I dashuri Harry,/

Më lejoni që, në emrin tim personal dhe në emër të Federatës Panshqiptare të Amerikës “VATRA”, t’ju uroj me përzemërsi dhe respekt të thellë dekorimin tuaj me Medaljen e lartë “Urdhëri i Lirisë”, ndarë nga Presidentja e Republikës së Kosovës, znj. Vjosa Osmani-Sadriu.

Kjo dekoratë nderon jo vetëm një burrë të urtë e të urtësuar nga veprat, por një veprimtar të shquar, një patriot të palodhur dhe një familje të tërë atdhetare, e cila brez pas brezi ka mbajtur të ndezur flakën e dashurisë për Shqipërinë dhe Kosovën. Ajo vjen si njohje e denjë për kontributin tuaj të jashtëzakonshëm, për angazhimin e pareshtur dhe për misionin fisnik që keni mbrojtur me dinjitet ndër dekada.

Ky vlerësim i lartë institucional është nder jo vetëm për ju dhe familjen tuaj, por edhe për gjithë komunitetin shqiptaro–amerikan, i cili ndjehet krenar me figurën dhe veprën tuaj. Prej dhjetëra vitesh, zëri juaj ka qenë ndër më të fuqishmit për Kosovën në SHBA — i qartë, i drejtë dhe i vendosur për të mbrojtur të vërtetën, për të kërkuar drejtësi dhe për të afirmuar aspiratat tona kombëtare.

Si mik besnik dhe mbështetës i Presidentit Historik Ibrahim Rugova, si përkrahës i pathyeshëm i luftës çlirimtare të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ju keni qenë një nga figurat qendrore që e keni artikuluar kauzën e Kosovës në nivelet më të larta të politikës amerikane: në Shtëpinë e Bardhë, në Senatin dhe Kongresin e SHBA-së, si dhe në mbarë opinionin publik amerikan. Zëri juaj ka qenë urë komunikimi, forcë shtytëse dhe mbrojtje e fuqishme e të drejtave tona legjitime për liri, pavarësi dhe dinjitet.

Duke ju uruar me zemër për këtë dekoratë të merituar, jemi të bindur se ju do të vazhdoni të afirmoni edhe më tej çështjen e Kosovës, duke ndërtuar ura të reja bashkëpunimi, duke forcuar aleancat historike me Shtëpinë e Bardhë, me Senatin dhe Kongresin amerikan, dhe duke mbështetur vendin tonë në çdo moment vendimtar. Roli juaj mbetet jetik për kombin tonë, për diasporën tonë dhe për të ardhmen e Dardanisë sonë të shtrenjtë.

Me konsideratë dhe respekt të veçantë,

Kryetari i Federatës Panshqiptare të Amerikës “VATRA”

Dr. Elmi Berisha

Dr. Xhakli serves as an inspiration to us all, and we are truly honored to have her as the Vice Chair of our society. Dr. Shpresa Xhakli MD, is a licensed physician who earned her medical degree from the Medical University of Pristina in Kosovo. She has served her hometown of Mitrovica across multiple settings—including ambulance services, the emergency department, and hospital care—and has also shared her expertise as an instructor in internal medicine. Shpresa is the founder of United for Autism and a passionate advocate for children with special needs. She immigrated to the United States in 1986 to continue her medical career, but her life’s course changed profoundly when her son, Arben, was diagnosed with autism.

Driven by love and determination, she dedicated herself to raising awareness, improving education, and expanding services for children with autism and their families. Dr. Xhakli began her advocacy work in the United States, serving on the board of The Alpine Learning Group and fundraising for the New England Center for Children with Autism in Boston, Massachusetts. During the Kosovo war, she also played an active role in humanitarian relief efforts—organizing donations, providing housing for refugees, and supporting United Nations initiatives through UNIFEM and HCUND. In 2009, Dr. Xhakli brought her mission back to Kosovo, organizing training programs for teachers and psychologists, equipping schools with essential resources, and ultimately founding United for Autism. Under her leadership, autism centers were established in Peja, Prizren, Ferizaj, Podujevë, Suharekë, and Preshevë. She also coordinated the delivery of supplies to two centers in Tetovë, one in Shkodër, and provided donations to support children in Ulqin, Montenegro.

In 2012, Shpresa achieved a historic milestone by opening the first school for children with autism in Kosovo, which now serves more than 120 students. Her tireless efforts also played a key role in the passage of national legislation protecting the rights of children with special needs, and she continues to advocate for better diagnostic services and improved healthcare across the region. Shpresa’s work is far from over. She is currently organizing specialized training for adults with autism and leading the development of a new day program called Autizmi in Pristina. This center will provide much-needed adult care services, including structured activities and weekly programs—resources that have not previously existed in Kosovo.

