VETËDIJA E NJË DUKURIE LETRARE

November 11, 2017 by dgreca

– Shqyrim letrar mbi romanin e Vilson Culajt `I Dëbuari/Shkruan: Violeta ALLMUÇA/DIELLI/
Shkrimtare/

Në brendësinë e tij ky roman i shkruar nga një shkrimtar i emancipuar artistikisht dhe estetikisht përfshin ngjarje shqiptare të kohës që ruante komplekset e së shkuarës, dhe kohës së re të krijuesëve të rinj. Meqenëse na paraqitet një shtjellim dhe krijim me kontekst prozaik, autori lëviz në udhën letrare për të na sjellë një roman po aq të vërtetë sa edhe jeta e paraardhësve të vërtetë. Duke përzgjedhur temën e qenësisë dhe qëndresën e njeriut shqiptar në shekuj, para lexuesit materializohet një realitet i strukturuar, ku në esencë shfaqet historia e prekshme shpirtërore me elementë të gjallimit në kohë dhe hapësirë. Autori përcjell një vetëdijësim të zbuluar në ekzistencën njerëzore, të një kohe e cila kërkon të gjallojë po të njëjtin sistem të kujtesës, tanimë në rrafshin artistik ku na rishfaqet drama e jetës shqiptare. Në thelbin e një ngjarjeje historike për ta zhveshur njeriun nga mbulesa e heshtjes, autori ka krijuar realitetin shpirtëror, pra, një qenësi të dalë nga tragjikja. Ngjarjet konkrete në roman lëvizin përmes personazheve konkretë të cilët çuditërisht përshkruhen qysh nga qenësia e së shkuarës e deri e së tashmes. Teksa rrëfen jetën e dyfishtë të konkretes me tragjiken autori e kthen në një qasje të përjetshme historinë njerëzore. Projeksioni i rrëfimtarit dhe personazhit kryesor reflekton një zhvillim letrar me përmasa kundërthënëse qysh në rrënimin e viteve të ikura, ideve dhe traditave ku objekti artistik bëhet i pakohshëm duke ngritur një epokë tjetër, e cila në të vërtetë nuk ishte harruar as në rrjedhën e shtetit më të vjetër. Koha dhe njeriu ecnin përkrah njëri tjetrit me të njejtin mesazh tipik, gjetjes së thelbit të përbashkët. Qëndresa dhe sakrificat e tyre qartësojnë fakte historike duke përcjellë ide të thella që nuk ishin rrënuar nga koha, por nga vetë njerëzit, të cilët nuk mund të jetonin pa të ardhmen. Secili kishte heroin dhe librin e jetës së vet, secili udhëtonte, rrëzohej dhe ngrihej përsësri në këmbë. Autori Vilson Culaj e gjen objektin artistik nëpërmjet shtjellimit të strukturës së tekstit dhe mënyrës së të shprehurit. Rrëfimi është i njejtë me rrëfimin e personazhit kryesor si të ketë jetuar brenda tij, duke krijuar një roman të veçantë me forcë shprehëse artistike në letërsinë shqipe. Trajtimi në vetën e parë të një drame njerëzore ku lëvizin personazhe të rrethuar nga e shkuara dhe e tashmja, brenda dramës e fenomenit të një jete misterioze rrotullohet rreth një bërthame qendrore. Ajo përbën jetën dhe dashurinë si tërësi estetike. Monologu dhe dialogu i përdorur në temën e njohur të Kanunit në zhvillim të ndërsjellë me jetën e njeriut si personazh edhe me jetën reale, kushtëzohet nga funksioni shpirtëror që kundërvihet mbi dhimbjen e vuajtjet e kohës. Duke na shpallur realitetin e mungesës së lirisë si një kushtëzues të jetës njerëzore, episodet lidhen me njera tjetrën duke formuar ndërtimin tekstor, jo në formën tradicionale, por si perceptim modern i një realiteti të ri. Është e natyrshme që krijuesi cilësor e përçon realitetin artistik nëpërmjet sistemit gjuhësor dhe atij kuptimor si përkushtim estetik e origjinal i thyerjes së kohezionit në unitet me strukturën artistike. Historia e UNIT lëviz brenda personazheve në realitetin e Krahinës dhe traditës ku individi nëpërmjet artit letrar kërkon atë çfarë ka humbur në histori.
`Dëbimi emocional arrin deri në dëbimin real` drejt një rruge pa adresë të personazhit duke bërë që vetmia të mbetet një aleat i vështirë, një botë e frymë tjetër që e shtyn njeriun të mendojë për ekzistencën. Kjo ndodh sepse njeriut ashtu si personazhit kryesor i kishin mohuar lirinë. Ngjarja e lindur në tokën e të parëve e ndjek personazhin nga fillimi i romanit deri në fund të tij. Autori duke dashur të zbulojë të vërtetën njerëzore të Gjon Kekës na sjell një figurë krejt ndryshe në ide, në dhimbje apo në ndryshim, i cili gjatë historisë së jetës kërkon të gjejë thelbin e saj. Bashkëngjitjen e jetës personale me jetën `hije` që e ndjek pas, ai e shndërron nga një botë e vogël rreth tij në një botë të madhe me kujtesë, ku nata i dukej shekull dhe dita e vuajtur, sepse i mungonte e realitetit historik. Nëse personazhi gjatë gjithë leximit të romanit endet në kërkim të së vërtetës së rrënjëve e trungut të tij, kjo mbetet një dilemë e thellë për ta çuar figurën qendrore të romanit, Gjonin, në hapësirat e lirisë. Duke kërkuar vetëveten njeriu duhej të luftonte me perandorinë e heshtjes dhe kujtimeve për të gjetur gjurmët e gjakut të tij. Ideja se njeriu mund të vdiste vetëm njëherë i sillet përqark si një zjarr poshtë qiellit të dashurisë dhe Atdheut të zaptuar nga qenie pa atdhe. Kjo filozofi e copëtimit të tokës së paraardhësve kthehet në një ide që përçon romanin në udhëkryqin e të shkuarës dhe të së ardhmes. Procesi filozofik dhe tematik i romanit thellohet teksa jeta njerëzore në pafundësi krijon raporte me strukturën shprehëse artistike si forcën e personazhit, dallimin e tij, formës së rrëfimit në funksion të plotë të vijimit qenësor dhe krijimit letrar. Duke kërkuar rrënjët e kahershme midis jetës dhe vdekjes, këtij kontrasti të njohur, ku humnera e territ dhe rrëmbimi i trojeve simbolizojnë kërkimin e shenjtërisë së kombit të humbur apo plisat e gjakosur në shekuj për qëndresë, lindin elementë artistikë që na zbulojnë esencën e kujtesës. Realiteti historik e shtyn personazhin kryesor Gjonin të zbulojë një realitet tjetër brenda vetëdijes së tij duke u ballafaquar me të vërtetën e jetës së të parëve që nuk kanë vetëm rrënjë historike por edhe shpirtërore. Koha e zbulimit të së shkuarës dhe koha e rrëfimit të së tashmes krijojnë një realitet artistik, pasi autori i romanit hyn brenda botës së disa personazheve në roman si Hana, Atë Artur Konica, Shpresa, Frati i krahinës Pashku, Gjina e të tjerë zëra që dëgjohen duke shpalosur botën e vërtetë të jetës së tyre. Mitizimi gjithkohor i rrënjëve të atdheut të përjetshëm shfaqet në nivel të lartë artistik dhe estetik duke e bërë romanin `I dëbuari` shkruar me një stil europian dhe modern në zbulimin e qenësisë, një dukuri të re në realitetin e letërsisë shqipe.

