Kastriot Fetahu/

Shkrimtarët, lexuesit, kritika, një triumvirat që më kujton atë të Romës së lashtë, me Cezarin, Pompein dhe Krasin, ku padyshim Cezari është lexuesi.

“Lufta” midis tyre është e pranishme edhe sot, si në kolonat e Pallatit të Romës së lashtë. Sipas Kantit, arsyen e mundojnë pyetje që as i shpërfillim, as iu përgjigjemi dot. Dhe midis tyre Kanti rreshton estetikën, në të cilën edhe gënjeshtra më e vogël prish parimin e tij të çmuar kategorik.

Ndaj po ndalem të them dy fjalë për kritikën dhe shkrimtarët e burgut, edhe pse duket sikur është e vështirë të jemi të thjeshtë në këtë çështje. Të gjithë kemi shkrimtarët tanë të preferuar, idhuj nga adoleshenca, të pajtuar mes yjeve. Ideja e magjepsjes të çdo njeriu nga një shkrimtar karizmatik dhe mediatik nuk do të thotë se prozhektorët nuk fokusohen te të tjerët e më tej të mos shohim as yjet në qiell. A është në fund të fundit çështje vetëperceptimi, ideja fikse individuale?

Duke qenë se njeriu natyrshëm bën kritikën, do të thotë se vetëperceptimin rrezikojmë ta paraqitim si perceptim të publikut. Vokacioni kritik jo profesionist është i rrezikshëm, të cilit pak njerëz mund t’i rezistojnë. Arti i drejtohet zotësive të mendjes që janë imagjinata dhe ndjeshmëria. Prandaj profesionalizmi dhe empatia janë kritere bazike të kritikës, duke pasur parasysh se poezia dhe proza shkruhen në shtëpi të thjeshta, jo në shtëpi miliarderësh.

Dua t’i përkas modelit të targetit të njerëzve që nga dritarja e dhomës nuk dua të shikoj vetëm pemë të trishta dhe kalimtarë pa shpirt. Dua t’i përkas atyre që nuk hedhin kripë mbi plagë të vjetra. Për këtë kërkoj kuptimin historik, të cilin mund ta quajmë të domosdoshëm për këdo që do të vazhdonte të ishte shkrimtar përtej vijës së të qenurit i lirë në 360 gradë në krahasim me të tjerët. Ndaj pyes veten: kush është ndryshimi i shkrimtarit që vjen nga skëterra e burgut të diktaturës?

Emra si Trebeshina, Morava, Zhiti e të tjerë janë personazhe që kanë provuar Hadin. Për ekzistencialistët s’ndodh asgjë, po nuk preke fundin. Trebeshina, Morava, Zhiti e kanë prekur dhe sjellin perceptimin e vet për lexuesin, natyrisht me tone epike.

Shkrimtari duhet të zhvillojë ose të përftojë vetëdijen e së kaluarës dhe duhet të vazhdojë ta progresojë këtë vetëdije gjatë jetës së tij, pasi pasqyron kohën që ka jetuar e jeton. Kam një pikëpyetje të madhe për sjelljen tonë qytetëruese në rastin e këtyre shkrimtarëve.

Popuj të qytetëruar si çekët, bullgarët apo dhe të tjerë, figurave të tilla iu besuan tranzicionin politik (Vaclav Havel apo Zhelju Zhelev), ndërsa ne ia besuam njerëzve me të kaluar komuniste, ndaj duket se endemi akoma rrugëve të autokracisë dhe “triumviratit romak” në letërsi.

Nuk e imagjinoj dot se Trebeshina, Morava, Zhiti janë të tejkaluar, pasi idetë e tyre janë mjaft të freskëta dhe aktuale. “Vajtimi’’ i tyre është “Klithma’’ e Edvard Munch, shprehur me fjalë dhe “grafika Kepleriane”.

Po e vazhdoj opinionin tim me një emër tjetër, me mbretin e mendimit të fshehtë, Martin Heidegger. Për të, mendimtaria është një aktivitet vetmitar dhe, si e tillë, është një vetëperceptim. Për ta kthyer këtë vetëperceptim në një perceptim publik duhen gjëra fare të thjeshta si një census letrar apo sondazh, ku të dalë zgjidhja e të vërtetave që pretendojnë kritikët.

Kam lexuar shumë konkluzione vetjake në formë aksiomatike, po nuk kam parë kurrë një anketim. Unë nuk konsideroj anketim rezultatet nga pagesat nën dorë, bërë blogerëve apo influencierëve të publikut, sepse deformojnë të vërtetën për “tre aspra”.

Anketimet janë bankoprova që iu përgjigjen pyetjeve kantiane dhe drejtohen nga institucione zyrtare artistike.

Shpesh ngatërrojmë të vërtetën e emrit shkrimtar, duke e përfshirë në fenomenologji atë. Fenomenologji është vetëm një panair me çështjet makro të tij. Nuk është kurrë fenomenologji të futim në një thes Homerin, Shekspirin, Tolstoin dhe Kafkën me makrodukuritë e një panairi në pak rreshta opinioni teknik, apo në një simpozium letrar për një kohëzgjatje prej dy orësh.

Nuk mund të vrasim me një frazë të pamenduar veprimtarinë e një shkrimtari që, për fat, jeton ose jo, kur analizën individuale e shesim për opinion publik.

Duhet të mos harrojmë se, kur nazistët trokitën në derën e priftit, atë nuk kishte kush ta mbronte më. Këtë ma vërteton ideja se për “Çeta e profetëve’’ të Bogdanit apo “Gjahu i malësorëve’’ të Kristoforidhit nuk ka asnjë fjalë, duke i fshirë nga memoria e publikut.

Druaj se në këto kohëra tranzicioni janë analizuar dhe ngritur si vlera plagjiatura letrare, aq sa mendoj se edhe romane kanë përvetësuar, duke iu ndryshuar emrat e personazheve. Është hipotezë që, sikurse thotë Kanti, nuk mund ta shpërfill dhe as ti përgjigjem dot, por kritikë seriozë me studimin e tyre mund të kenë një konkluzion ndoshta. Shkrimtaria është një fe, është një besim për mua dhe çdo shkrimtar është zot në universin e tij. Ideja që i bëjmë kritikë është vlera e vërtetë, por hedhja poshtë me një frazë vetëperceptimi përbën akt me plot epitete negative kundër çdo shkrimtari. Kritika nuk duhet të ketë lidhje me proverbin amerikan: “Po nuk pate armiq në jetë, nuk ke bërë asgjë siç duhet.”

Për Stenli Kubrik, në filmin “The Shining”, ankthi më i madh është frika nga vdekja prej dorës së njeriut që duhet të kujdeset për ty. Duket sikur Kubrik do të na kumtojë se në letërsinë tonë po “lulëzon horrori”, pikërisht nga ata që duhet ta ndalin atë. Goditja nën brez po sofistikohet me fshehjen e targetit në turmë emrash që shërbejnë si “Muri i madh kinez”. Kritika nuk është një numër telefonik palindrom, pasi mund të kthehet edhe në “shigjetë Odiseu”.

Ka kritikë “të palicencuar’’ të cilët nuk kanë krijimtari, që më kujtojnë prokurorët në ngjarjen me përmasa përtej kontinentit, të Allen Ginsberg, edhe pse “sofistikojnë” fjalën me teknologjinë e kohës. Një gjykatës konservator për “Kuja’’ të Allen Ginsberg u shpreh: “Për kritikët Kuja është art; për prokurorët, pleh, vepër e turpshme, material që trajton seksin duke i mëshuar epshit, pa kurrfarë vlere sociale.”

Talenti është i lindur, intuitiv, iracional, i pandërgjegjshëm, i pamësuar, nga i cili shpërthen krijimtaria e vërtetë, dhe këtu nuk përjashtohet as kritiku.

Druaj se këta kritikë dinë të mendojnë letrarisht.

Të dish të mendosh është zeja më e çmuar e njeriut.

Më tremb mediokriteti i ndërthurur me ndërlikimin në disa raste. Të bësh kritikën duhet të jesh i zhveshur nga pasionet xheloze dhe të errëta; duhet të veshësh kostumin e të vërtetës me prerjen që meriton. E theksoj “prerjen që meriton”, duke u nisur nga një debat i Emily Dickinson me kushërirën e saj, një poete e rëndomtë. Kur kushërira e pyeti Emily-n se “si jam unë si poete”, ajo iu përgjigj: “Nuk dyshoj se vargjet tuaja pasqyrojnë talentin tuaj.”