Gladiola Jorbus/

(Faktorët që ndikojnë në humbjen e pasurisë kulturore)

Gjuhët janë më shumë se një mjet komunikimi. Ato janë thesare të kulturës, historisë dhe identitetit të një komuniteti. Për fat të keq në botën moderne, shumë gjuhë po përballen me rrezikun e zhdukjes, dhe ky fenomen nuk është i rastësishëm. Ai pasqyron një kombinim të faktorëve socialë, politikë, ekonomikë dhe teknologjikë. Një nga shkaqet kryesore është asimilimi kulturor dhe presioni i gjuhëve dominante. Kur komunitetet përballen me nevojën për të mësuar gjuhë si anglishtja, spanjishtja apo mandarine për të pasur më shumë mundësi arsimore dhe ekonomike, gjuhët amtare lihen pas dore. Kështu që gradualisht ato shndërrohen në gjuhë që fliten vetëm nga brezat e moshuar.

Faktorë të tjerë kritikë janë urbanizimi dhe migrimi. Popullsitë që lëvizin drejt qyteteve ose jashtë vendit, shpesh përdorin gjuhën standarde ose gjuhën e shtetit të ri, duke reduktuar përdorimin e gjuhës amtare apo dialekteve në familje dhe komunitet. Ky proces çon në humbjen e përcjelljes ndër breza, i cili është një ndër treguesit kryesorë të gjuhës në rrezik.

Për më tepër, politikat arsimore dhe ligjore kanë një ndikim të madh. Në shumë vende, shkollat dhe institucionet publike nuk ofrojnë mësim ose material edukativ në gjuhët e minoritetit. Kjo jo vetëm që kufizon përdorimin e gjuhës, por krijon një perceptim se gjuha nuk ka vlerë sociale apo ekonomike. Në disa raste, historia është e mbushur me shembuj ku qeveritë kanë ndaluar përdorimin e gjuhës së një grupi të caktuar, duke përshpejtuar zhdukjen e saj.

Po ashtu, globalizimi dhe teknologjia kanë një rol të dyfishtë. Ndërsa komunikimi global dhe interneti ofrojnë mundësi për lidhje, përqindja e përmbajtjes online është kryesisht në gjuhën angleze, duke i lënë gjuhët e vogla jashtë skenës digjitale. Rinia që e përdor internetin për qëllime profesionale, studimi apo argëtimi i anashkalon gjuhët amtare.

Përveç faktorëve të jashtëm, ndikimi i perceptimeve sociale është vendimtar. Kur një gjuhë shihet si e “prapambetur” ose jo e dobishme ekonomikisht, prirja për ta mësuar dhe përdorur bie ndjeshëm. Brezat e rinj shpesh e braktisin gjuhën e tyre për t’u përshtatur me normat e shoqërisë ose për të fituar status social.

Zhdukja e një gjuhe nuk është një ngjarje e papritur, por një proces kompleks që lind nga një ndërthurje presionesh sociale, politike, ekonomike dhe teknologjike. Për të ruajtur gjuhët dhe pasuritë kulturore që ato mbartin, kërkohet ndërgjegjësim, politika mbrojtëse dhe iniciativa aktive. Mbështetja e arsimit dhe përdorimi i gjuhëve në familje, shkolla dhe komunitet është një faktor vendimtar për lëvrimin dhe transmetimin e gjuhëve. Nëse këto masa nuk merren, shumë prej gjuhëve të botës do të përfundojnë si histori të humbura që nuk do të mund të rikthehen më.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

1.Zgjedhjet si akt i sovranitetit dhe legjitimitetit shtetëror

Zgjedhjet e lira, të ndershme dhe të mbajtura në pajtim me Kushtetutën përbëjnë manifestimin më të lartë të sovranitetit popullor dhe bazën themelore të rendit demokratik të çdo shteti. Në Republikën e Kosovës, ky parim është i sanksionuar qartë në nenin 2 të Kushtetutës, i cili përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në përputhje me këtë Kushtetutë.

Në këtë kontekst, proceset zgjedhore në komunat veriore nuk janë vetëm ngjarje politike, por akte konfirmimi të sovranitetit kushtetues të shtetit të Kosovës mbi tërë territorin e saj. Prandaj, çdo ndërhyrje e jashtme – veçanërisht ajo e organizuar nga Serbia – përbën sulm të drejtpërdrejtë ndaj sovranitetit dhe integritetit kushtetues të Republikës së Kosovës, duke shkelur parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare publike dhe të Kartës së Kombeve të Bashkuara.