Sofra Poetike e Dielli-t- Buqetë Lirike Nga Anton Çefa

November 9, 2017 by dgreca

Buqetë lirike/

1-anton-cefa

Nga Anton Çefa/ New Jersey/USA/

Atdheu/

Ma i madhi mister/

Rri fshehur në truallin tand/

Etje e dhimbjes/

Dhe e mallit/

Që shtohet në rrjedhë të stinëve./

Jehe melodish

Në mendimin tim

Thërmohet nji tingull guri

E vorbuj flake ngre në çdo pikël gjaku

Mandej nji mal me dhimbje

E jehe melodish

Ma të lashta se kohë e gurit.

Mallkimi i gurit

Që në kohët ma të hershme

Stërgjyshi im në logun e kuvendit

Faqe burrave urtakë

U përbetue mbi gur . . .

Dhe guri ia lëshoi namën e vet:

“Mallkue qoftë çdo gja qi s’asht gja,

mallkue qoftë fjala,

nëse nuk zbulon të vërtetën,

lëvizja nëse nuk synon drejt dritës,

ngjyra nëse nuk ruen fytyrën,

forma nëse shtrajtëson njeriun,

pesha nëse nuk randon ku duhet!

Mallkue qofshin !”

E mallkimi më ndjek që shtatqind brez.

Filli i fjalës

Fëmijë,

Ia kërkova fillin fjalës:

Përtej bukurisë, qielli,

Përtej dashurisë, nana,

Përtej flijimit Atdheu,

Përtej vetvetes, emni.

Kryqëzim

Kryqëzohem tek fjala,

Fjala kryqëzohet tek unë.

Në fjalën time digjem,

Përsëdytem prap tek fjala.

Hini i stërdjegun i Feniksit –

Fjala.

“E para – fjala”

“E para fjala” – në Ungjill Shën Gjoni –

Në magjen e kaosit të gatuhet drita,

Të ndizet prushi diellor

Ditën

Dhe kandilat e yjeve natën!”

Po Fausti i urtë : “Në fillim vepra.

Vepra i jep frymën fjalës

E botës.”

Rendi hyjnor e ai njerëzor

Përzihen.

Njeriu përpëlitet në andralla.

Njeriu

Për lindjet e dritës

Prendimet përflaken n’lakmi

Dhe agimet

Drejt muzgjeve përjetësisht shtrijnë duert.

Njeriu –

Nji pikë e vetme

Në këtë univers dëshire.

Poezia shqipe

Stinë që bleron përherë

Në parzmin tim

Poezia shqipe

Qysh në ma të hershmet

Kohë të fëminisë.