Kritika nuk ka asnjëherë jehonë të vdekur, ndaj personi që e zhvillon duhet të kujdeset për atë që të mos i kthehet si një paralajmërim se po bëhet e kaluara e jetës së tij. Guri i Sizifit u ngjit deri afër majës, sepse Sizifi pati fuqinë ta kryejë atë rrugë. Por jo të gjithë bëjmë Sizifin. Shumë prej nesh as e ngrenë dot gurin mbi kurriz; Trebeshina, Morava dhe Zhiti ndoshta kanë arritur kuotën e Sizifit. Mos të harrojmë se Harold Bloom, kritiku legjendar amerikan, i shihte shkrimtarët dhe poetët jo si zejtarë, madje as si mendimtarë, por si vizionarë dhe profetë që shohin thelbin e gjërave.

Prof. Begzad Baliu/

Si lexues i pasionuar i romanit dhe i projektit shumëvëllimësh për Onomastikonin e romanit shqiptar, më ka rënë të lexoj romane të të gjitha periudhave historike, romane me tema nga të gjitha hapësirat etnike shqiptare dhe jashtë saj, romane me personazhe historike dhe imagjinare, romane me tema rurale e urbane, romane me tema nga lufta dhe paqja, romane me subjekt qytetet dhe krahinat e caktuara, romane për periudhën e antikitetit, të mesjetës, të Perandorisë Osmane, Rilindjen Kombëtare, Luftën e Dytë Botërore, fatin e shqiptarëve në ish-Jugosllavi e jetën shqiptare në Shqipërinë komuniste etj., por nuk kam lexuar, apo nuk kam lexuar mjaftueshëm romane me temë Revoltën e vitit 1997 dhe paradigmat që i prinë asaj. Kam lexuar romane me autorë të specializuar në letërsi, filozofi, histori, kulturologji, mjekësi e dije të tjera, por nuk më ka rënë të lexoj romane me autorë të specializuar në fushë të ekonomisë.

Egon time prej lexuesi të pasionuar e specialisti të fushës së onomastikës (edhe në romanin shqiptar), e ka përplotësuar shumëfish shkrimtari, politikani dhe Profesori i ekonomisë e financave Sherif Bundo dhe e ka përplotësuar romani i tij të cilin po e përurojmë sot “Fara e revoltës”. Fati i popullit shqiptar, në të gjitha ndryshimet e mëdha historike në Europë e Azi, është përcjellë me kthesa të mëdha të brendshme dhe me tronditje ideologjike, ekonomike, sociale, kulturore e administrative. Pjesa më e madhe e tyre janë shoqëruar edhe me fate tragjike individuale, familjare e kolektive. Shqiptarët, pas ndarjes nga Perandoria Osmane kanë treguar mosdurim pothuajse ndaj të gjitha vlerave historike, të cilat i kanë krijuar nga njëra kohë në tjetrën, prandaj në këto beteja të brendshme ata i kanë stërzgjatur tranzicionet shoqërore, me pasoja për ekonominë, kulturën, shëndetësinë, drejtësinë e përbërës të tjerë të Shqipërisë e të popullit shqiptar.

Tranzicioni i kalimit nga sistemi i diktaturës komuniste në demokracinë perëndimore është shembulli më i vështirë dhe më i keq, plagët e të cilit ende nuk po arrijmë t’i shërojmë, jo vetëm për faktin se ato ishin shumë të thella, e të thella ishin bërë shumë sidomos në vitin 1997, po sepse individë, grupe e klane të caktuara neokomuniste, vazhdojnë ta mbajnë peng Shqipërinë e djeshme dhe të sotme dhe për shkak se individë, grupe, parti, klane e koncepte tipike neokomuniste të sekretarëve të deridjeshëm të Partisë Komuniste, vazhdojnë të mbahen në pushtet sikur mbahej ai ushtari i antikitetit, të cilit Noli ynë i dha dimensionin e luftëtarit të ngjitur në kolltukun e pushtetit.

Romani i shkrimtarit Sherif Bundo “Fara e revoltës”, përplotëson më së miri përmasën më tragjike, të kësaj periudhe: krijimin e Piramidave dhe rënien e tyre bashkë me gjithë sistemin shtetëror, Revolucionin tragjik të vitit 1997, fatin e individit, familjeve, institucioneve shtetërore dhe të popullit shqiptar përgjithësisht. Romani nuk ka ndonjë fabul të madhe, madje më parë do ta quaja një dramë me një strukturë të thjeshtë, që ka një fillim orientues, një zhvillim shumëplanësh dhe një përfundim. Nuk është i madh as numri i personazheve. Edhe ashtu sa janë, më parë se sa personazhet, jo me emrat po me idetë e tyre, ata përfaqësojnë fatet, konceptet formale dhe përbërësit tematikë e profesionalë të individëve.

Është Shqipëria e viteve ’90. Një grup profesorësh të Fakultetit të Ekonomisë, intelektualë e atdhetarë e idealistë të shqetësuar për fatet e shoqërisë, shtetit e popullit shqiptar, organizojnë një Konferencë shkencore, me idenë themelore që të diskutojnë gjendjen dhe perspektivën e shoqërisë shqiptare në atë periudhë tranzicioni. Në krye të grupit është emëruar profesori Genti Selishta, ndërsa pas tij flasin kolegët e kësaj fushe Ndini Belshi, Agron Sukthi, Robert Shkodrani etj. Në kumtesat e tyre, në diskutimet e tyre, në fjalët e tyre, nuk pretendojnë pushtetin, por janë të shqetësuar për zhvillimet e tij, nuk përfaqësojnë kompani e institucione private e megjithatë janë të shqetësuar për mënyrën e funksionimit të tyre, nuk kanë trashëguar asgjë nga sistemi i kaluar e megjithatë janë të shqetësuar për mënyrën e transformimit të tij, nuk kanë aspak nostalgji për të kaluarën dhe pasurinë kombëtare, e megjithatë mbrojnë profesionalisht pikëpamjet e tyre se si duhet të ruhet ajo.

Në këtë konferencë roli i intelektualit profesionist, si dhe i botës së karakterit të ekonomistit që e rrethon, përshkruhet pa emocione. Ky është intelektuali që nuk i ndërton konceptet e tij përmes refuzimit kryengritës, por prej konceptualizimit profesionalist. Ky është intelektuali, i cili në mënyrë të angazhuar e profesionale di të dallojë e qartësojë lirinë në njërën anë dhe anarkinë në anën tjetër, përkatësisht lirinë e mendimit dhe anarkinë e veprimit.

– “A mund të quhet vërtet intelektual një njeri intelektualisht i paangazhuar?,” – pyet narratori dhe përgjigjet: “Një njeri i paangazhuar vetëm intelektual nuk mund të jetë”.

– “I paangazhuar ndaj kujt? Ndaj jetës?” – pyet përsëri në monologun e tij Genti dhe përgjigjet, po me pyetje: “Domethënë një intelektual që nuk jeton?”

– “Ndaj qeverisjes dhe politikës? Domethënë një intelektual që nuk ndien, pa shpirt. Ndaj zhvillimit, progresit, teknologjisë? Domethënë një intelektual që nuk lëviz. Ndaj ideve? Domethënë një intelektual që nuk mendon”.

– “Ndaj padrejtësive, arrogancës, korrupsionit? Domethënë intelektual pa zë. A mund të ketë soprano apo tenor pa zë?” (415)

Pikëpamjet e shfaqura në Konferencë nuk shquhen për përdorimin e fjalëve të sforcuara, tipike për periudhën e realizmit socialist dhe atë postkomuniste, por për përdorimin e sintaksës së mendimit, për përshkrime të gjera ambientale e sistematike, për paraqitjen e situatave jokontraditore, por kompelementare nga gjendja e momentit te gjeografia sociale, natyra, muzika etj.

Mendimet e tyre për probleme të karakterit ekonomik e social nuk shfaqen përmes fjalësit me shtrirje të gjerë semantike, por me terma e nocione me shtrirje të gjerë profesionale; nuk shfaqen me fjalës tingullor me shtrirje të gjerë stilistike, por me koncepte e pikëpamje me shtrirje të gjerë intelektuale.

Le të sjellim një shembull të rastit: “Ai dinte të ndërtonte me cilësi të lartë mure me të gjitha llojet e materialeve të ndërtimit, mure me tulla me bira, mure të brendshme dhe të jashtme, mure të trasha, të holla, mure prej guri dhe mure që shërbenin si themele të ndërtesave, mure mbrojtëse dhe mure rrethuese”. (390)

Në konferencën e organizuar ata nuk merren me të kaluarën, po thjesht me të sotmen, ata nuk pyesin ku kemi gabuar, po pse gabojmë dhe ku po gabojmë; ata nuk diskutojnë për administratën e ideologjizuar të së kaluarës po për administratën e paformuar të kohës; ata nuk flasin për pushtetin lokal e qendror të mëhallave të tyre po për mungesën e koordinimit të tyre; ata nuk shqetësohen për privatizimin e ekonomisë, sikur i akuzojnë pushtetarët e ri e të vjetër, por sjellin pikëpamjet e tyre për modelin e paqenë e të pasistemuar të ekonomisë, përvetësimin më parë se privatizimin e saj, integrimin europian duke përfshirë këtu edhe fatin e Kosovës dhe sektorin privat etj. (95). Në atë Konferencë, gjithashtu ata sjellin përvojën historike ndërkombëtare sikur është ajo franceze.

