasin dhe bërtasin se tani nuk ka kritikë letare, aq sa po vyshket e po thahet kjo gjini e kërkuar. Në fakt edhe ata kanë të drejtë të tjrerrin kështu fjalën, se nuk ka më një qendër ku të gjykohen shkrimtarët dhe librat  e tyre si qëmoti, në të quajturin “Realizmi socialist”. Më vjen çudi, se si  nuk jemi çmësuar në këto 25 vjet pas diktature. Ka edhe një arrësye që mjeshtrat e fjalës dhe të letrave shtyhen të mendojnë kështu, sepse ata që merren me kritikë letare janë të pakët, pasi kjo gjini letare është më e vështirë, njëkohësisht më e papaguar. Nuk po zemërohem me ta, veç po u drejtohem: A mundet kush t’i përgjigjet kësaj pyetje: kush merr përsipër të harxhojë kohë e mund për studime të tilla letare, që kërkojnë, veç të tjerave, kulturë dhe aftësi analizuese? Sepse edhe shtëpitë botuese që duhet ta bëjnë, as e venë ujin në zjarr për këtë punë. Aq më tepër, kur në të njëjtën kohë, asnj kritik nuk ka fuqi ekonomike t’i bëjë publicitet librit dhe punës së tij. Me keqardhje shtoj këtu edhe shpërfilljen e nonjë autori libri,  që nuk të thonë as faleminderit, e jo më të të ftojnë për kafe, e mirënjohje. Nuk di sa mund të biem në një mendje me lexuesin, për këto që mendoj e po rëfej.

Nuk po marr përsipër të studjoj e të shprehem për këtë dukuri me mjaft rëndësi, sepse është temë mjaft e gjërë. Po mjaftohem të ve përballë librin “Po thahet shpirti”, për të thënë se ka kështu edhe kokëkrisur si Shpendi Topollaj që nuk reshtet së studjuari dhe së shkruari për vlerat letare të autorëve të ndryshëm, si ndaj atyre që i quajmë kollosët e letërsisë, po ashtu edhe për autorë të panjohur, apo pa shumë “Emër”, shpesh edhe të rinj në moshë dhe krijimtari. Me sa kam vënë re, Shpendi ka një huq të mirë, duhet thënë për t’u admiruar, sepse për çdo libër që lexon dhe që mendon se ka vlera letrare dhe ideore, mban shënime dhe shprehet duke vënë brenda edhe emocionet vetiake, që nuk mund të komandohen dhe të ndalen, njëkohësisht ngulet fort te forca e mendimit të autorit dhe mësimet që nxjerrim nga fjala e qëndisur me art. Kam përshtypjen se kësaj ane i mshon me tepri, pasi ndjesitë janë të çstit, ndërsa vlerat universale që i qëndrojnë kohës, shpesh edhe shekujve, janë gurë të gdhendur në kështjellën e nditur të diturisë dhe të artit. Besoj se këtu kritiku Shpendi ka parasysh fjalët e Rusoit: “Shkalla e vlerës së një libri, varet jo vetëm nga fakti se sa të emocionon, por dhe sa të bën të mendohesh”.

E ftoj lexuesin të lëçisë me ëndje disa pjesë, e më pas të tërën dhe do të më japë të drejtë nga ngazëllimi dhe forca e mendimit dhe analizës. “Poet, t’u bë detyrë e vërteta,/ misioni yt fisnik./Le të drejtojnë njëqind shigjeta,/shkruaj mos ki frik! Është thirrja e poetit Vladimir Masallov në librin me poezi “Zjarri”, të cilit Shpendi i kushon një shkrim shumë të bukur, për ta vënë të parin në këtë libër. Nuk e teproj kur po them se ka një frymëzim gati hyjnor, që thurr prozë poetike kushtuar librit me poezi. E kush tjetër mund të këndojë kaq buur, veç poeti për poetin? Këto vargje kushtuar dashurisë, janë të zgjedhura si ilaç për të dashuruarit: “Dashuria jote ma ndezi ndjesinë,/që mesa duket e kisha harruar./Më grishi, më shpuri në çmendinë,/ më rindezi zjarrin që më qe shuar.