Në damarët e kaltër të gjakut

Si në lendinat e vjershës sonë dikur

Përndezet “Andrra e jetës” nën çurlikim bylbylash

Për kohë ma të bardha,

Pranë nji prozhmi ku mrizojnë zanat

E Fratit të Madh,

Vaditën “Lule vjeshte”.

Në barin e livadheve që rritet

Lëndinave t’krahnorit,

Përgëzojnë e kundërmojnë trëndelinat

E Lasgushit,

Nën thembërzat e kangjelave të De Radës.

Atje kullosin dele të bardha –

Motrat e Gasper Palit.

Dhe natën, kur shuhen hyjëzit

E errësina randon mbi jetën

Ndizet e kullon dritë

Qiriu i Naimit.

Poezia ime

E ndezun dikur

Në krye të stinëve të mia –

Qiri i pafikun

Deri në sosje të frymës.

Kumbimi i heshtjes

(Birit tim Dasaretit)

Ritmi i kujtesës

Ma dridhë penën n’kalesë t’nji fjale:

Asht malli për ty.

Dishirit s’i bindet jeta.

Që në fëmini

Pranë andrrës sime

Asht ngri nji gojë trishtili.

Mos bëzaj! –

Më thanë n’kërcnim,

kur isha vetëm za

E u përhumba si tingulli n’humnerë.

Kot kërkoj sot

Hije jehonash t’shueme

Mbi hone buzësh.

Mos shih ! –

Më thanë n’kërcnim,

Kur isha vetëm sy.

Kot kërkoj sot

Gjurmë fjalësh

Ndër zgavra t’syve.

Ato s’i rinë ma drita.

Nuk mbillen lule n’djerrina muzgjesh.

Ndër mure, jo,

N’muranë kumbon heshtja,

Që shijen t’idhtë ia ndiej ende.

Asaj po venia veshin

Dhe shkrueji ti ato që nuk i thashë dikur !

Ju s’keni emna

Martirëve të diktaturës

Ka humbë shkëlqimin në gropën e përbashkët

plot lagështi,

bardhësia e eshtnave.

Kohës i shkojnë mornica në trup.

Me duer që dridhen prej dëshire

po i marr eshtnat tuej, miqtë e mi,

po i vendos në gropën e qelqtë të gjoksit,

altar i dhimbjes.

Prej andej do kundroni

kaltërsinë e andrrave të vrame

nga duer vllaznore.

Nji kunorë lutjesh ju ve te kryet

dhe kryqin e mundimeve tuaja.

Ju s’keni emna,

lavdi asht emni juej

mbi rrasën e mërmertë të kujtesës së kombit.

SHQIPËRIMI I VEPRAVE HOMERIKE ILIADA dhe ODISEA prej ILIA V. BALLAURIT

November 1, 2017 by dgreca

2 Thanas-Gjika

Nga Thanas L. Gjika/Pas botimit shqip të poemave të Homerit prej përkthyesve të talentuar Gjon Shllaku (“Iliada”) dhe Pashko Gjeçi (“Odiseja”), mendohej se nuk do të guxonte kush të përkthente dhe një herë këto dy kryevepra të letërsisë botërore. Mirëpo në vitin 2013 ndodhi e papritura: studiuesi i botës së lashtë greke i heshtur, Ilia Vasil Ballauri, e befasoi botën e letrave shqipe duke publikuar përkthimin e poemës “Iliada” përmes një botimi në një numur të kufizuar kopjesh, luksoz, realizuar jashtë vëndit me ISBN të nxjerrë nga Libraria KOTTI, Korçë dhe me shpenzimet e veta dhe më 2017 përkthimin e poemës “Odisea”. Të dy këto poema janë botuar në format të madh A 4 të ndara sejcila në dy vëllime:
Iliada vëll. I përfshin rapsoditë 1-12 në 411 faqe dhe vëll. II përfshin rapsoditë 13-24 në 528 faqe.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Odisea vëll. I përfshin rapsoditë 1-12 në 354 faqe dhe vëll. II përfshin rapsoditë 13-24 në 383 faqe. Faqet e hyrjeve të sejcilës poemë hartuar prej përkthyesit, si dhe shënimi i gjatë në fund, nuk bëjnë pjesë në këtë numërim.Dr. Ballauri ia dërgoi si dhuratë me anën e mikut të tij z. Thoma Karamitro, bibliotekës së qytetit tonë Uster (Public Library of Worcester MA) të katër vëllimet, që kushtojnë gjithsej 112 Euro / 11.200 lekë të rinj. Si dhuratë e ka shpërndarë ai këtë vepër ndër miq e shokë dhe në biblioteka e institucione të tjerë nëpër botë. Prej British Library, London, biblioteka më e madhe në botë me rreth 150 milion vëllime dhe me 3 milion dhurata në vit, ka mare dy here (për të dy veprat) vlerësim dhe falenderim nga drejtorët e sektorit për Evropën.