Ata ndërkaq nuk e dinë, mbase nuk e kuptojnë apo nuk e dinë dhe nuk e marrin me mend se ndryshimet historike në jetën e një populli dhe nësistemin shoqëror, juridik e ekonomik nuk nënkuptojnë njëkohësisht se klasët përmbysëse janë të çliruara njëkohësisht edhe nga psikologjia, kultura dhe filozofia e së kaluarës, prandaj në jetën e tyre ata do të përballen me refuzimin, denigrimin dhe njollosjen individuale, grupore, politike e ideologjike të klasës në pushtet, me po ato mjete dhe madje do të dënohen me po ata mekanizma të vjetruar e të keqpërdorur dekada me radhë.

Profesorët janë një grup i vogël dhe i parëndësishëm që janë ngritur kundër reformave, thotë ministri në Parlament; konferenca është njollë e zezë në veprimtarinë shkencore thonë ca të tjerë; diskutimi akademik nuk nënkupton lirinë dhe ligjshmërinë thonë ata që e bojkotuan konferencën; ndërsa kulmin e gjithë atmosferës e kurorëzojnë heshtakët, mjeranët, jokurrizorët, frikacakët dhe nënbishtat e të gjitha kohëve, e të gjitha sistemeve, në të gjitha shtetet dhe në të gjitha kohët. Në këto rrethana, ata, të pambrojtur nga pozita as nga opozita përjashtohen nga Fakulteti dhe gjenden para gjyqit, sikur të kishin organizuar jo një konferencë të mendimit të hapur po një grushtshtet.

Protogonistët e kësaj Konferenceje shkencore përfundojnë në gazetarë, përkatësisht në bartës të idesë dhe mesazhit të Konferencës; po edhe në llogaritarë e zyrtarë financash, ashtu sikur kishin përfunduar edhe bashkëkohësit e tyre nga ligjërues të akademisë në instrumentistë baresh e kafenesh, nga artistë të kinematografisë shqiptare në statistë të teatrove greke e italiane, nga ligjërues të juridikut në komentues brenda Organizatave joqeveritare etj.

Paralajmërimi që kishin dhënë ndërkaq, apo që jepte Genti Selishta ishte më i madh, më i tmerrshëm, se sa një grusht shteti. Grushti i shtetit rrëzonte njërën klasë përkatësisht njërën ideologji politike, ndërsa paralajmërimi i Gentit për rënien e Piramidave ishte më i frikshëm, e rrëzonte pozitën dhe opozitën, partitë pa përjashtim, ekonominë edhe ashtu të rrëgjuar, sistemin juridik e shtetëror në themelet e tij. Në rrjedhë të zhvillimit të këtyre ngjarjeve do të shfaqet e pashmangshme Revolta popullore, sikur e quan autori, përkatësisht Revolucioni popullor (sikur e quajnë disa të tjerë) dhe Revolucioni i vonuar demokratik, sikur e quan atë kohë Profesor Qosja. Edhe në këtë rast dëshmitar më shumë historik, se sa letrar do të bëhet përsëri Genti me shënimet dhe përshkrimet e gjera personale që e detyrojnë të vendoset në një familje miku, në redaksinë e gazetës, në udhëtimin për të realizuar një reportazh në Jug të Shqipërisë etj.

Megjithëse fabula e këtij romani përmbyllet këtu, autori ka zgjedhur që në funksion të idesë së përsëritjes së historisë dhe fatit të intelektualit brenda saj të sjell edhe një syth të atmosferës studentore, protestave të dështuara të saj pas disa vjetesh dhe fatit individual e familjar të protagonistëve të Konferencës së parë. Janë dy sytha të dy romaneve të mundshme, në të cilët mund të sillej shumanshëm e shumështresshëm kronika i intelektualit të më shumë fushave dhe të më shumë ngjyrave.

“Konferenca ishte një koncert intelektual, modest për kohën, por jetik për shoqërinë. Fatkeqësia është se atë foshnje të mbarë, të bekuar dhe të shenjtëruar për nga qëllimi për të cilin u organizua, e mbyti injoranca, xhelozia, ligësia njerëzore dhe indiferenca edhe intelektuale, të cilat edhe kur bëhen bashkë me forcën e pushtetit, kthehen në vargonj të njerëzimit”.

“Unë kësaj të keqe i trembem”, – e përmbyllë monologun e tij të brendshëm autori, përkatësisht narratori, në të vërtetë personazhi kryesor i këtij romani Gent Selishta (414-415).

Për shkak se rrafshet e injorancës në shoqërinë shqiptare janë zgjeruar e shumëfishuar në të gjitha fushat; për shkak se xhelozia në shoqërinë shqiptare është zgjeruar e sidomos thelluar në shumë dimensione; për shkak se ligësia njerëzore në shoqërinë shqiptare ka marrë në dorë shumë institucione ekonomike, ligjore dhe sidomos akademike e kulturore; dhe për shkak se intelektuali i sotëm në shoqërinë shqiptare i ka humbur pothuajse të gjithë përbërësit e kërkuar dhe jeton në askund; kësaj të keqeje i trembem edhe unë, sot e asaj dite edhe në Tiranë edhe në Prishtinë e në Shkup edhe në Ulqin e në Preshevë.

Intelektualët shqiptarë të askundit, sot thonë që intelektualin e kërkuar këtu nuk e gjen as në Europë, por e vërteta është ndryshe. Kundërshtimit të dhunës politike, policore e ushtare serbe si dhe komprometimit politik të filozofisë së durimit në Kosovës, i kanë prirë para se gjithash intelektualët shqiptarë; ndërhyrjes politike dhe ushtarake Euro-Atlantike në Kosovë i kanë prirë diskutimet dhe reagimet e intelektualëve në Europë e Amerikë; ndërsa mbrojtjes pa kusht të Ukrainës sot po i prinë angazhimi i madh i intelektualëve më të shquar francezë e europianë. Mos është koha edhe e një Konferenceje tjetër, mos është koha ta freskojmë farën e revoltës intelektuale në hapësirën shqiptare?

Nëse ndodhë, kjo meritë i takon edhe shkrimtarit e Profesorit Sherif Bundo dhe romanit të tij që po e përurojmë sot “Fara e revoltës”.

– Bisedë e Fatmir Musait me Taip Sulkon, për romanin “I arratisuri” dhe procesin krijues –

Fatmir Musai: Përshëndetje Taip, sapo e mbarova romanin “I arratisuri”. Të falenderoj që ma dërgove. Po them në fillim mbresat e mia dhe pastaj bisedojmë.

“I arratisuri” është një roman befasues, me rrëfimtari mjeshtërore, mbushur plot kulturë e erudicion, që rreket të përfshijë epoka, duke qenë sa brenda, aq edhe jashtë tyre. Përgjithësimet e mëdha qëndrojnë mbi kohët dhe e tillë është Pjesa e parë e “I arratisuri”… Mbetem në pritje të pjesës së dytë.

Vërtet, sa kurioz do të isha që ta shihja të arratisurin se ç’do të bënte pas arratisjes së tretë, pas ’90-s, pas martesës kanibaleske të Soses me Të plotfuqishmin, nëse do të kishte dhe Arratisje të 4-t, në një kohë kur filloi arratisja instiktive e një populli të tërë?!

Në shikimin tim “I arratisuri” është një mozaik kujtimesh e fanepsjesh nga fëmijëria e rinia e hershme që si guralecë shumëngjyrësh krijojnë një vend anonim të një kohe të pakohë, përgjithësisht kronologjike (veç intermexove që dalin si përgjithësime filozofike jashtë kronologjisë) gjithnjë në lëvizje, sikur dalin nga një mjegull që ecën e ndryshon vazhdimisht, diku hapet e diku mbyllet, diku sheh e diku të errësohet e duhet ta marrësh me mend e duhet të ndezësh dritat e mjegullës që të shohësh dhe fantazmat!

Po ashtu dua të ve në pah se ky roman nuk ka një fabul të mirëfilltë, me një intrigë strumbullar që e zbulon enigmën gradualisht deri në fund, si në romanet klasikë e tradicionalë që bëhen bestseller, po është si një zgjim pas një nate dimri e në mëngjes rrekesh ta kujtosh, ta ringjallësh e ta hedhësh në letër ëndrrën e gjatë që porsa ke parë… por, sa e vështirë qenka të ringjallen ëndrrat!… E përfytyroj se ç’ke hequr në këtë kalvar, po ti, Taip, e ke gjetur zgjidhjen: Mozaik e copëra që herë lidhen e herë zgjidhen, ashtu siç janë ëndrrat, madje, jo rrallë nuk dallohet ku fillon e ku mbaron gjuha e përjetimit të personazhit me atë të autorit!