2. Ndërhyrja e Serbisë – veprim i qëllimshëm dhe i organizuar shtetëror

Në zgjedhjet lokale të mbajtura në komunat me shumicë serbe – Mitrovicë e Veriut, Zveçan, Leposaviq dhe Zubin Potok – Serbia ka ushtruar një sërë ndërhyrjesh të drejtpërdrejta dhe të ndërmjetme, të cilat dëshmojnë për një strategji shtetërore të planifikuar për të sabotuar procesin demokratik të Kosovës. Këto ndërhyrje përfshijnë:

-Thirrjet publike të zyrtarëve më të lartë shtetërorë serbë, përfshirë Presidentin e Serbisë, për bojkot të zgjedhjeve të organizuara nga institucionet legjitime të Kosovës;

-Përdorimin e strukturave paralele ilegale, të financuara dhe të dirigjuara nga Beogradi, që veprojnë jashtë juridiksionit të Kosovës;

-Presione sistematike ndaj qytetarëve serbë, përmes kërcënimeve për vendet e punës, ndëshkimeve ekonomike dhe frikësimeve të drejtpërdrejta për pjesëmarrje në votim;

-Fushata propagandistike të mediave shtetërore serbe, të cilat e paraqesin procesin zgjedhor në Kosovë si “ilegjitim” apo “të imponuar nga Prishtina”.

Këto veprime, të sinkronizuara në nivel politik, ekonomik dhe informativ, përbëjnë një ndërhyrje hibride të mirëstrukturuar kundër integritetit të brendshëm të Republikës së Kosovës, me synim final delegjitimimin e institucioneve kushtetuese në veri.

3. Dimensioni kushtetues – shkelje e parimeve të sovranitetit dhe rendit publik

Sipas nenit 16 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës, rendi juridik i Republikës është suprem dhe sovraniteti i saj shtrihet në tërë territorin e vendit. Po ashtu, Ligji për Vetëqeverisje Lokale dhe Ligji për Zgjedhjet Lokale përcaktojnë se Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) ka kompetencë ekskluzive për organizimin dhe mbikëqyrjen e zgjedhjeve në çdo komunë pa përjashtim.

Në këtë kuptim, ndërhyrja e Serbisë në procesin zgjedhor paraqet:

-Cenim të drejtpërdrejtë të autoritetit të institucioneve të Republikës së Kosovës;

-Ndërhyrje në ushtrimin e sovranitetit popullor (neni 2);

-Shkelje të parimit të barazisë qytetare dhe vetëqeverisjes lokale (neni 123);

-Rrezikim të rendi publik dhe paqes kushtetuese.

Në thelb, ndërhyrja serbe është përpjekje për të ruajtur një kontroll paralel dhe antikushtetues në territorin verior të Kosovës – duke e paraqitur si “çështje etnike”, por në fakt duke synuar cenimin e rendit juridik dhe sovranitetit shtetëror.

4. Aspekti i së drejtës ndërkombëtare – shkelje e parimit të mosndërhyrjes

Në planin ndërkombëtar, parimi i mosndërhyrjes përbën një nga themelet e së drejtës ndërkombëtare. Ai është i sanksionuar në:

-Nenin 2(4) të Kartës së Kombeve të Bashkuara, që ndalon çdo kërcënim ose përdorim të forcës kundër integritetit territorial apo pavarësisë politike të ndonjë shteti;

-Nenin 2(7) të së njëjtës Kartë, që ndalon ndërhyrjen në çështjet që i përkasin juridiksionit të brendshëm të një shteti;

-Aktin Final të Helsinkit (1975), i cili e përforcon detyrimin për respektimin e sovranitetit dhe mosimponimin politik ndërmjet shteteve.

Si anëtare e OKB-së, OSBE-së dhe Këshillit të Evropës, Serbia ka detyrimin ndërkombëtar të respektojë këto parime. Megjithatë, përmes ndërhyrjeve në proceset zgjedhore të Kosovës, ajo jo vetëm që shkel të drejtën ndërkombëtare, por edhe zotimet e dhëna në kuadër të dialogut të Brukselit, për të mos penguar funksionimin e institucioneve të Kosovës në veri.

5. Ndërhyrja si vazhdimësi e politikës hegjemoniste serbe ndaj Kosovës

Ndërhyrja e Serbisë në zgjedhjet lokale në veri është pjesë e vazhdueshme e politikës hegjemoniste dhe neoekspansioniste serbe që nga përfundimi i luftës së vitit 1999. Serbia nuk e ka pranuar realitetin e shtetësisë së Kosovës dhe, përmes strukturave paralele, synon të ruajë një mekanizëm kontrolli politik dhe ekonomik mbi qytetarët serbë të Kosovës.