Ilia Ballauri mes tre vëllezërve është vëllai i vogël i poetit dhe përkthyesit Aleko Ballauri. Të dy këta bij të Korçës janë djemtë e muzikantit Vasil A. Ballaurit, pinjoll i një familjeve të vjetër e të pasur korçare me origjinë nga Voskopoja. Kjo familje është shquar për punë cilësore intelektuale të kryer pa bujë. I ati i tyre, Vasili, njohës i mirë i greqishtes si dhe i një sere gjuhëve të tjera por sidomos i muzikës (violinist e pjanist), la në dorëshkrim një libër me shumë të dhëna nga historia e përhapjes së muzikës qytetare korçare, libër të cilin e botoi Ilia bashkë me serinë e tij prej shumë librave, mbi jetën e veprën e filozofëve, historianëve e shkrimtarëve të antikitetit grek, etj. Kjo seri botimi parapriu botimin e dy poemave madhore të Homerit, atit të letërsisë artistike europiane.
Djali i madh i Vasilit, mësuesi i matematikës Aleko Ballauri, i cili kaloi jetën në fshatra të Gramshit, pas vitit 1992 iu kushtua letërsisë, sidomos poezisë. Ai shkroi e botoi disa vëllime me poezi origjinale dhe shumë vëllime me përkthime poezish nga letësia ruse.
Me jetën dhe veprën e tyre, Vasil Ballauri dhe djemtë e tij Aleko dhe Ilia treguan se familjet e vjetra e të pasura korçare, që u luftuan aq ashpër prej regjimit komunist, kishin në vetvete potenciale të mëdha mendore, të cilat ai regjim nuk ia shfrytëzoi e as ia vlerësoi sa e si duhej. Bijtë e kësaj borgjesie po ia dhurojnë arritjet e veta kulturës, artit dhe shkencës sonë kombëtare pas shkërmoqjes së diktaturës, me dinjitet e pa bujë duke punuar me pasion mbas punës për të mbijetuar, ose në vite penisoni, pra jo duke qenë rrogëtarë institucionesh shkencore a kulturore si shumica e kuadrove të përkëdhelur të ish diktaturës ose të qeverive pasdiktatoriale.
Fatkeqësisht qeveritë pasdiktatoriale, ku mbizotërojnë ish komunistë e ish sigurimsa, po humbin kohë dhe energji për të mbuluar dhe jo për të dënuar krimet e komunizmit, si dhe jo për t’u kthyer gjithë pronat pronarëve të shpronësuar dhe as për të vlerësuar arritjet e ish të përndjekurve të regjimit komunist, që punojnë për të mëkëmbur dinjitetin e kombit tonë të abuzuar në shekuj.
Ilia është nga ata djem që e kryen gjimnazin shkëlqyshëm, por për shkak të “biografisë së keqe”, në vend që të dërgoheshin për studime në Tiranë në degët që donin, u dërguan të kryenin shërbimin ushtarak në brigadat e punës me lopatë në dorë, si Eugjen Merlika me shokë. Ai arriti të fitonte të drejtën e studimit në Institutin e Lartë Bujqësor, Korçë, ku nuk mori asnjë notë më poshtë se maksimalja. Punoi fillimisht si agronom në malësitë e Librazhdit dhe më pas në Korçë u muarr me punë shkencore në fushën e gjenetikës së bimëve. Ai kreu eksperimente dhe studime në këtë fushë, dha leksione për rreth 20 vjet në Universitetin Fan Noli Korçë dhe gjithë aktiviteti i tij shkencor pasqyrohen në rreth 3500 faqe botim librash, tekstesh, artikujsh e kumtesash.
Për shkak se qeveritë pasdiktatoriale nuk e morrën seriozisht krijimin e shtetit ligjor dhe përmirësimin e kushteve të jetës së mësuesve dhe pedagogëve, studiuesëve e krijuesëve, Ilia si dhe shumë të tjerë të cilët për fat të keq vazhdojnë edhe sot të emigrojnë, u detyrua të merrte rrugën e mërgimit në shtetin fqinj, në Selanik të Greqisë. Këtu, njohja e gjuhës dhe përgatitja profesionale e ndihmuan të punësohej si studiues në fushën e virusologjisë për shumë vite.
Pasioni për mësimin e gjuhëve të huaja dhe shfrytëzimin e tyre i lindi Ilias që në fëmijëri, kur në familjen e tij babai, xhaxhallarët e miq të tyre recitonin në greqishten e vjetër pjesë nga poemat e Homerit. Dashuria për atë kulturë dhe pasioni për të mësuar gjuhët e huaja e mbajti Ilian të mbërthyer gjithë jetën që fëmijë, gjatë viteve të gjimnazit, të shërbimit ushtarak e gjatë punës si pedagog e studiues. Për të arritur tek përkthimi enciklopedik i poemave “Iliada” dhe “Odisea” ai ka shfrytëzuar përkthime të këtyre veprave dhe enciklopedi e libra të ndryshëm në tetë gjuhë të ndryshme.
Ky botim është i mbushur me sqarime, komente, analiza, etj, si dhe ilustrime, nga veprat më të mira të piktorëve dhe gravurat e krijuara gjatë shekujve për ilustrimin e kryeveprave homerike. Përfitimi gjatë leximit të kësaj vepre madhore është i shumanshëm: artistik, letrar, filologjik, historik, filozofik, thjesht përfitim encilkopedik shumëdimensional.
Pyetja e parë që i bën lexuesi vetes gjatë leximit është: si ka pasur mundësi Ilia Ballauri të arrijë një përkthim shkencor enciklopedik pajisur me kaq shume shënime sqaruese dhe ilustrime, punë për të cilën do t’i duheshin dy jetë njerëzore, pa u marrë me gjë tjetër. Kurse ai këtë punë që përfshin përkthimin e 28.000 vargjeve (3000 faqeve) homerike në nivel të paarrritshëm në përkthimet e mëparshme, e ka kryer krahas punës pedagogjike e hulumtues dhe përkthimeve të ndryshme, duke u ndihmuar vetëm prej bashkëshortes së tij.
Si askush, Ilia Ballauri me librat e tij ka krijuar një bibliotekë të tërë: ai ka botuar artikuj e kumtesa, ka përkthyer e botuar 31 libra mbi jetën e veprën e njerëzve të shquar të Antikitetit Grek, mbi 600 faqeve me studime e dokumente për vendin e origjinës, Voskopojën e magjishme dhe 700 faqe me dokumente e studime për vendlindjen, Korçën frymëzuese dhe të paharrueshme.
Kur e pyesin se cili është për ty vlerësimi më i madh sot, përgjigjet i përmalluar: fletëlavdërimi i klasës së parë prej mësueses Julia dhe puthjet e saj sa here që më shikonte fletoren e bukurshkrimit të cilën ia tregonte pastaj gjithë klasës si shëmbull.
Për kryeveprën e tij të re, duke dashur të nënkuptohet se nuk do lavdërime, thotë fjalët e Lazgushit: Vepra flet vetë. Kënaqësi e madhe që midis ne shqiptarëve ka të tillë punëtorë të mëdhenj pa mburrma, të cilëve u jemi shumë borxhllinj për pasurimin e kulturës, artit, shkencës dhe botës sonë shpirtërore…