Fatmir Musai: Dhe këtu vjen dhe pyetja ime e parë: Ç’rëndësi ka dhe cili është raporti mes asaj që thua ti si autor dhe asaj që përjetojnë vetë personazhet kryesorë? Si mendon ti, si arrin autori të ruajë një raport të saktë, të zhdëvjellët që të mos ngjajë se diçka kërcet, se personazhet nuk janë aq bindës për historinë e gjendjen e formimit të tyre?

Taip Sulko: Përshëndetje Fatmir, të falenderoj që e ke lexuar romanin “I arratisuri” dhe që po i ndan mendimet dhe mbresat e tua me mua. Thonë se kur një lexues aq më tepër një krijues kërkon të dijë ose don të hamendësojë se si do të vijonte ngjarja, kjo është një shenjë se romani është pëlqyer. Thënë shkurt: ti e kap thelbin e romanit kur e krahason atë me rrëfimin e një ëndrre të gjatë, çka (simbolikisht) synon shpesh edhe letërsia e realizmit magjik. Ky ka qënë edhe pikësynimi im, përzierja e ëndrrës me zhgjëndrrën (në kuptimin letrar). Mendoj se atje ku futet fantazia, ëndrra, atje thelbi është tepër i qartë, sa të dhëmb, ndërsa kufijtë mjegullohen.

Dhe tani të flas rreth pyetjes që ngre ti. Në çdo vepër letrare të gjatë, sidomos në rrëfimin e thyer bashkëkohor, është thelbësore ruajtja e një ndërvarësie të zhdërvjelltë mes asaj që thuhet si autor dhe përjetimeve të vetë personazheve.

Mendoj se letërsia mëton thelbin e shpirtit njerëzor, atë pikë ku të gjithë njerëzit kanë pak a shumë të njëjtin kuptim të gjërave. Por vetjet në roman ecin, zhvillohen secili sipas natyrës së vet. Kjo e bën ndryshimin. Njeriu ka një tërheqje të fortë ndaj fëmijërisë së vet, ka shumë kujtime që mbesin të gjalla. Ndërkaq nuk ka shumë vepra në të cilat vetja kryesore të jetë vetë autori. Ti rrëfen për veten tënde. Eshtë një fushë letrare e minuar, duhet ecur me shumë kujdes. Ti e ke fillin që të lidh me veten, por ti nuk po thua kujtimet. Ti po end një cohë, në të cilën duhet të dalë koha, njerëzit dhe mes tyre, mbase me më shumë hapësirë apo dritë, shfaqesh edhe ti. Ti duhet të rikrijosh veten ashtu sikurse do të rikrijosh gjithçka, mjediset, kohën, mendësitë, vetjet. Shtysa kryesore është se ti duhet të krijosh një vepër arti, që të le mbresa, të bën të mendosh, që i ve në lëvizje fijet e tua të brendshme. Dhe nëse flasim, siç thamë për letërsi bashkëkohore që aq bukur ti e krahason me rrëfimin e një ëndrre të gjatë, kufijtë ngërthehen, mjegullohen, në shërbim të prodhimit të cohës letrare, të veprës së artit.

Do të doja të ndaja me ty një mbresë timen: Edhe pas shumë vitesh, për shumicën e ngjarjeve të forta të fëmijërisë apo rinisë së hershme, kuptimi fillestar nuk ndryshon edhe kur mosha ndryshon, apo dija jonë për botën shumëfishohet. Ndjesitë njerëzore janë një habi, sikur lindim me to, e, si thelb i pandryshueshëm, e shoqërojnë njeriun qysh herët, si erëmimi lulen.

Fatmir Musai: Në romanet ku mbizotëron rrëfimi i thyer, ndonjëherë duket sikur kemi shkëputje të fabulës e logjikës rrëfyese që, gjithësesi, s’mund të justifikohet me stilin e konceptimit modernist! A e ke ndjerë ti në punën tënde këtë rrezik. Nëse po, si mendon ti se një shkrimtar arrin ta tejkalojë këtë dhe, nga një rrezik ta shndërrojë në një vlerë?

Taip Sulko: Të falenderoj për këtë pyetje prej kolegu shkrimtar që e kap mirë thelbin e krijimit. Në fillim dua të them se rreziku i shkëputjes së fabulës dhe logjikës rrëfyese mund të ndodhë me çdo lloj rrëfimi. Domethënë, nëse vemë re një dukuri të tillë, të keqen nuk duhet ta shikojmë tek mjeti, por tek ai që nuk e përdor aq mirë mjetin që ka marrë “në duar”.

Tek romani “I arratisuri” logjikën rrëfyese e mban të lidhur vetja kryesore, Ermiri, arratisjet, zhvillimi si dhe shfaqja dhe rishfaqja në vijimësi e personazheve apo edhe qyteza e Anadellit. Të gjitha këto, besoj se krijojnë një rrjedhë të pashkëputur. Por, siç thashë, kam qënë i vetëdijshëm se në letërsi ndodh që ritmi i rrëfimit në pjesë të caktuara bie dhe kjo të krijon ndjesi jo të mirë. Kam qënë i vetëdisjëm për këtë dhe jam përpjekur që kjo të mos ndodhë tek “I arratisuri”.

Ç’mund të them, a mund të përmend ndonjë hollësi? Thjesht jam përpjekur të dal nga ky rrethim që duket shumë i vështirë. Rrëfimi duhet të ecë shpejt, çdo pjesë, sado e vogël, duhet të thotë diçka tërheqëse dhe ta thotë atë bukur, me art. Ecja e rrëfimit, sidomos kur romani është i gjatë, i ngjan një rrjedhe lumi. Ti, si autor, duhet t’i hapësh shtigje rrjedhës së veprimit, ta ndërtosh ngjarjen, asnjë pjesë nuk vendoset pa një qëllim të ndërtimit të veprës. Çdo pjesë e vogël, duhet të kujtojë ty se lidhet me diçka më parë dhe se do ta hasësh në faqet që vijnë.

Fatmir Musai: Për mua, i padiskutueshëm për nga merita është stili i mirëfilltë i të shkruarit, i rrëfimit, renditja e fjalëve në fjali, mençuria e tyre, erudicioni, deri në sentenca e neologjizma… Për këtë duhet të mos kesh zili askënd. Ti, si autor, si mendon, nëse ti kërkon të jesh origjinal në çdo fjalë dhe fjali, a sjell kjo një si sforcim, dhe a të shtyn kjo që ti ndonjëherë të jesh vetvetja më tepër në konceptim se sa në frazë?

Taip Sulko: Të falenderoj për pyetjen. Ka të bëj, mendoj, me thelbin e përpjekjes për të rrëfyer sa më shqip. Të jam mirënjohës për sa thua në lidhje me veçoritë e rrëfimit dhe pasurinë gjuhësore të romanit. Thelbi i të shkruarit është rrëfimi. Por një roman është një ngrehinë jo e vogël. Ka shumë anë dhe kërkon të paktën durim. Por, pa rrëfim, s’ka letërsi. Ndërkaq edhe gjatë shkrimit (ky roman është shkruar disa herë në disa pjesë edhe shumë herë), por edhe në leximet e mëpasme, më ngjan se sforcimet në rrëfim janë tejkaluar. Synimi im ka qënë arritja e një rrëfimi shqip, të shpejtë, që mundësisht t’i ngjajë rrjedhës së përroit pas rënies së shiut. Mbase ndonjëherë ka një si tingëllim disi ndryshe që vjen nga këmbëngulja për të përdorur vetëm fjalë shqip? Po rrëfej këtu përvojën time, pa folur si e përballojnë të tjerët këtë pengesë apo rrezik. Përdorimi vetëm i fjalëve shqip kërkon logjikën e vet, kërkon edhe një renditje ndryshe të fjalëve në fjali. Mbase kjo duket apo tingëllon si sforcim, sidomos po të mbajmë parasysh se, ndonjëherë, në letërsinë tonë, gjërat kanë ecur jo në drejtimin e duhur (dikur, përdorimi i fjalëve neolatine ka qënë prirje dhe mjet për një ritëm më të mirë në rrëfim).

Fatmir Musai: Në romanin “I arratisuri” vihet re aftësia dhe mjeshtëria e autorit që personazhet kyç i kap e i lë herë pas herë, po s’i harron e i rikujton, i rimerr në evoluim nëpërmjet episodeve origjinalë e të pazakonshëm në kohëra dhe ata të mbeten në mendje, çka i formaton si karaktere të vërtetë! Si mendon, si ia arrin një autor që karakteret që krijon më tepër të shfaqen nga vetëveprimi se sa nga interpretimet e sugjeruara të autorit?