Kjo politikë nuk është vetëm kundër shtetit të Kosovës, por edhe kundër interesave të vetë komunitetit serb që jeton në Kosovë, i cili pengohet të integrohet në institucionet demokratike të vendit dhe të ushtrojë të drejtat qytetare në mënyrë të lirë dhe të barabartë.

6. Përgjegjësia ndërkombëtare e Serbisë

Sipas Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts (Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare, 2001), çdo shtet është përgjegjës ndërkombëtarisht për veprimet që shkelin sovranitetin e një shteti tjetër.

Në këtë kuptim, Serbia, përmes:

-Organizimit të strukturave ilegale në territorin e Kosovës,

-Ndërhyrjes direkte në procesin zgjedhor,

-Propagandës kundër institucioneve të Kosovës, dhe

-Thirrjeve për bojkot institucional,

ka kryer akte ndërkombëtarisht të palejuara, të cilat prodhojnë përgjegjësi shtetërore.

Prandaj, Kosova ka të drejtë të adresojë këtë çështje në instancat ndërkombëtare – përfshirë OKB, BE, OSBE dhe Këshillin e Evropës – duke kërkuar sanksione diplomatike dhe politike ndaj Serbisë për ndërhyrje flagrante në punët e saj të brendshme.

7. Reagimi i institucioneve të Kosovës – mbrojtja e rendit kushtetues dhe sovranitetit

Institucionet e Republikës së Kosovës kanë detyrimin kushtetues dhe moral për të mbrojtur integritetin e procesit zgjedhor dhe për të siguruar ushtrimin e lirë të të drejtës së votës nga çdo qytetar, pa dallim etnik.

Reagimi duhet të jetë i shumëdimensionuar:

-Juridikisht, përmes zbatimit të rreptë të ligjit ndaj çdo strukture ilegale;

-Politikisht, përmes informimit të vazhdueshëm të partnerëve ndërkombëtarë;

-Diplomatikisht, përmes ngritjes së çështjes në instancat evropiane dhe ndërkombëtare;

-Kushtetueshëm, përmes forcimit të pranisë së institucioneve shtetërore dhe garantimit të funksionimit të vetëqeverisjes lokale në përputhje me ligjin.

8.Ndërhyrja serbe si sfidë për paqen dhe sovranitetin

Ndërhyrja e Serbisë në zgjedhjet lokale në veri të Kosovës nuk është vetëm akt politik, por sulm juridik, institucional dhe sovranitetar ndaj shtetit të Kosovës.

Ajo përbën cenim të rendit kushtetues, të sovranitetit popullor dhe të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare.

Nëse një ndërhyrje e tillë do të tolerohej, do të rrezikohej jo vetëm stabiliteti i brendshëm i Kosovës, por edhe arkitektura e sigurisë në Ballkanin Perëndimor, e ndërtuar mbi parimet e integritetit territorial dhe respektit të sovranitetit shtetëror.

Mbrojtja e Kushtetutës dhe e sovranitetit të Republikës së Kosovës nuk është vetëm detyrim juridik e institucional, por detyrim historik, kombëtar dhe moral – në mbrojtje të shtetësisë së fituar me gjak, të rendit demokratik dhe të paqes rajonale.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

1. Shqipëria – nga izolimi i hekurt drejt integrimeve euroatlantike

Historia e Shqipërisë është një shembull unik në Evropë. Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u shndërrua në vendin më të izoluar të kontinentit. Regjimi totalitar komunist ngriti një mur më të fortë se ai i Berlinit, duke shkëputur vendin nga çdo kontakt i lirë me botën. Ky izolim solli pasoja të thella: stagnim ekonomik, shkelje masive të të drejtave të njeriut dhe mbyllje të çdo perspektive zhvillimi.

Por me shembjen e sistemit komunist në fillim të viteve ’90, Shqipëria nisi një rrugëtim të ri. Tranzicioni nuk ishte i lehtë – shoqëria u përball me kriza të thella ekonomike, politike dhe sociale. Megjithatë, përmes reformave graduale dhe mbështetjes së fuqishme ndërkombëtare, vendi arriti të bëjë hapa të rëndësishëm:

-Anëtarësimi në Këshillin e Evropës (1995);

-Nënshkrimi i Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit me BE-në (2006);

-Anëtarësimi në NATO (2009);

-Marrja e statusit kandidat për BE (2014);

-Hapja e negociatave të anëtarësimit në BE (2022).