POEZIA E ILIRIANA SULKUQIT NË KLUBIN POETIK”TIRANA”

November 1, 2017 by dgreca

Nga Albert ZHOLI/

Klubi poetik “Tirana” është një grupim poetesh dhe pasionantësh të poezisë, i cili ka vite që organizon veprimtari artistike me krijimtari poetike dhe filma por gjithherë jashtë vëmendjes se mediave që preferojnë më së shumti jetën roze, skandalet dhe jetën e vip-ave surrogat të krijuar artificialisht dhe shterpësish në këto vite tranzicioni në kryeqytetin tonë. Në ditët e fundit të tetorit ky grupim realizoi një takim poetik në kafe “Lux” në Tiranë. Duhet thënë se më parë Klubi Poetik “Tirana” i organizonte takimet në kafe bar “Muza” te Selvia në rrugën e Dibrës, që u mbyll dhunshëm dhe u kthye në një zyrë e një partie politike, sepse më shumë ndjehet nevoja për politikë se sa për poezi në këtë vend. Takimi me poezinë i ishte kushtuar poetes Iliriana Sulkuqi, që dashurinë e saj e ndan( në të vërtetë poetikisht do të thuhej më mirë i bashkon) në mes të Shqipërisë dhe Amerikës ku ka vite që jeton. Por nuk harron të vijë çdo vit e çdo vjeshtë në Shqipëri ku gjen një frymë të ngrohtë për poezinë e saj por ajo edhe përpiqet të krijoj një mjedis artistik gjatë ditëve të qëndrimit në Atdhe. Nëse do te hedhim një vështrim ndër vite do të gjejmë mjaft veprimtari dhe punë të bukura me nismë nga poetja . Pak vite më parë ajo bashkë krijoi me poetin Kolec Traboini, por dhe mbështeti financiarisht një botim të veçante “Kujto poetin”, kushtuar poetëve që nuk rrojnë më fizikisht, por vepra e tyre i bëjnë të jenë gjithë herë në mes nesh. Po në frymën e kujtesës të atyre që bënë traditën poezisë, Iliriana Sulkuqi përgatiti vitin e kaluar një botim të veçante përkujtimor për poetët Frederik Reshpja, Ndoc Gjetja, Murat Isaku, Betim Muço dhe Milanov Kallupi. Në këtë kuadër ajo me kolegët poetë të Klubit Poetik Tirana organizoi takime përkujtimore kushtuar këtyre poeteve në Shkodër dhe Elbasan. Vëmë në dukje se nuk mungojnë takimet e poetes edhe në Tetovë. Ky vit solli diçka të re në prurjet artistike të poetes Iliriana Sulkuqi, e njohur edhe për poetikën për vendlindjen, qytetin e Elbasanin për të cilin përgatiti dhe botoi me shpenzimet e veta Kalendarin e Kujtesës për njerëzit e penës e të kulturës të këtij qytet me tradita kulturore dhe atdhetare. Atje u organizuan takime e biseda edhe në shkolla ku poetja e shpërndau falas kalendarin që kishte përgatitur me të dhëna për të gjithë autorët e fjalës së shkruar të këtij qyteti. Duke parë këtë veprimtari të bukur në vazhdimësi, Klubi Poetik Tirana organizoi një takim me poezinë e Iliriana Sulkuqit në të cilin takim ishte e pranishme dhe poetja. Me të vërtetë një veprimtari e bukur. Poetja Iliriana sapo ishte kthyer nga takimet e saj në Elbasan dhe për ta prurë ngrohtësinë e bujarinë e qytetit te saj të vendlindjes kishte sjellë e vënë mbi tryezë për çdo pjesëmarrës një ballakume tradicionale Elbasani. Ballakumet janë për pranverën, atë të sjellin ndërmend, tha ajo, por unë ua solla në këtë takim të bukur sepse poezia është gjithmonë pranverë. Mbledhjen e hapi gazetari e shkrimtari Albert Zholi, i cili duke qenë pranë Ilirianës në të