Taip Sulko: Mendoj se frika më e madhe e një autori kur shkruan është të mos bjerë në gabimin apo lajthitjen e krijimit të karaktereve që shfaqen jo nga vetveprimi, por nga interpretimet e sugjeruara të tij, si autor. Nga përvoja ime e di se vetjet (personazhet) e jashtëzakonshme e habisin ndonjëherë edhe autorin me veprimet e tyre (kanë mendim dhe veprim që nuk e parashikon dot). Mendoj se vetjet e një romani, sipas rrethanave, cilësive apo prirjeve njerëzore, kanë secili zhvillimin e vet, rritjen dhe ndonjëherë edhe fundin të mirë apo të keq, sipas rastit, të arritur me mundime apo edhe të përgatitur, në verbëri, me duart e veta.

Fatmir Musai: Markezi te “100 vjet vetmi” themeloi qytetin mistik Makondo… ti qytetin tënd Anadell! (Mbase rastësisht tingëllon si Anadoll!) Mbase është një indicie që Makondon kolumbiane ta sillje në formën e Anadellit në tokë shqiptare, që nga materializimi që është krejt tjetër e tregon se ti ke kapacitetin për ndërmarrje të tjera të mëdha!… Një paralelizëm i tillë m’u bë bindje kur ktheva dhe faqen e fundit të romanit “I arratisuri”!… Veçse, do të dëshiroja të di si ka ardhur kjo ide tek ti, dmth që në indicie, që në konceptimin bazë, në strumbullar?

Taip Sulko: Dëshiroj të falenderoj që e përmend Makondon a Markezit. Nëse në letërsi krijohet një figurë që të ngel në mendje, kjo është arritje. Por unë s’e kam pasur fare në mendje Makandon kur shkruaja romanin “I arratisuri”. Me vetëdije, për vite me radhë, kam punuar fort që të jap shpirtin e kombit, sikurse jepet në romanet e mira. Ka një prirje të tillë në letërsinë botërore. Që nga gjysma e dytë e shekullit të kaluar kjo duket për mua sidomos tek shkrimtarët latinoamerikanë (ku dallohet Markezi me “Njëqind vjet vetmi”), tek ata grekë (ku dallohet Kazanzaqis me “Zorba” -n), tek ata afrikanë (ku mund të veçoja nigerianin Chinua Achebe me “Keq shkuan punët”) e shumë të tjerë.

Qysh herët e kam pasur dhe e kam të ngulitur fort në mendje se dhënia e mjedisit, qytet, fshat, qytezë, rrugë apo edhe shtëpi (si tek “Shndërrimi” i Kafkës), është pjesë e pandarë e një libri si romani. Kjo është sikur të themi se të gjithë e kanë nga një shtëpi. Ndërkaq disa kanë shtëpitë më të bukura, saqë mbahen mend. Kështu edhe Makondo. Kam parë edhe artikuj ku krahasohet Makondo e “Njëqind vjet vetmi” me qytetin (Gjirokastrën) e “Kronikë në gur”. (Sigurisht kjo e dyta, të mahnit aq sa, siç dua ta shtjelloj pak më gjerë në vijim, në fund të shfaqet si vetja kryesore e veprës)!

Ndërkaq do të vija në dukje se Anadelli është fjalë shqip, nga dy fjalë anë+dell (mëngë lumi). Eshtë krijuar si anë+mali, mbart historinë dhe trashëgiminë shqiptare. Në Myzeqe, vende-vende, ende janë gjurmët e degëve tashmë të vdekura të lumit Vjosë, pasi ndryshoi drejtim në shekullit III, duke u bërë edhe një nga shtysat kryesore për rënien e Apollonisë (Jakov Xoxa ka shkruar “Lumi i Vdekur” nisur nga këto degë lumi të braktisura nga rrjedha). Anadelli (që, siç thuhet në roman, e kishte në fillim emrin Qytezë) është një vendbanim shqiptar, përkundër Apollonisë që fillimisht ishte një ngulim i huaj. Qyteza si kjo ishin ato që, pak nga pak, i dhanë shpirt tjetër Apollonisë, për ta bërë atë zotërues pasi të huajt e braktisën. Qyteza (Anadelli) mbart mbi vete vlerat shqiptare. Kjo ka qënë ëndrra ime.

Fatmir Musai: Duke lexuar romanin “I arratisuri” e kam ndjerë se edhe ti, ashtu si unë, jemi ithtarë të “Kronikë në gur” të I. Kadaresë!

Taip Sulko: Më vjen mirë që e përmend “Kronikë në gur” dhe ke vënë re adhurimin tim për këtë vepër të Kadaresë. Po, e vërtetë, është vepra më e mirë e Kadaresë dhe për mua vepra më e mirë e letërsisë shqipe. Por kjo shkon shumë më tej! E kam krahasuar “Kronikë në gur” me ”Fëmijët e mesnatës” të Salman Ruzhdi (nobelist). “Kronikë në gur” është e paarritshme në rrëfim, për mua shumë më e mirë. Ndërkaq mendoj se romanin “I arratisuri” dhe “Kronikë në gur” i bashkon vetëm përdorimi i një mjeti dallues të prozës bashkëkohore, sikurse është thyerja e rrëfimit (e përdorur gjerësisht qysh në gjysmën e parë të shekullit të kaluar). Merita e madhe e Kadaresë është se e ka përdorur në mënyrë gjeniale këtë mjet dallues të letërsisë bashkëkohore. Jemi me fat për këtë. Kadare tek ne është më shumë se shkrimtar, koha ia shton rëndësinë. Por le t’i kthehemi bisedës tonë: Tek “Kronikë në gur”, shfaqja e vetëtimtë e vetjeve (personazheve) dhe përshkrimet mjeshtërore, hap pas hapi, krijojnë fytyrën e jashtëzakonshme të një personazhi të madh dhe të çuditshëm, atë të vetë qytetit.

Ndërkohë, tek “I arratisuri”, veprimi ecën mbi arratisjet, ngjarjet sa janë në Anadell janë edhe udhëve, në arrati. Tek “Kronikë në gur”, djalthi rrëfyes është dëshmitar që të habit, sigurisht me rol në madhështinë e prozës, së bashku me mënyrën e rrëfimit, një ëmbëlsi që vjen nga thellësia e fshehtë, përroi i çuditshëm i jetës, vetjet e vetëtimta që e rrethojnë e të tjera. Ndërkaq, tek “I arratisuri”, Ermiri, vetja kryesore është mbartësi kryesor i veprimit, por edhe veprues, (për arsye të natyrës së arratisjeve). Rrëfimi ndërkohë është plotësisht i ndryshëm në këto dy romane, po ashtu edhe këndvështrimi i jetës, ajri që të rrethon, gjuha që përdoret.

Mark Simoni/

Sapo mësova se librat shqiptarë qenë nisur me anije prej atdheut, për të përshkuar detra e oqeane deri këtu në New York, ky gjest më romantizoi shumë. M’u kujtuan ato letra të futura në shishe, që marinarët i hidhnin në ujërat e botës me shpresën se dikush, diku, do t’i gjente.

Nuk ishte vetëm udhëtimi i librave nëpër detra e oqeane që më intrigoi, por sidomos fakti se, ashtu si çdo letërsi e madhe që mbart brenga, pritje, nostalgji, dhimbje e ankth, edhe këto libra bartnin në vetvete të njëjtat fate, si ato letrat e shisheve që udhëtonin pafund në sipërfaqet e ujërave.

Transoqeaniku mbërriti në New York duke sjellë me vete qindra emra shkrimtarësh, subjektet e veprave të tyre, personazhet, ngjarjet dhe botët letrare që ato përshkruajnë. Për disa ditë, mallin e nostalgjinë e shqiptarëve të Amerikës e “invadoi” ky prurje librash, dhe madje edhe ata që ndoshta nuk kanë një marrëdhënie të fortë me librin, u bënë blerës të zellshëm, po me atë pasion që blihen sendet e çmuara të antikuareve që përfaqësojnë një komb.

Në Panairin e Librit Shqiptar ndodhën disa nga takimet më të bukura të botës sonë letrare. Pothuajse të gjitha shtëpitë botuese kishin sjellë fondet e tyre më të mira. Mes tyre, personalisht më la përshtypje prania e botuesit gjeneroz dhe altruist Bujar Hudhri i “Onufrit”, i cili mbetet një nga zërat më të angazhuar në mbështetje të letërsisë shqipe. Ai ka vënë në shërbim të saj edhe gazetën prestigjioze “ExLibris”, që sot është një tribunë e denjë e shpalljes së letërsisë më të bukur shqipe dhe e analizës së vlerave të saj estetike.

Po aq mbresëlënës ishte botuesi i mirënjohur Frano Kulli i shtëpisë botuese “Gjergj Fishta”, me stendën e tij të botimeve të veçanta – sidomos të letërsisë së traditës – një target botimesh shumë i kërkuar e tepër i vlerësuar nga vizitorët.