Nga i gjithë studimi këtij libri, Shpendi bën një ndërhyrje me mjaft delikatesë, duke prekur një problem të kohës që po kalojmë: “Vepra e Masallovit, plot ndjenjë, muzikalitet dhe ëmbëlsi na kthen tek ajo poezia, që sado po i largohemi, nuk ka për të vdekur kurrë. Nuk ka për të vdekur, pasi e mbajnë gjallë poetët e pavdekshëm, që e thanë aq vërtetësisht të vërtetën. Një mesazh që i vlen popujve dhe kohrave, mbase më shumë shoqërisë sonë të çoroditur dhe kohës së trazuar që po kalojmë: “Të heq kapelen miku im poet./për ty kam nderim./E vërteta është buka jonë./vetë ti je pagëzimi im”.

Vetë Shpendi me shkrimet e tij sikur na thërret t’i lexojmë këto libra, pasi na shtojnë njohjen dhe na bëjnë më të përgjegjshëm, më të arrësyeshëm në gjykimin e ndodhive të ndodhura e që po ndodhin. Lexojeni dhe gjykoni vetë, shkrimin: “Stalinizmi shqiptar në sytë e mprehtë të dy francezëve”. Rreth librit “Bulevardi Stalin. Nr. 57”. Autori me një gjuhë të hidhur, shpesh majë shigjete që ngulet në mish, analizon “Ferrin e Dantes” në shoqërinë tonë, në periudhën e mallkuar të komunizmit. Ai me të drejtë, sikur na na godet me pëllëmbë për të na zgjuar nga gjumi që nuk na ka dalë akoma, sepse nuk u besojmë thirrjeve të një populli që vuajti duke mos qënë fajtor, ndaj duhet t’u besojmë dhe t’u jemi mirënjohës edhe dy të huajve francez, të cilët e panë, e jetuan, e prekën dhe ndjenë vetë “Parajsën komuniste”, kur ata rëfejnë: “Nuk na ngelej tjetër: ose ta shpërfillnim këtë vend, ose ta zbulonim me mjetet tona pa e ndyshuar vetveten”. “Ata, fatmirësisht zgjodhën të dytën. – shprehet  Shpendi, i cili vazhdon: – Ne edhe na gënjenin, se aq e kishim mundësinë e njohjes e të krahësimt, por jo ata dy francezët e mirë e të mençur, që vinin nga zemra e perëndimit demokrat”.

Një tjetër shkrim që të bën të dridhesh dhe të mburresh njëherazi është: “Uran Butka në rrugën e ndritur të të parëve të tij”. (rreth librit “Ringjallja”), ku Shpendi Topollaj thotë i deshpëruar: “Me të vërtetë është për t’u çuditur me ne shqiptarët: ka shumë nga ata që më lehtë pranuan krimet e diktaturës, sesa demaskimin e tyre, kur demokracia ua krijoi mundësinë për ta parë dhe për ta thënë të vërtetën”. Ai e ka fjalën për historianin dhe studjuesin Uran Butka, i cili ka nxjerrë në dritë shumë dokumenta, që të djegin guart kur i prek dhe të bëjnë të dridhesh, të skuqesh, më shumë të nxihesh, kur i lexon. Ai, me profeci filozofike shkruan në librin “Masakra e Tivarit”: “Një komb nuk mund të jetë i lirë, nëse nuk njeh historinë e tij…..”. Ndërsa Shpendi shprehet: Uran Butka është bindës në pasqyrimin e mendimeve të veta pasi ai u jep më shumë rëndësi faktit, ilustrimit dokumentar të atyre ngjarjeve dhe njerëzve që përshkruan”. Ajo që ve rë Shpendi te ky autor, është vërtetësia e fakteve. Kështë ka bërë në të gjith librat e tij, sikundër edhe te libri monografik kushtuar të atit, Safet Butka. Vetë Shpendi i bindur në atë çka njohu e mësoi, thotë: “Safet Butka, është njeri i shquar, veprimtaria e të cilit në interest e arsimimit të popullit, mbetet një nga shembujt  e rrallë të dashurisë për atdhe”.