gjitha veprimtaritë e saj artistike foli për pasionin e poetes dhe përkushtimin për kolegët shkrimtarë që nuk jetojnë më e që të mos i mbuloje pluhuri i harrimit sepse e vërteta është që institucionet shtetërore që duhet ta kishin detyrim, nuk i kujtojnë vëmendje artit letrar që pjesë e shpirtit të popullit pasuri kombëtare e kërkon përkujdesje. Poeti dhe kineasti Kolec Traboini në emër të Klubit Poetik Tirana falënderoi Iliriana Sulkuqin për të gjithë ato veprimtari të bukura në vazhdimësi që duhet të mos jenë të veçuara por te na nxisin që frymën e bukur te poetike ta mbajnë gjallë në takime me lexuesit, edhe kur ata ngurojnë të vine pranë poezisë, të bëhemi ne nismëtarë të këtij afrimi sepse poezia shkruhet për njerëzit dhe jeton tek njerëzit. Arti poetik modern, vazhdoi Traboini, nuk i përjashton përvojat e mëparshme poetike mbarë botërorë, përkundrazi i bashkon tashmë që koha e eksperimenteve shpesh abstrakte me poezinë është punë e kryer. Në këtë kuptim tek modernia gjejmë edhe klasiken, gjejmë edhe frymën e mrekullive të krijuar nga arti i popullit i skalitur perla nëpër shekuj dhe solli shembuj nga poezia popullore e jugut dhe e veriut të Shqipërisë që konsiderohen monumentale. Tek Iliriana Sulkuqi i gjejmë mrekullisht të shkrira frymën popullore, zërin e kumrive e shpirtin e Isuf Myzyrit me klasiken dhe modernen, vazhdoi Traboini duke e konkretizuar mendimin e vet me poezitë e poetes ”Më zu nata në vendlindje” dhe “Trokit e zgjo” të cilat i recitoi për të pranishmit. Në takimin poetik ishte e pranishme dhe aktorja e njohur Margarita Xhepa, “Nderi i Kombit”, e cila fjalën e saj e gërshetoi me recitime poetike që emocionuan të pranishmit. Ajo kujtoi veprimtaritë e organizuara nga Iliriana në të cilat është ndodhur dhe ka dhënë ndihmësen e vet përherë artistja e madhe e skenës dhe e filmit. Madje kur para pak vitesh pa një film qe po përgatitej kushtuar veprimtarisë poetike te Iliriana Sulkuqit, shqip-anglisht, të realizuar nga skenaristja Angjelina Xhara, operator Mjeshtri i Madh Ilia Terpini dhe regjisor Kolec Traboini, ajo i kërkoi grupit realizues të mos e mbyllnin filmin se donte ti recitonte ajo poezitë e Ilirianës. Kështu që filmi u desh të punohej sërish dhe tashmë ai është me zërin e mrekullueshëm të Margarita Xhepës. Të pranishëm në takim ishin edhe emigrantë krijues nga Greqia dhe Italia, Ilir Mborja dhe poeti Aqif Hysa, por kishin ardhur edhe krijues nga Elbasani. Folën shumë pjesëmarrës duke shprehur kënaqësinë për këtë veprimtari. Klubi Poetik Tirana kishte përzgjedhur tridhjetë poezi lirike të autores të cilat u recituan nga pjesëmarrësit. E morën fjalën Ilia Terpini, Eduard Cala, Klejda Plangarica, Vehap Xhindole, Thanas Tane, Dodona Qose, Kozeta Zavalani, Bardhyl Toda, Harallamb Kota, Myslym Ndroqi e tjerë. Ishte një mbrëmje tiranase e bukur, një takim i ngrohtë poetik në prag të largimit të poetes në Amerikë, në New York ku jeton me familjen, por me premtimin se së shpejti do mblidhemi sërish me prurje të reja të cilat krijojnë atë mikroklimë artistike emocionale, e cila aq shumë u mungon poetëve të kohës sonë e jo vetëm në kryeqytet.