Më gëzoi shumë fakti që me këta dy botues, meqë kishim kohë pa u parë, mundëm të vijonim bisedat e lëna përgjysmë në Shqipëri: për konkurset letrare, për veprat që kanë ndikuar tek ndërgjegjja estetike e lexuesve (por që juritë jo përherë i kanë vlerësuar drejt), për letërsinë me subjekte personale dhe ngjarje autoreferenciale.

Takova, po ashtu, studiuesin dhe autorin e veprës “Kryqtari i fundit” (Gjergj Kastrioti Skënderbeu – Ditar diplomatik), gazetarin Virgjil Kule, një vepër e gjerë, e thellë dhe tejet studimore.

U takova dhe me autorin Pashko R. Camaj, libri i të cilit “Porosia e kullës” (botim i “Onufrit”), ka pasur një tur të suksesshëm promovimesh në mbarë hapësirën shqiptare. Ai më dhuroi disa nga veprat e tij.

Më priti dhe gazetari i talentuar Sokol Paja, një djalë i angazhuar, pasionant dhe me frymëzim të thellë atdhetare, i cili më foli me shumë entuziazëm për “Vatrën” dhe gazetën “Dielli”.

Në këtë event libri më shoqëroi vajza ime, Raisa Simoni, që prej disa vitesh jeton, studion dhe punon në Shtetet e Bashkuara.

Në një stendë plot emocion, takova për herë të parë poetin nga Kosova Ilmi Tahiri, të cilin e kisha përfshirë prej kohësh në kolanën e 12 Antologjive të “Muzgut”, por nuk e kisha takuar kurrë. Mora prej tij falënderime të ngrohta.

Dhe më në fund, njerëzit e së dielës – qindra besimtarë, sapo mbaruan meshën në “Kishën e Shkodrës” këtu në New York – zbritën me shumë dëshirë në hollin e gjerë ku ishte Panairi. Nderuan me praninë e tyre këtë ngjarje të kulturës dhe të librit, duke shfletuar e duke blerë shumë nga veprat e autorëve shqiptarë.

Mendoj se edhe vetë panairet janë njëfarë “meshe frymëzuese”, ashtu siç vetë letërsia është një formë besimi, një lloj religjioni i shpirtit.

Urime të gjithëve!

(Ky reportazh i shkurtër është botuar sot në faqen 3 të gazetës më të madhe letrare shqiptare, “ExLibris”.)

Armenida Qyqja është një zë i spikatur poetik, që ka krijuar tashmë profilin e vet letrar brenda korpusit të poezisë shqipe bashkëkohore, sidomos asaj poezie që shkruhet nga femrat. Ajo ka botuar disa vëllime poetike si: “Përtej kangjellave të shiut” (2018), “Letra pa zarf” (2020), “Mes rrahjeve të zemrës” (2020), “Puthje në eter” (2020), “Dyzet plus” (2021), “Sizifi i shpirtit tim” (2023), “Ktheja zemrën pranverë”(2023) dhe “Mbi një gjysmë kafke bunkeri” (2024). Poezia e saj është e njohur për ndjeshmërinë, thellësinë e mendimit dhe përdorimin e një figuracioni të larmishëm.

Poezia e kësaj autoreje renditet me dinjitet në plejadën më të mirë të poezisë femërore të shkruar në dekadat e fundit. Poezia femërore bashkëkohore shqiptare ka marrë një zhvillim të rëndësishëm që nga fundi i shekullit XX, e sidomos në shekullin XXI, duke reflektuar jo vetëm temat universale të ekzistencës, dashurisë, mallit, dhimbjes, por edhe temat sociale, identitetin gjinor, lirinë, eksperiencën personale dhe përpjekjet për të kapërcyer tabutë. Dashuria, malli, ndarja dhe humbja janë tematika që trajtohen me një ndjeshmëri të veçantë në këto poezi. Poetet shpesh i japin kuptime të reja këtyre ndjenjave, duke i lidhur edhe me përjetime shoqërore dhe personale. Në përgjithësi, poezia femërore bashkëkohore shqiptare është një hapësirë e larmishme ku ndjenja, përjetimet personale dhe reflektimi shoqëror bashkohen për të krijuar një zë unik dhe të fuqishëm.

Armenida Qyqja i përket pikërisht këtyre zërave poetikë që e shndërrojnë ndjeshmërinë e shpirtit në art. Poezia e saj është një shembull i qartë i poezisë femërore bashkëkohore shqiptare dhe lidhet direkt me tiparet që përmendëm më sipër. Poezia e saj është botuar në revista dhe antologji letrare, në disa vëllime, siç e përmenda më sipër, ndërsa “Hieroglifet e mallit”, libri i saj më i fundit me poezi është një ndër vëllimet e saj më përfaqësuese, ku përmbledh përjetime personale, sociale, ekzistenciale me tendencën për t’u dhënë atyre një përmasë universale. “Hieroglifet e mallit” është një dëshmi e brishtë, por njëkohësisht edhe e fuqishme e shpirtit të saj krijues. Ajo ka krijuar një dimension të ri botës sonë poetike, ku shquan një vokacion drithërues vargu, deri në një dhembje të ëmbël. Krijimtaria e saj është një pasuri për letërsinë shqiptare dhe një shembull i bukur i poezisë femërore bashkëkohore.

Poezitë e këtij vëllimi duke qënë njëherësh autobiografi shpirtërore, por dhe gjithnjerëzore, detyrimisht që tablotë e ndjenjave që do përshfaqen në to do të krijojnë një afresk të gjallë, plot ngjyra, ku gjallojnë relieve të ndryshme emocionale. Poezia është një prerje e shpirtit në një plan, shumë poezi janë gjithë shpirti, prandaj vazhdon të lexohet poezia, sepse kohët evoluojnë njeriu rend drejt modernitetit, por esenca njerëzore mbetet e njëjtë që prej krijimit.

Nëse krahasojmë poezitë e vëllimeve të mëparshme me këto të vëllimit më të fundit shohim një poete dimensioni kryesor i të cilës është dashuria, një poete e cila ruan gjithnjë individualitetin e vet të papërsëritshëm, të tipizuar nga thjeshtësia, harmonia dhe muzikaliteti i vargut e për më tepër nga brendia emocionale, e cila pavarësisht nga evoluimi i stilit poetik në thelb mbetet vetvetja.

Duke lexuar me endje ketë poezi në mënyrë ontologjike, sendërton çast pas çasti një mozaik të brishtë dhe të bukur, që nuk është gjë tjetër veçse mozaiku i një jete njerëzore, i dhimbjes individuale, i përjetimit dhe emocionit, i dashurisë dhe mallit që e shoqërojnë njeriun që prej momentit kur fillon të ndërgjegjësohet dhe të njohë botën dhe jetën e deri në vdekje. Vargjet e saj, shpesh, shprehin ndjenja të brendshme dhe reflektime intime. Ajo shpreh mallin, mungesën dhe dashurinë në mënyrë shumë të ndjeshme, duke krijuar një botë të brendshme që lexuesi e ndjen si personale dhe autentike:“ I çela tërë sythet e ëndrrave, syve, / Te mbushen degët që çerdhen rrethojnë, / me emrin që s’u ndahet kurrë buzeve, / dashurisë i thashë për të lulëzomë”. Ky varg i atribon dashurisë elementin e krijimit, por edhe atë të ripërtëritjes. Armenida përdor shpesh metafora të pasura dhe forma të lirshme poetike, duke krijuar një poezi që sfidon strukturat tradicionale. Përdorimi i imazheve të natyrës si: degët dhe lulëzimi, krijon një gjuhë vizuale dhe emocionale që pasqyrojnë shpirtin. Strukturimi i vargut është i lirë, pa rregulla metrike strikte, duke i dhënë atij ritëm të brendshëm dhe lirshmëri në shprehje. Degët dhe lulëzimi përdoren për të simbolizuar rritjen e ndjenjave, dashurinë dhe kujtimet, një tipar karakteristik ky i poezisë femërore bashkëkohore.

Në poezinë e Armenida Qyqes, fjala merr formën e një gjuhe të fshehtë, ku çdo varg bëhet simbol, çdo metaforë një shenjë që duhet lexuar me zemër. Krijimtaria e saj, ngrihet mbi tri shtylla themelore: malli, dashuria dhe gërshetuar me këto është gjithmonë shpresa. Në poezinë e Armenida Qyqes, dashuria, malli dhe mungesa janë të ndërthurura në një vizion unik poetik: ato nuk janë thjesht emocione, por proces dhe veprim shpirtëror.