Të jem i sinqertë me veten u befasova nga çfarë mësova nga shkrimi kushtuar profesorit Alfred Uçi, ku Shpendi merr përsipër të analizojë “Filozofinë e donkishotizmit”, duke dhënë gjykimin se: “është njëri nga librat që i qëndron më mirë çdo kohe”. Unë nuk e kam lexuar këtë libër dhe kisha mbetur në mësimet e shkollës së mesme, ku Don Kishoti mbetej personazh që me bëmat e tij na shkrinte gazit. Po ja që paska një mendim ndryshe, madje filozofik, duke na thënë se Don Kishotë ka në çdo kohë, pse jo edhe tek ne, ku vetë profesori i nderuar shprehet: “Nuk besoj se ka patur ndonjë shkrimtar ose artist shqiptar, që pat lexuar në vitet 60-70, “Don Kishotin”, që të mos e ndjente vetën si në kohën e inkuizicionit, kur gjykohej e dënohej letëria kalorsiake”. Dhe Shpendi shton: “Don Kishotët, shpesh ishin në krye të punëve, merrnin poza sikur do ndërtonin një botë të re, ku e ku më të mirë se kjo e jona dhe nuk shihnin greminën ku po na çonin. Edhe ata hiqeshin si gjysëm shenjtorë….”. Vetë profesori Alfred Uçi kumton: “A tallet bota me Don Kishotin, apo Don Kishoti tallet me botën?”. Edhe unë pajtohem me profesorin dhe me Shpendin: Don Kishoti tallet me botën, mjerr ata që i ngjajnë, apo nuk e përfillin.

U ndala vetëm te disa shkrime kritike, nga disa që ka në libër, duke i qëndruar besnik fjalës së lashtë se: “Nuk ka nevojë të pish tërë butin për të provuar verën, mjafton një gotë”, pasi të bukur janë edhe tëtjerë shkrime kushuar librave dhe personaliteteve të letrave: Fatmir Terziu, Shefik Stublla, Jani Lufi, Hysen Haxhiaj, Abdulla Tafa, Dhimtraq Trajani, Kaim Murtishi, Nuhi Vinca, Agim Bajrami, etj, etj. Në secilin prej tyre nuk është e vështirë të vesh në dukje disa veçori që e bëjnë shpendin të dallueshëm nga të tjerët. Lexuesi i nderuar që ka lexuar së paku një libër të tij, besoj se e ka vënë re stilin e rrjedhshëm të mendimit, gjetjen e fjalës në fjalorin e zgjedhur, pa zbukurime dhe paskuptime. Redaktori dhe korrektori kanë pak ose aspak punë, pasi ai ka një përkujdesje deri në imtësi, që libri dhe lexuesi mos të vuajë nga vogëlimat.

Meqënse kam njohur shumicën e librave të Shpendit, për pak prej tyre kam bërë edhe nonjë shkrim të vogël, dua të shtoj diçka. Besoj se nuk jam unë i pari që e zbuloj një veçori dalluese të këtij autori fjalë zjarrtë dhe penë artë, i cili në kritikën letrare që merr përsipër të shtjellojë, gatuan aq bukur brumin e librit, duke gjetur e prekur mesazhet universale e njerëzore, që i përcjell me aq finesë, të cilat i vlejnë çdo individi dhe shoqërisë në tërësi. Shpendi nuk luan me fjalë, ai i beson asaj, ndaj e thurr dhe e qëndis artistikisht çdo shkrim, me shprehjë e fraza të letraëve dhe filozofëve, që nga antikiteti e deri në ditët e sotme, aqsa çdo shkrim në vetvete është një krijim i ri letrar, që i bën nder veprës dhe kritikës. Mbase nuk e teproj kur i shprehem lexuesit, se kjo punë e mrekullueshme është rezultat i aftësive të tij si studjues dhe krijues, njëkohësisht kulturës letrare e filozofike që zotëron dhe që e përdor mjeshtërisht, si askush tjetër.

Unë besoj se Shpendit i shkojnë përshtat fjalët e të diturit Jakov Milaj, te “Raca shqiptare”: “Thesari më i çmuar i një vendi nuk përbëhet prej pasurisë së tokës e të nëntokës së tij dhe prej mundësive të zhvillimit ekonomik, por prej njerëzve, prej gjakut që qarkullon nëpër venat e tyre”.

I uroj Shpendit, autorit fjalëbukur, të këtij libri me kritika letrare, punë të mbarë dhe suksese në krijimtari.