DOMENIKO

October 30, 2017 by dgreca

TREGIM NGA FASLLI HALITI/

Viz. S. Kamberi, Piktor i Popullit/

Të nesërmen, herët në mëngjes ne, u nisëm për të bërë dru në pyllin e Gjinerukës, në Spolatë. Xhaxhai na mori me vete mua dhe të birin, Fadilin që ai i thoshte Dili me përkëdheli, kurse mua më quante Koni, ngaqë unë isha i imët sa një kone. Shtratin e qerres e mbushëm me dega të njoma misri dhe me pjepra, gjysmat e të cilave i vodhëm në bostanet e Daut Sefës. Kështu bënim gjithmonë kur niseshim në pyllin e Gjinerukës. Mua më pëlqente shumë pylli i Gjinerukës. Sepse ishte i madh, i dendur dhe me lisa të lartë e thana të kuqe të bukura. Ne ishim të vegjël. Xhaxhai me Domenikon prisnin dru me sëpatë, ne i afronim drurët e prera pranë qerres dhe hanim thana të kuqe.

Domeniko ishte më i ri se xhaxhai dhe e përdorte sëpatën si një druvar i vërtetë.

-Sa bukur që e pret lisin qerratai! – çuditej xhaxhai.

Me siguri në këto çaste ai e krahasonte Domenikon me Xhovanin. Të ishte Xhovani nuk do ta priste lisin kështu me kaq ustallëk. Të ishte ndonjë copë hekuri, po. Atë e ngordhte evgjiti. Po këtë, ë…hë, ë… hë…Këtu as te thoi i këmbës s’i afrohet Domenikos ai. Ja, sëpatën po, e ka kalitur mirë. Grerëz e ka bërë. Edhe pykat…, i ka qarë. Por befas xhaxhait i kujtohet se sëpatat edhe pykat nuk i kaliti Xhovani, por Nuzo Jevgu…

Kur xhaxhai kërkonte ujë ne, ia çonim katruven menjëherë. Xhaxhai punonte shumë, ishte i ngrysur dhe kishte shumë autoritet. Po ne të vegjlit bezdiseshim nga xhaxhai. Ai kërkonte punë, ne donim të luanim…

Pasi ishte ngarkuar qerrja me dru, xhaxhai u ul dhe drodhi një cigare për vete dhe një për Domenikon. Ballin, qafën dhe kraharorin i kishte gjithë djersë. Pasi piu cigaren na mori dhe na çoi mes disa lisave të gjatë e dushqeve gjethedendur që ishin në majë të kodrës që ne të vegjlit I thoshim mal.

– Hajdeni se do t’ju tregoj një gjë të bukur – na tha dhe, na mori për dore.

Mua m’u bë qejfi shumë. Ishte hera e parë që Xhaxhai po sillej ngrohtë me ne, sidomos me mua që ishte treguar përherë i ashpër ngaqë kisha qejf të gjuaja me llastiqe. Unë e kuptova pse ishte i gëzuar Xhaxhai. Ai ishte i gëzuar ngaqë e kishte ngarkuar qerren dingo me kërcunj. Xhaxhai ishte i vetmi në fshatin tonë që e mbushte oborrin me një mal me kërcunj e dru të tjera të thata. Shtëpia jonë kalonte një dimër të ngrohtë edhe sikur dëbora të arrinte gjer në gju apo, siç thoshte vetë xhaxhai, edhe sikur të binin hekura nga qielli.

-Çfarë do të na tregosh? – e pyeti i biri.

Ndonjë fole me zogj të bukur,- thashë unë disi me droje.

-Jo fole me zogj, do t’ju tregoj një gjë edhe më të bukur – tha prapë Xhaxhai.

Unë u gëzova që xhaxhai, nuk më foli me inat, – rri aty ti Koni e mos fol! Por duke na tërhequr për dore, ai na ngjiti pak më lart që të shihnim më mirë. Ah, sikur të sillej gjithmonë kështu xhaxhai me ne, sidomos me mua që s’i hiq llastiqet nga qafa. Në fillim xhaxhai ngriti lart të birin që të shihte përtej drurëve.

-E sheh?,- pyeti të birin

-Cilin?- i tha i biri.

-Folenë me zogj, or budalla, i bërtita unë, djalit të xhaxhait.

– Po detin, or detin – tha Xhaxhai

-Pse deti është ai atje, po ai është qielli ?,- tha i biri me habi

-Deti, deti, – tha xhaxhai, nuk është qielli. Qielli është lart.

-Sa i madh që qenka deeeeti, – tha shumë i habitur i biri.

Pastaj xhaxhai, më ngriti mua. O, sa u gëzova unë. Xhaxhai po më mbante në supe. Kjo për mua ishte më shumë se të shihja mijëra fole zogjsh e gjithë detet e botës. Xhaxhai kishte qenê shumë i egër, i ftohtë i vrazhdë me mua, prandaj unë isha kaq i gëzuar që sot, ai, po më mbante mbi supet e tij…

-Sa i bukur qenka! – thashë unë me habi, jo pse deti ishte vërtet aq i bukur, por ngaqë xhaxhai po tregohej i afërt me mua, ai po më mbante mbi supe.. Deti paska ngjyrën e kraharorit të peligorgës, thashë unë gjithë gëzim e habi, por befas u pendova që përmenda emrin e një zogu, sepse kjo mund ta zemëronte xhaxhait e mund të më thoshte se ti mendjen te llastiqet e te zogjtë e ke o i uruar…, por xhaxhai vazhdoi të më mbante mbi sup…

– U kënaqët?, na pyeti xhaxhai.

U kënaqëm shumë,- i thamë ne, gjithë gëzim.