Malli është një motiv i shpeshtë në poezinë e saj, i cili shfaqet përmes vargjeve që shprehin dhimbjen e largësisë dhe dëshirën për bashkim. Poetja arrin ta kthejë këtë mall në një art të veçantë, duke i dhënë atij tinguj të butë, ngjyra të pastra dhe ritëm meditativ. Malli si temë universal në letërsinë botërore vjen në një qasje unike dhe krejt personale në poezinë e saj, që nuk kthehet në një ndjenjë lëngate dhe dëshpërimi, por përkundrazi gjen dimensionin e vet brenda kësaj ndjenjë dhe e kthen atë përmes artit poetik në shpresë, kuptim dhe dashuri për jetën: Shkëndijat ndezin ajrin e fjetur,/ emrin tënd, e bëjnë qiri, /nën flakën e kujtesës, sytë e etur,/

Pranë vetes të shohin, përsëri…. Vetë titulli i vëllimit “Hieroglifet e mallit” na përgatit, nëpërmjet kësaj metafore, për atë se si malli do të shfaqet kudo, në pothuaj çdo poezi si një gjuhë e fshehtë, e koduar, që duhet kuptuar dhe ndjerë me zemër. Në vargjet e saj, malli ka përmasën e një “hieroglifi të shpirtit” – diçka jo plotësisht e shpjegueshme me fjalë, por që shkruhet e rizbulohet në çdo varg. Ai nuk është vetëm kujtesë, por edhe një dhimbje e ëmbël, që e bën dashurinë të pavdekshme. Shumë prej poezive të saj flasin me metafora që lidhen me natyrën: malli bëhet erë, dashuria bëhet blerim, behar i dytë apo lule. Kjo e bën poezinë e saj të ngrohtë, por edhe të thellë, sepse lexuesi e kap ndjesinë përmes imazheve konkrete.

Mungesa te poezia e kësj autoreje nuk është boshllëk, por prani e padukshme. Mungesa krijon një hapësirë ku fjala poetike merr fuqi, ku ndjenja rritet, dhe ku njeriu ndjek hijen e tjetrit nëpër kujtime. :Ka ditë, ka ditë që pa ty,/ dhe eshtrat dhembin,/ tek shtrëngohen, brinjë më brinjë, në kafaz të mbajnë shpirtin… Mungesa shpesh merr dimension metafizik, duke u bërë pjesë e qenies dhe jo thjesht një realitet i përkohshëm. Në tërësi, poezia e Armenida Qyqes është një udhëtim përmes dhimbjes së bukur: dashuria është dritë, malli është gjuhë, mungesa është jehonë. Së bashku, ato formojnë një poezi ku ndjenja njerëzore ngrihet në një simbol universal.

Në lojën e madhe të jetës me mungesë dhe prani, dhimbje dhe shpresë, pikëllim dhe ngazëllim, terr dhe dritë, ku nga makrokozmosi kalohet natyrshëm në mikrokozmos, autorja është e bindur se drita lind atje ku vibron ndjenja, e cila prej mallit merr hov për të zgjatur lëvizjen e vet nëpër trajektore të paana, duke i dhënë kuptim ekzistencës: Lëri të tí ndezin thëngjijtë brenda, / Flakën e fjetur nën akuj galaktikash vetmie, / Kam folur dhe me meteorët në rëniet e mia, / është koha të bëjmë sërisht dritë…

Në poezinë e A.Qyqes, tema e dashurisë është qendrore. Ajo nuk e trajton dashurinë vetëm si emocion romantik, por edhe si përjetim shpirtëror që prek memorien, nostalgjinë dhe dëshirën për të mbajtur lidhje me personin që dashuron. Dashuria në poezinë e Armenida Qyqes është mall i pashuar dhe kujtim i gdhendur, një ndjenjë që jeton në heshtje e shpërthen në varg. Poezia e dashurisë tek Armenida Qyqje ka një frymë të veçantë, sepse ajo nuk e sheh dashurinë vetëm si ndjenjë intime mes dy zemrave, por si një përvojë që përfshin një gamë të gjerë ndjesish.

Në vargjet e saj dashuria del si :si kujtesë e gdhendur, ku përjetimet e së shkuarës bëhen dritë për të sotmen: I mbyll sytë dhe prapë të shoh ,/edhe më të madh brenda meje,/ ti s é di çfarë shije kanë ditët,/ që zgjohen me endjen drejt teje…Si dhimbje e ëmbël, ku dashuria nuk është gjithnjë plotësi, por edhe mungesë që të rrit shpirtërisht: Me çdo orë errësire lëre dashurinë, / Brenda frymës tënde të rritet, / me buzët e padukshme të puth dhimbjen, / dihet për më të fortët janë sprovat. Si univers shpirtëror, ku njeriu kërkon tjetrin përtej kohës dhe hapësirës, gati si një ritim të përjetshëm:me gishtat e tu, të lidhur me të mitë,/ Fillin e kohës ,rreth zemrës mbledhin.

Duke parë ciklet poetike të Armenidës, dashuria te ajo nuk është thjesht temë, por themel i shprehjes poetike, një fill që e lidh me jetën, me vetveten dhe me botën përreth.Dashuria nuk është vetëm një ndjenjë njerëzore, por një forcë që e mban shpirtin gjallë dhe e bën njeriun të kërkojë vazhdimisht kuptimin e vet. Jo rallë dashuria paraqitet si një mjet për vetënjohje: Duhet të vije ti,që të njihja vetveten, / përtej imazhit të reflektuar në pasqyrë, / kufijve gri që ndajnë fitoret nga humbjet, por edhe si një nga forcat më të medha që në radhë të parë të bën të duash veten e më pas të tjerët: Me ty mësova prapë të doja veten, /për atë që është me tërë vragat mbi shpinë, / Buzët t’i ndjeva mbi shpirtin e thërmuar, / tek ngjiznin mes puthjesh mozaikun e prishur…

Shpesh me metafora të thjeshta, ku një shikim i munguar apo një përqafim i harruar bëhet shkak për një furi emocionesh autorja arrin ta japë dhimbjen për dashurinë në largësi jo si një boshësi e thatë, por si një pasuri ndjenjash që e bën shpirtin të ndihet i gjallë. E në këtë kontekst dashuria si kujtesë në vargjet e Armenidës trajtohet si kujtim i gdhendur në muret e shpirtit, që e kapërcen kohën dhe hapësirën. Një kujtim i dashur nuk shuhet, por përkundrazi mbetet si një dritë e fshehur që e udhëheq në të tashmen. Në poezitë e saj, mungesa e tjetrit nuk shihet vetëm si tragjedi, por si burim frymëzimi. Dhimbja është e ëmbël, sepse tregon se sa e thellë ka qenë ndjenja. Ajo e bën lexuesin të kuptojë se edhe mungesa është një formë pranie: Me dashurinë time ushqeje shpirtin, / Mos ju dorëzo kurrë dhimbjes .

Armenida e shikon lidhjen njerëzore përtej kohës e hapësirës si një energji që nuk shuhet, por vazhdon të jetojë në varg, në natyrë, në çdo shenjë të vogël të jetës. Ajo e ngre dashurinë në një dimension metafizik, ku ajo bëhet kuptim i ekzistencës: Harroji orët ,kalendarët e kësaj bote, / me të si më parë kuturu le të rendin, / Unë e ti shkojmë e vijmë prej tjetër kohe, / me atë që vetëm brenda zemrës ecën.

Aq e nevojshme është dëshira për të mbushur shpirtin me dashuri edhe pse shpesh ajo gjeneron vuajtje sa autorja arrin deri në vargun shpërthyes: O njerëz,dashuria është sëmundja,/ nga e cila nuk dua të shërohem.

Autorja shpesh e lodhur nga pesha me realitetit nga kundërshtitë e tij; hipokriza, intriga, mashtrimi, mosmirënjohja, preferon të largohet nga ky “Babilon“ ku njerëzit gjithmonë e më tepër e bëjnë të vështirë marrëdhënien njerëzore dhe komunikimin dhe preferon të jetojë në ‘Babilonin” e saj vetëm kur atje jeton dashuria; Ia mbylla derën botës, I ngrita gardhet,/ I përjetëshëm dua të jetë i yni Babilon

Në këtë vëllim, padyshim, Armenida nuk munt të linte pa prekur edhe temën aktuale, sfidat dhe pakënaqësitë e kohës që jetojmë, të cila kthehen brenda shpirtit në plagë që dhembin pareshtur, për vendin e saj ku u lind dhe u rrit dhe njerëzit e tij. E mërguar prej kohësh larg edhe pse në qytetin më të bukur në botë, asaj i mungon vendlindja. Gretaçelat e larta i sjellin ndjesinë e betonit të ftohtë që ja mban zemrën akull, sepse zemra e saj reh atje ku është historia e saj personale dhe ajo kolektive. Ajo nuk mund të mos vuajë me shqetësimin e saj njerëzor, por edhe atë të poetit për plagët e hapura të vendit të saj, të cilat i mbarti me vete në shpirt atëherë kur u largua, por ato plagë dhembin sërisht sidomos kur rikthehet në atdhe: E helmët kafja Bej,vrerë, / një vrer që ende kundërmon, / Shqipëria ç’është e ç’do të bëhet, / Një helm që dhe helmit ja kalon. Përmes metaforës së helmit dhe vrerit, autorja krijon një atmosferë të errët që simbolizon gjendjen e rëndë morale e shoqërore të vendit. Kafja, e cila zakonisht përfaqëson gjallëri e kënaqësi, me të cilën nis dita apo biseda me miqtë këtu është kthyer në simbol të vuajtjes. Ky kontrast tregon se brenga e saj është kaq e madhe, sa prek edhe gjërat më të vogla të përditshmërisë. Dilema se “ç’do te bëhet ?”nuk ka përgjigje, por vetëm shqetësim dhe dëshpërim, gjë që e bën pyetjen të tingëllojë si një thirrje e fortë. Poezia nuk është vetëm një shprehje e dhimbjes personale, por edhe një zë kolektiv që pasqyron gjendjen e një shoqërie të tërë përballë një realiteti të egër:

Se vramë dot për vdekje atë që na vrau,/ dhe hienat vazhdojnë ngeshëm gostinë,/ me trupat tanë të ushqehen,/ dhjetor pas dhjetori shumohen. Vargjet përfaqësojnë një tekst të ngarkuar me revoltë dhe zhgënjim, ku shpaloset ideja e mungesës së drejtësisë historike dhe e vazhdimësisë së padrejtësisë në kohë. Përmes figurës së “hienave” dhe simbolikës së “dhjetorit”, autorja flet për një tranzicion të papërfunduar dhe për një shoqëri që ende mbetet e robëruar nga hijet e së shkuarës, sakrificën e shoqërisë, e cila përdoret si lëndë ushqyese për pasurimin e të fuqishmëve. Këtu kemi një kritikë të ashpër ndaj realitetit tranzicional, ku e keqja jo vetëm që nuk është zhdukur, por vazhdon të ushqehet me vetë ekzistencën e popullit. Dhjetori, në aspektin intertekstual, lidhet me diskursin e letërsisë së tranzicionit shqiptar, ku motivi i zhgënjimit dhe i korrupsionit të demokracisë së pas ’90-ës është dominant. Vargjet tregojnë se e keqja, kur nuk ndëshkohet dhe nuk çrrënjoset, transformohet dhe riprodhohet në forma të reja, duke e dëmtuar vazhdimisht shoqërinë.

Poezia, kështu, bëhet jo vetëm një pasqyrë e realitetit, por edhe një thirrje për ndërgjegjësim dhe përballje me të kaluarën.

Në këtë vëllim, gjithsesi, dhimbja nuk e mbyt shpresën dhe errësirra nuk e mund dritën. Duke operuar shpesh me simbolika mitike(Prometeu), biblike (Abeli, Krishti), por edhe historike (Komnena e Kaninës) autorja sendërton një pamje të realitetit shqiptar, realitetit në tërësi dhe është e bindur se gjithmonë ekziston mundësia për ndryshim: ”Duam, duam të ngjallemi, /duam të ketë shpresë, / për duar që ngjyejnë vezët, / Sytë e fëmijve rreth tryezës, / Na ndihni o njerëz! Ajo ka arritur të përthyejë butë dhe bukur zymtinë e disa poezive me elementë eternë dhe jetikë si: sofra, vezët e ringjalljes, sytë e pafajshëm të fëmijëve, etj.

Në këtë vëllim të ri stili i Armenida Qyqes paraqitet i thjeshtë në dukje, por thellësisht i ngarkuar me emocione dhe kuptime të shumëfishta. Poezitë e saj nuk lexohen vetëm me sy, por ndihen me shpirt. Ato sjellin një frymë intime e personale, por që, në të njëjtën kohë, prekin çdo njeri, sepse flasin për ndjenja të përjetshme: dhimbjen, gëzimin, pritjen, ëndrrën. Ky libër është një udhëtim intim, një rrugë e shtruar me shenja dhe simbole të shpirtit njerëzor. Armenida Qyqja na fton të jemi bashkudhëtarë në këtë udhëtim, duke na dhënë në duar çelësat për të deshifruar mallin jo vetëm të sajin, por të gjithësecilit prej nesh.

Në thelb, poezia e Armenida Qyqes është një udhëtim i brendshëm nga errësira drejt dritës, nga heshtja drejt fjalës, nga humbja drejt rigjetjes. Dhe ky udhëtim e bën krijimtarinë e saj një pasuri shpirtërore që i fton lexuesit të përfshihen e të bashkëjetojnë me vargun. Krijimtaria e saj është një dialog i ndjeshëm mes shpirtit dhe botës, mes asaj që ikën dhe asaj që mbetet.

Dashuria, pritja, kujtimi dhe shpresa janë fijet e padukshme që endin këtë rrjet poetik, duke i dhënë vargut një ngrohtësi dhe fluidet të jashtëzakonshëm. Ajo shkruan me një gjuhë të pastër e të ndjeshme, që arrin të prekë edhe aty ku fjalët zakonisht heshtin.

Ky libër është një ftesë për të ecur ngadalë mes vargjeve, për të dëgjuar zërin e brendshëm të poetes dhe për të kuptuar se arti i fjalës është, mbi të gjitha, një formë dashurie për jetën.Autorja shkruan me një gjuhë të pastër, plot figuracion dhe ritëm të brendshëm, i cili krijohet nga muzikaliteti i vargut nga inversionet, elipset, apostrofat, pasthirrmat, përsëritjet, aliteracionet, etj.

Evolucioni poetik i Armenida Qyqes tregon një rrugëtim të ndjeshëm dhe të ndërthurur mes përjetimit të brendshëm, eksperimenteve stilistike dhe kërkimit leksikor për të shprehur ndjenjat më të thella. Poezia bëhet më e ndërlikuar, ku ndjenja personale ndërthuret me elemente të natyrës, dritës, hijes dhe hieroglifeve shpirtërore. Në krijimet e fundit, poezia e saj merr një dimension filozofik dhe ekzistencial.Poezia shpesh eksploron kohën, humbjen, përjetësinë e ndjenjës, duke e bërë lexuesin të ndjejë një lidhje të brendshme me përvojën e autores.Në thelb, evolucioni i saj është një udhëtim nga përvoja personale drejt një vizioni universal, ku poezia nuk është thjesht tregim ndjenjash, por horizont i brendshëm dhe reflektim mbi ekzistencën,ndjenjën dhe përpjekjen poetike për ta bërë atë të lulëzojë, pavarësisht sfidave apo kohës.

Ndonjëherë sfondi i trishtë që servir poezia e saj përthyhet prej lirizmit të ndjenjës, që depërton strukturimin e brendshëm të vargut duke e bërë at me ekspresiv. Nga tensionimi i ndjenjave, të krijohet përshtypja sikur shkrihen në një kufijtë e gëzimit, zemërimit, vuajtjes dhe brengës. Të gjitha këto jepen bukur, me detaje fine, oshilacione të çuditshme dhe gjendje të shumta psikologjike.

Lirizmi i thellë dhe depërtues që qëndis gjithë poezitë e këtij vëllimi, krijohet prej faktit që çdo poezi ka si epiqendër të saj rrëfimin e ngrohtë, intim të poetes, lidhur me atë çka përjeton, shpalosjen e botës së saj të pasur plot ndjesi, ëndrra dhe dëshira, të cilat gjejnë shprehjen e vet përmes pasurisë së sistemit metrik e stilistik.

Përmes ndjeshmërisë që sendërton autorja ne kemi mundur të kuptojmë vlerën e mahnitshme të gjuhës dhe finesat e saj të brendshme prandaj vargjet e saj ingjajnë një lloj ditari të një njeriu të dashuruar. Forca e mendimit harmonizohet me ndjenjën e thellë për të na përcjellë në mënyrë eksplicite dhe implicite mesazhin poetik.Temperamenti poetik është dinamik nga intensiteti i çdo njësie të shprehjes poetike.

Nuancimi i bukur i ndjenjës, psikologjizmi dhe meditacioni që e përshkruan këtë poezi, janë risi që sjell ky autorja, në këtë vëllim.

Trishtimi i saj më tepër se një çast individual përjetimi ndjesor është kthyer në poezinë e saj në një trishtim të natyrshëm njerëzor.Ankthi i ekzistencës që e kap për një çast asgjesohet furishëm nga ëndrra për një sendërtim të ri, përmes të cilit mund të vijë përkryerja.

Armenida Qyqe është një zë poetik që ngrihet me natyrshmëri dhe finesë. Poezia e saj është e ndjeshme, e ngrohtë dhe e ngarkuar me simbolika që e bëjnë lexuesin të ndalet, të meditojë dhe të gjejë veten në brendinë e vargut. Krijimtaria e saj poetike është një dëshmi se arti i fjalës mbetet një strehë shpirtërore dhe një urë komunikimi mes intimes dhe universals.

I urojmë autores suksese në rrugën e bukur e plot dritë të krijimtarisë!

Prof.as.dr. Jonela Spaho