 

Kadri Tarelli

Filed Under: LETERSI Tagged With: Kadri Tarelli, Po thahet Shpirti, Shpend Topallaj

Orët e vdekjes ….në brigjet e Atlantikut…

January 29, 2017 by dgreca

kopertina e librit

Nga Pjeter Logoreci -Vjenë/

zbukuruesi_i_qytetit

Pak kohë më parë, doli në qarkullim në Shqipëri, romani ORET E VDEKJES, i shkrimtarit shqiptaro – amerikan Shyqyri Mollaj. Shkrimtari Mollaj është autor i disa veprave letrare, në poezi e tregime, por edhe i dy romaneve të botuar ndër periudha të ndryshme kohore. Promovimi i romanit ORET E VDEKJES, u bë në qytetin e Shkodres nën kujdesin e shoqatës të shkrimtarëve, në ambientet e hotelit Carmen të këtij qyteti. Romani “Oret e Vdekjes”, për shkrimtarin Mollaj, i cili ka vite që jeton në Sh.B.  Amerikës me statusin e azilantit politik, është libri i tretë në emigracion. Vepra e parë e tij atje, ishte vëllimi me poezi “PYES VEHTEN”, pas tij romani në fjalë si dhe një vëllim me novela e tregime.

Ngjarjet, personazhet, vendet, që përshkruhen në roman, janë gjetje të autorit, bazuar në eksperiencat e tij të jetës. Gjithshka ndodhë në një ishull buzë Atlantikut, pronë e Familjes së miliardereve Madison;  …tre shokë, ish studente të Harvard-it, kujtojnë të kaluarën, tregojnë historitë e jetës së tyre…

Tematika e romanit Orët e Vdekjes, për autorin Mollaj, është pasqyrim i problemeve aktuale sociale që kanë përfshirë sot botën moderne. “ ….Jeta jo vetëm në Shqipëri, por më shumë në Amerikë, ku jetoj prej dy dekadash, …më tregon ai…,  më hapi tjetër pamje. Shoqëria e përbotëshme është globalizuar, polarizuar kudo. Paraja e kapitali janë në dorën e pak njerzëve. Strategjia e shuarjes e ndezjes së luftrave, ku mpleksen interesa strategjike, financiare, industria e luftës, farmaceutike, ajo e naftës, drogës, marrëveshjet e fshehta ku fshihet dora e bosëve të parasë, Wall Street-i…, cdo ditë njeriu po robotizohet.

Djali im, i cili punon në një institucion të rëndësishëm, më tregonte ngjarje reale nga dita e tij e punës, që më dukeshin fantazi, por që arrita ti shoh e ti prekë personalisht. Kjo më bindi që sot njeriu punon si CyberMachine, si një krijesë artificiale me ndërgjegje kolektive, i ndërtuar nga njerzit e teknikës….”, ….se njeriu nuk është zotërues i lumturisë së vet, …se (sipas Nices) ka pasur vetëm një të krishterë real dhe se ai vdiq i kryqëzuar (të tjerët spekullojnë në emër të tij), …se kemi më tepër armiq mbrenda vehtes se jashtë  nesh, …se shtetet e fuqishme thërrasin për paqë e ngucin për luftë, …se ka dy të vërteta: ajo që është e ajo që duket e ta paraqesin si të vërtetë, …se inteligjencës biologjike po ja kalon inteligjenca teknollogjike….se….

Të gjitha këto, e të tjera, më kanë munduar gjithë kohën dhe mendova ti rrokja në një libër përgjithësues ku vuajtja dhe dhimbja është e njëllojtë për të gjithë. I varfëri vuan për bukë, i pasuri për pasuri dhe nga frika se mos e humbasë atë.

Në roman, figura kryesore është Franku, biri i dinastisë së famëshme të Madisonve. Familja e tij Madison, e pasuruar nëpërmes tregëtisë së skllevërve, piraterisë, vrasjeve,  grabitjeve e kontrabandës, është e njohur si “sundimtare e detit” e së fundi si ndertues anijesh e pronar të flotës më të madhe të globit. Personazhi i dytë është Kurt Herman, milioner, aventurier i luftrave të Koresë e Vietnamit, trashigimtar dhe përfaqësues i një familje senatorësh, ushtarakësh e avokatësh, në kasten e lartë amerikane, i cili njihej në publik me nofkën “Avokati i Djallit”, pasi për para, bënte avokatinë e diktatorve e vrasësve të njohur në botë.