Ishte hera e parë që shihja det me sy. Kisha parë vetëm limanin e kënetës së Tërbufit dhe liqenin e sfratit që formohej kur fshatarët zinin përroin për të vaditur misrat.

-Domeniko, Domeniko…Deti.Vieni shih detin – thirra unë. Shihe sa i bukur është, si kraharor peligorge.

-Mos e thirr mor Koni, – më bërtiti Xhaxhai. Mos…se…

Unë u çudita me Xhaxhanë. E pse të mos e shikonte Dominiko detin?

Por Dominiko erdhi. Sapo pa detin, ai mbushi kraharorin me frymë dhe psherëtiu: mare, mare… Zvogëloi sytë për të parë më tutje, më larg, më thellë. Ashtu me sy të zvogëluar ai e pa gjatë detin. Po çfarë shihte ashtu, aq i përqendruar ai ? Pse zgjatej ashtu, e qëndronte në majë të gishtave të këmbëve e përpiqej të shihte sa më larg, larg, larg…?

Përtej ishte atdheu i tij, Italia, ishin fëmijët, nëna, babai, gruaja, vëllezërit, motrat…

Ai i kërkoi një cigare Xhaxhait. Xhaxhai i vuri përpara kutinë e duhanit. Domeniko drodhi një cigare të trashë me shumë duhan. E ndezi dhe filloi ta pinte. Tymi i cigares largohej si një shami e kaltër drejt detit. Domeniko thithte cigaren dhe shikonte detin i shtangur, i ngujuar aty midis lisave dhe dushqeve të pyllit të Gjinerukës. Diçka i fanitej, diçka përfytyronte. Mbase fëmijët, mbase nënën, gruan…Ai shikonte, kurse ne, nuk shinim gjë.

Xhaxhai nuk i foli. Na porositi që dhe ne, të mos i flisnim. E lamë të qetë, me qëllim që të çmallej me përfytyrimet e tija.

– Ejani, na tha me zë të ulët xhaxhai, ejani të shkojmë te qerja. Lëreni të çmallet. Ai e di rrugën. Na zë. Ejani !

U larguam ngadalë, pa zhurmë. Ruheshim që të mos shkelnim mbi gjethe dhe degë të thata. Domeniko ndezi dhe shoi disa cigare, po sytë nuk i shkuli nga deti. Ai shikonte me sy të picërruar detin. Ishte i pushtuar i tëri nga malli, nostalgjia. Ne nuk e trazuam. Respektuam mallin, nostalgjinë e tij që po e këpuste.

Ajo ishte një nostalgji që duhej respektuar.

Sapo pa detin, Domeniko psherëtiu:

–Eh, mare, mare.

Përtej ishte atdheu i tij, fëmijët nëna, babai, motrat, vëllezërit. Domeniko pyeti Xhaxhanë:

-Larg deti, Italia, zio Raman?

-Shumë larg! – tha xhaxhai.

-Eh, mare,mare, psherëtiu përsëri italiani.

Unë u çudita. Pse psherëtinte kështu Domeniko. Nuk është mirë në shtëpinë tonë ? Ne e duam të gjithë. Pse iu mbushën sytë me lot ?

Ai pyeti prapë Xhaxhanë:

-Kaloj io not deti ?

-Jo, tha xhaxhai nuk del dot me not matanë!

–Perche, zio, Raman?

-Mbytesh. Italia, larg.

Xhaxhai e donte shumë këtë italian se ishte punëtor i madh e fjalëpakë. Italiani pa detin. E pa e pa dhe…

Pashë atë të vraponte nëpër pyll, të zbriste poshtë drejt detit me shpejtësinë e një skifteri që ndjek një zog. Ta shihje si vraponte. Ai nuk vraponte, por rrokullisej si një gur teposhtë. Dredhonte mes drurëve që të mos përplasej në ta. Ai vraponte poshtë, poshtë, teposhtë drejt detit duke thirrur mare, mare, mia patria aspetammi!

Pylli i Gjinerukës përsëriste në italisht :

-Mare, mare, mia patria aspetammi !

-Iku-tha Xhaxhai,- iku. Kam frikë se do t’i bjerë vërtet detit me not e do të mbytet i uruari! Gjynah. Ishte punëtor i madh. Duart i kishte flori. Gjynah të mbytet, gjynah…!

Pasi u dëgjuan për herë të fundit britmat e italianit dhe jehona e tyre nëpër pyll,Xhaxhai tha:

-Ecni, ikim !

Dhe m’u drejtua mua:

-E more më qafë – më tha. Gjynah ishte punëtor i madh.

Për një kohë të gjatë unë dëgjoja britmat e italianit që xhaxhai e donte aq shumë: ”mare, mare, mia patria, mia patria!

Në sy kisha rrokullimën e tij prej shkëmbi që s’e ndalnin dot as lisat e mëdhenj as thirrjet e xhaxhait, mos…! Nuk më hiqej nga mendja, nuk e harrova dot për një kohë të gjatë atë rrokullimë njeriu drejt detit.

Ç’e shtynte ashtu italianin Domeniko? Ç’e tërhiqte atë ashtu, drejt detit…?!