Sot, Shqipëria po negocion kapitujt e fundit për anëtarësim të plotë në Bashkimin Evropian, duke dëshmuar se nga izolimi më i thellë mund të ngrihesh në standardet më të larta ndërkombëtare.

2. Kosova – shtet i ri në kërkim të konsolidimit ndërkombëtar

Kosova, e cila shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, është shteti më i ri në Evropë. Ndryshe nga Shqipëria, ajo nuk trashëgoi një shtet të konsoliduar, por doli nga një luftë çlirimtare dhe një administrim ndërkombëtar nën UNMIK-un. Ky fakt e bën procesin e ndërtimit të shtetit të saj edhe më sfidues.

Kosova ka arritur shumë në 17 vitet e saj të pavarësisë: ka ndërtuar institucione demokratike, ka fituar njohje nga mbi 100 shtete, është anëtarësuar në organizata të rëndësishme si FMN, Banka Botërore, BERZH, ka fituar liberalizimin e vizave me BE (2024) dhe është përfshirë në partneritete strategjike me SHBA, NATO dhe BE.

Megjithatë, Kosova përballet ende me sfida të mëdha: mungesa e njohjes universale, mosanëtarësimi në OKB dhe organizata kyçe ndërkombëtare, sfidat e sundimit të ligjit dhe nevoja për reforma të thella ekonomike. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e modelit të Shqipërisë.

3. Shqipëria si model për Kosovën

Rrugëtimi i Shqipërisë drejt integrimeve është një shembull që Kosova duhet ta shohë si udhërrëfyes:

-Reformat institucionale dhe sundimi i ligjit – Shqipëria, përmes reformës në drejtësi, ka treguar se pa një sistem gjyqësor të pavarur, rruga drejt BE-së është e pamundur. Kosova duhet të zbatojë një reformë të ngjashme për të fituar besimin ndërkombëtar.

-Orientimi euroatlantik – Shqipëria është bërë pjesë e NATO-s, duke garantuar sigurinë e saj kombëtare dhe duke forcuar pozitën ndërkombëtare. Kosova, edhe pse ende jashtë NATO-s, duhet të synojë me prioritet këtë integrim, duke shfrytëzuar përkrahjen e Shqipërisë dhe partnerëve strategjikë.

-Diplomacia aktive – Shqipëria ka përdorur çdo mekanizëm diplomatik për të përshpejtuar procesin e integrimit. Kosova shpeshherë ka treguar diplomaci pasive ose të vonuar. Një diplomaci e përbashkët Kosovë–Shqipëri do të kishte fuqi më të madhe lobuese.

4. Shembuj historikë dhe aktualë të bashkëpunimit Kosovë–Shqipëri

Historia e shqiptarëve ka treguar se vetëm në momentet e bashkimit, kombi ynë ka arritur suksese të mëdha:

-Konferenca e Londrës (1913) na ndau territorin kombëtar për mungesë uniteti dhe fuqie ndërkombëtare;

-Çlirimi i Kosovës (1999) u bë i mundur vetëm falë bashkimit të shqiptarëve dhe mbështetjes ndërkombëtare;

-Pavarësia e Kosovës (2008) u përshëndet e përkra nga Shqipëria si shteti i parë që e njohu.

Sot, kur Shqipëria po hyn në BE dhe Kosova po kërkon të bëhet pjesë e saj, është momenti historik që të dy shtetet të veprojnë në mënyrë të koordinuar, duke ndërtuar një strategji të përbashkët integrimi.

5. Perspektiva e përbashkët shqiptare në Evropë

Nëse Kosova ndjek rrugën e Shqipërisë dhe e përdor atë si model, atëherë procesi i saj i integrimit ndërkombëtar do të jetë më i shpejtë dhe më i sigurt. Shqipëria mund të shërbejë si avokat i fuqishëm i Kosovës në Bruksel, NATO dhe OKB, ndërsa Kosova mund të kontribuojë në forcimin e pozitës së përbashkët shqiptare në Ballkan.

Kombin shqiptar nuk e ndan më izolimi dhe kufijtë e imponuar, por e bashkon vizioni i përbashkët: të bëhet pjesë integrale e rendit të ri botëror euroatlantik.

Rruga e Shqipërisë nga izolimi totalitar në dyert e Bashkimit Evropian është një histori suksesi që duhet të shërbejë si model për Kosovën. Integrimi nuk është vetëm një proces teknik, por mbi të gjitha një projekt kombëtar dhe historik. Vetëm përmes unitetit, reformave dhe diplomacisë aktive, Shqipëria dhe Kosova do të sigurojnë vendin që u takon – në familjen e kombeve të barabarta të Evropës së Bashkuar.