David Kolorado është personazhi i tretë në libër; bir i një fermeri, kërkues shkencor, që ndryshe nga shokët e tij, është puritan e bio-njeri. Ai është ndjekës i teorisë të VOICESFERES, që studion Billi, xhaxhai i Frankut, sipas të cilës:… egziston një shtresë e caktuar në atmosferë, ku pas vdekjes të secilit prej nesh, ruhen përjetësisht zërat apo informacione njerzore…. Romani merr shpesh nuanca provokative e filozofike, ku cdo lexues mund të gjej vehten mbrenda tij. Autori përshkruan me mjeshtri e vërtetësi skena ku dominon pushteti i parasë, kanibalizmi, hakmarrja, korrupsioni, kontrabanda, tirania e skicofrenia, refleks i intrigave e konflikteve të jetës së klaneve të “shoqërisë së lartë”.

Me shkrimtarin Shyqyri  Mollaj, personalisht, më lidhen vite të tëra pune e bashkëpunimi në qytetin tonë të lindjes Shkoder dhe e ndjej për detyrë që të shkruaj për të, disa rreshta më shumë se një artikullshkrues i zakonshëm.

Autori Shyqyri Molla lindi në vitin 1946-të në qytetin e Shkodres, ku dhe u arsimua. Ai, kaloj rreth 30 vite pune në Institutin e Misrit dhe Orizit ku punoj si përgjegjës i kulturës dhe i bibliotekës. Nën kujdesin e përkushtimin e tij, Instituti gëzoj një bibliotekë me fond shumë të pasur, si me vepra letrare kombëtare e botnore, por edhe me vëllime shkencore e teknologjike, që i shërbenin studiuesve të institutit. Me dëshirën e madhe për artin, ai krijoj e drejtoj edhe grupin teatror amator të ndërmarrjes, i cili konkuroj me shumë sukses në olimpiadat e ndërmarrjeve të qytetit. Krahas drejtimit të bibliotekës, ai merrej edhe me eksperimente të ndryshme shkencore, mbrenda institucionit.

Shyqyriu, një njëri me karakter të fortë e temperament të zjarrtë, nuk u pajtua kurrë me farsën false të diktaturës.  Në vitin 1963 si rezultat i një konflikti politik me një kuadër të partisë, nxirret para “gjykatës shoqërore” në lagjen ku banonte si “nip i pabindur i armikut të popullit Haxhi Hajdari” duke u dënuar, për konfliktin, me perjashtim nga të gjitha shkollat e republikës, me punë korrektonjëse të detyruar, me riedukim në bujqësi në kooperativen bujqësore të Dobracit (fshat në periferi të Shkodres).

Djaloshi i talentuar edhe pse nën presionin e “ndëshkimit shoqnor”, përpiqej pa ndërprerje të punonte në lëmin e letërsisë duke krijuar romanin e parë ZOGJTE NDERTOJNE FOLENE, të cilin e botoj në vitin 1967, në moshën 21 vjecare. Ky roman, në 216 faqet e tij, bën fjalë për një grup të rinjësh në një kooperative bujqësore, ku jeta paraqitej me ngjyra optimiste, që ishte modeli i ditës i realizmit socialist. Si linjë kryesore e romanit  ishte dashuria në mes të rinjëve në një fshat, ndikimi i politikës partiake mbi masat,  përfaqësuar nga sekretari i organizatës së partisë. Romani u prit shumë mirë, mbasi, kjo temë i mungonte deri atë kohë letërsisë, por edhe si rrjedhojë e botëkuptimit e stilit rinor në të shkruar.

Romani hyri në Antologjinë e Letërsisë Shqipe, në tekstet shkollore të klasave IX-të e X-të të kohës, së bashku me romanin DASMA të Kadaresë dhe atë ARA NE MAL të Petro Markos. Por ndodhi,  që në vitin 1975, Shyqyriu, dërgon për botim një roman fantastiko-shkencor me titull “Fundi Perëndive të Olimpit të Ri” i cili nuk pranohet për “gabime të rënda ideore”. Ky motivacion merret si shkak për ti hequr të drejtën e botimit duke i hedhur poshtë edhe libra të tjerë që kish dërguar për botim.  Për ti shpëtuar përndjekjes dhe burgut të mundëshëm, ai pushon së shkruari deri në momentin kur arratiset për në Amerikë, ku jeton prej dy dekadash.

Për mendyrën e të shkruarit e temat që përcillte, 22 vjecari Shyqyri Mollaj pat vlerësime nga shkrimtarë të njohur shkodranë si Prof. Vehbi Bala, por edhe nga kolosi i poezisë Federik Reshpja. Aktualisht, shkrimtari Shyqyri Mollaj, ka dërguar për botim një roman të ri, si dhe pret të prezantojë  vëllimin e tij të fundit  “ZBUKURUESI I QYTETIT”, që përmban një novelë e tre tregime me temë nga tranzicioni shqiptar.

Për mua personalisht, romani Orët e vdekjes, është një vepër aktuale, që i përgjigjet kohës me problemet e saj dhe do të ishte ideal për një skenar filmi. Stilli me të cilin autori paraqitet në këtë vepër është i thjeshtë, modern, sintetik, me pasazhe filozofike, por i lexueshëm nga të gjitha shtresat e moshat. Romani në tërësi, ishte një surprizë e bukur si nga tematika, por edhe  nga cilësia, gjë që po e ndeshim përherë e më rradhë në xhunglen e botimeve nga letërsia moderne shqiptare.

Vjenë, me 23 janar 2017

Filed Under: LETERSI Tagged With: Orët e vdekjes, Pjeter Logoreci, Shyqyri Mollaj

I PARI ISHTE ATDHEU

January 29, 2017 by dgreca

Rreth krijimtarisë poetike të Myrteza Kasit/

Fejzo Enver memshaj

Nga Enver Memishaj/

14232640_1170752132970329_8595927308313522346_n-300x194

Shembulli i Argjiros/

Pasi hapa telefonin, më atë anë dëgjova një zë të bukur femre:

  • Jam vajza e Myrteza Kasit…

M’u desh të rëmoja në kujtesë, që të kujtoja shumë vite më parë, një bisedë të këndëshme që më kishte bërë aktori humorit i ndieri Stefan Prifti. Ai më kishte folur me ndjenjat e vlerësimit dhe respektit për Myrteza Kasin. Tregimi mikut tim të nderuar ishte mbres lënës, ashtu si dinte Stefani të tregonte. Kjo u bë shkas që unë të botoja një artikull për atdhetarinë dhe krijimtarinë e Myretza Kasit, shoqëruar me dy poezi të tij. (Shih gazetën “ 55 “, Tiranë, dt. 15.6.2003, f. 15, “Shkrimtari që sfidoi diktaturën”)…

Argjiro Kasi – Gjoni më dhuroi një përmbledhje me poezi të të atit, botur në dhjet vjetorin e ndarjs nga jeta. Duke kujtuar babanë, vajza e poetit dhe atdhetarit që vuajti padrejtësisht nga regjimi kohës na jep një shembull të dashurisë dhe respektit për prindrit, një shembull qytetarie dhe humanizmi.

Zonja Argjiro na tregoi se si mund të rikthejmë dhe të bëjmë të gjallë jo thjesht prindin, por edhe një burrë me vlera intelektuale, që e deshi shumë atdheun e tij, dhe për këtë vuajti.

Kjo ndjenjë vlerësimi mungon tek pasardhësit e atyre njerëzëve që vuajtën nën diktaturë  dhe nuk mundën të shkruajnë për plagët e tyre, prandaj veprimi familjes së Myrteza Kasit është emocionues dhe kuptimplotë.

Po kush është Myrteza Kasi?

Ai lindi në Gjirokastër më 13 qershor 1933. Studimet e larta për inxhinjeri, në Sofie të Bullgarisë, i ndërpreu për arsye shëndetësore. Rifilloi studimet në Universitetin e Tiranës, për gjuhë e letërsi shqipe, por u përjashtua në përfundim të tyre për arsye politike. Për mëse 40 vjet ka qenë anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, por edhe nga kjo organizatë është përjashtuar. Ka qenë anëtar i Partisë së Punës së Shqipërisë dhe është përjashtuar, pasi bashkëshortja e tij vinte nga familja Xhaxho e Libohovës, e persekutuar politike. Myrteza Kasi u nda nga jeta në 10 shtator 1996, duke lënë në dorshkrim vepra të vlefshme në fushën e letërsisë.

Poezia e Myrteza Kasit

Përmbledhja e krijimtarisë poetike të Myretza Kasit është botuar nga familja nën titullin “Një det me dashuri”, e ndarë në pesë kapituj: Adheu, Puna, Dashuria, Heronjtë dhe  Lirika. Libri është redaktuar nga  Çerçiz Loloçi dhe hapet me autobiografinë e autorit.

Në librat e shenjtë thuhet se e para ishte fjala, për poetin dhe patriotin Myrteza Kasi i pari ishte atdheu, prandaj krijimtaria e tij fillon me poezinë “Ndenjat e para”, kushtuar atdheut:

Po vargu që shkruaj për ty, / Plot zjarr zemrën ma mbush.

Pas atdheut poeti i shtë drejtuar shenjës së kombit: Flamurit:

Valo krenar, Flamur i Arbërisë plakë,

Si dikur, në malet legjendare, fitimtar,

I papërkulur kurrë, betejash lyer me gjak,

Flamur i Kastriotit, valo, valo krenar!

Në këtë kapitull ku janë botur këngët për atdheun, poeti e sheh çdo veprim të lidhur me ndjenjat e dashurisë për atdheun dhe flamurin. Kështu e sheh ai Dheun e tokës mëmë, edhe nusen poeti e parafytyron që drejt derës së burrit të shkojë me flamur në dorë: Prin nusja me flamur në ballë!/ E krushqit rendin pas!

Republikën e shikon të mbështjellë me shami të kuqe: O Republika ime!/ Moj e kuqja si flamur!

Kapitulli përfundon me një poezi të shkruar në vitin 1993, një thirrje për gjithë shqiptarët kudo në botë që të kthejnë sytë dhe ndihmojnë nënën Shqipëri. Në pak vargje poeti me talentin që e karakterizon jep gjëmën që vujatën shqiptarët nën diktaurën komuniste:

Kush të mpaku, të rrënoi,

Kush të shqeu, të coptojë?

U shkretove nënë e gjorë,

Mbete me trastë në dorë!

Për një palo ideal,

Të çuan në buzëvarr!

Në kapitullin  Puna, poeti i këndon punës se vetëm me djersë njeriu gjen lumturinë dhe begaton atdheun e tij. Poezitë e këtij kapitulli të kujtojnë atë thënien e madhe të Viktor Hygoit se përtacia është mëma që pjell të gjith të këqijat. Poeti këshillon nipin e tij që të bëhet çfarë të dojë, por gjithëmonë të punojë. Pozia e tij të bën optimist për jetën, të bën të besosh se me punë njeriu arrin gjithëçka edhe të komandojë një lumë të harbuar dhe të çajë malet…

Në këto poezi ndihet vlerësimi dhe respekti që poeti ka ndaj njerëzve të thjeshtë të punës: për kovaçin, për tornitoren, për djersën e derdhur në frontin e punës që oxhakët e fabrikave të nxjerrin gjithmonë tym. Poeti përulet me nderim para njerëzve të punës, pra ai u ngre himin atyre duke gjetur atje bukurinë e jetës dhe udhën e lumturisë.

Shpirti njerëzor e delikat i poetit del qartë në kapitullin e poezive të dashurisë, poezi që prekin zemrën dhe mendjen:

Me lulet erdhe në pranverë,

Por veç një gjë nuk di,

Ti vallë i sole lules erë,

A lulja ta dha ty?!…

Më bukur njeriu nuki mund të shprehet për ndjenjat e dashurisë, ku vajza krahasohet me lulet plot erë të këndëshme, ku nga bukuria dhe era ia kalon edhe lules. Kjo gjë e huton poetin dhe pyet: Ti ia dhe lules erën, apo ajo ta dha ty?

Dhe një mësim i bukur për të rinjtë e kohës sonë se dashuria e vërtetë nuk ka mort ajo rron një jetë të tërë, ajo duhet të jetë shembulli i ndjenjave njerzore që jetojnë përjetësisht:

Edhe kur bora kryet të na mbulojë,

Unë gjithmonë lule do të bie!

Pra edhe në takimin e parë, por edhe në takimin kur poeti është zbardhur kemi të bëjmë me lulet, lulet që zbukurojnë jetën, ose që janë jeta edhe gëzimi i vërtetë.

Kapitulli  “Heronjtë” hapet me “Këngën e të pamposhturve”, ku poeti i ngre himin heronjëve që kanë bërë dhe mbajtur kombin, me vizion, me guxim, dhe me qëndresë edhe kur mbarojnë municionet:

Dhe plumbat në mbarofshin një ditë…

dhe lufta në pushoftë një cast…

Granata do t’i bëjmë shkëmbijtë,

Libri mbyllet me kapitullin e lirikave, ku shpirti poetit i këndon bukurisë së jetës.Qetsinë e lumturinë poeti e sheh te djersa që derdh punëtori e bujku, pra te puna. Kështu të bashkuar dhe me punë poeti thotë se ne do t’u bëjmë ballë edhe stuhive dhe tërmeteve.

*     *     *

Si përfundim për krijimtarinë poetike të Myrteza Kasit do të thoshim se është një poezi e mirfilltë, me ide dhe forcë artistike, poezi që të vë në mendime, por edhe që të prek zemrën, poezi për atdheun, familjen dhe dashurinë. Nëpër faqet e këtij libri vëmë re vuajtjen e poetit,  dhe vuan ai njeri që di, por Myrteza Kasi nuk ishte vetëm një burrë i ditur, por edhe një shpirt poeti.   Vuajtja nuk e mopshti atë, vuajtjen ai e shndërroi në poezi, vuajtja përkundrazi e ka bërë atë të shkruaj më shumë, sepse nga shtypja pëllcet rrufeja, ose siç thoshte Hygo: Pashë vuajtjen dhe u bëra njeri.Poezia e tij na kujton poetët e kohës, ajo është vazhdim i asaj poezie, por me ide më të qarta dhe më luftarake. Në botën popullore shqiptare Myrteza Kasi  ishte në kërkim të një kohe që erdhi me shumë vonesë për të, kur ai ishte në fundin e jetës së tij.Vepra, që Myrteza Kasi la pas, përbën një thesar gëzimi për familjen dhe më gjerë, pasi ai nuk deshi të largohej nga kjo botë pa lënë pas gjurmët e tij në të cilat duhet të ecin bijat e tij.Imagjinatë pjellore e shprehur në poezi dhe në prozë, është veçoria e veprës së tij. Ai hipur mbi kalin e imagjinatës kapërxeu gjith pengesat që regjimi mizor i vuri përpara, ai shfaqet sot para lexuesit triumfator mbi atë regjim që përmbysen shqiptarët. Vepra e tij është intriguese, që na detyron t’i kushtojmë vëmëndje.Myrteza Kasi është shembulli i luftëtarit që me veprën e tij mundi t’i kapërxejë traumat dhe disa tragjedi të brendëshme të kohë kur jetoi. Sot krijimtari poetike e tij ka tërhequr vëmëndjen e botës kulturore, disa gazeta si  “55”, “Nacional”, etj., kanë botuar artikuj me vlerësime për krijimtarinë e tij  Me këtë libër vajza e tij  Argjiro Kasi – Gjoni na ktheu Myrteza Kasin, si njeri dhe si poet, dhe për këtë bota kulturore duhet t’i jetë mirënjohëse kësaj femre që paska trashëguar nga i ati shpirtin e bukur jerëzor. Tani i mbetet komunitetit të poetëve që kur ndodhin jubiletë poetët duhen zbuluar dhe një nga këta është edhe Myrteza Kasi.

 

 

Filed Under: LETERSI Tagged With: krijimtaria poetike, Myrteza Kasit/ Enver Memishaj/

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 223
  • 224
  • 225
  • 226
  • 227
  • …
  • 293
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Në Ditën e Gjenocidit në Kosovë, nevoja e Kualifikimi Juridik Ndërkombëtar për Krimet e Kryera në Kosovë (1998–1999)
  • FUNDI I REZISTENCËS SË NACIONALIZMËS 1946-1947
  • ZBULOHEN KONGRESET E BALLIT KOMBËTAR
  • 15 janari është Dita e Përkujtimit të Gjenocidit ndaj Shqiptarëve në Kosovë!
  • Editori Diellit Dr. Athanas Gegaj përkujtohet në New York më 25 Janar 2026
  • Arsyet e vërteta pse ngriu procesi i vizave emigruese për në Amerikë për shqiptarët!
  • ERNEST KOLIQI ( 20 MAJ 1903 – 15 JANAR 1975)
  • SHQIPTARËT NË SANREMO!
  • “Punë hajnash-punë krajlash” dhe mendtarë që heshtin
  • MBRETI ZOG (1933) : “BASHKIMI I KOSOVËS ME SHQIPËRINË, NJË DËSHIRË E MADHE PËR TË CILËN NUK DO TË KURSEJMË ASNJË PËRPJEKJE PËR TA REALIZUAR…”
  • Perspective of a Trauma Surgeon and Former Health Minister of Health of Kosova
  • “I huaji”
  • JO NE EMRIN TIM!
  • Krimi kundër njerëzimit në Reçak dhe lufta e narrativave
  • Fitoi Çmimin e Madh në Saint-Saëns International Music Competition, Prof. Ina Kosturi: “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë”

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT