Ambassador Jeffrey Hovenier

Ambassador Jeffrey Hovenier’s Remarks at the Recak/Racak Massacre, January 15, 2022President Osmani, Prime Minister Kurti, Speaker Konjufca and distinguished guests, dear friends, I am humbled to be here with you today, representing the American people, to honor and remember those who lost their lives in Recak 23 years ago. Thank you for this opportunity to join the people of Kosovo on this solemn occasion to commemorate and mourn those whose lives were tragically cut short that day.Let no one forget or deny what happened here, or why the United States and our allies came to the defense of the people of Kosovo. I remember that day well. As the officer at the U.S. Mission to the OSCE responsible for Kosovo at that time, I received a call from then-Kosovo Verification Mission Head Ambassador William Walker just after he departed the scene of horror, already focused on his recommendations for the OSCE in response to the brutal murder of defenseless civilians.In response to this atrocity and others, the United States, together with our NATO Allies, acted to protect defenseless civilians in the name of peace, freedom, and stability. These goals reflect deeply held American and Western values. We believe that all people, regardless of ethnicity or religion, deserve the dignity of living in freedom and security.We are aware of attempts to rewrite the well-documented history of this massacre and to downplay or misrepresent the facts about these atrocities. Let me be clear about the United States’ commitment to the truth. As President Clinton said then, we reaffirm now: “This was a deliberate and indiscriminate act of murder designed to sow fear among the people of Kosovo.”Denying these incidents and glorifying war crimes dishonors the memory of the dead, reopens the wounds of survivors, and sets this region back in efforts towards democratic consolidation and full Euro-Atlantic integration. Peace and justice come from a clear-eyed acknowledgement of past crimes. This is vital to ensure these heinous crimes never happen again.But recognizing the truth of the past is just the first step towards justice.Today, January 15, is the 23rd anniversary of the massacre here at Recak. It is also, coincidentally, the birthday of one of the United States of America’s greatest leaders and advocates for justice and reconciliation – Dr. Martin Luther King.I think it is fitting that on this day as we reflect on the horror and tragedy of what happened here on January 15, 1999, we also consider the words and legacy of Dr. King – whom we pay tribute to and honor on this same day each year.Dr. King was no stranger to injustice, no stranger to loss. Throughout his struggle to advance human rights, he was physically attacked, marginalized, threatened, and ultimately assassinated. Yet even as he languished in an Alabama jail for peacefully protesting racism and racial segregation, he wrote of justice and reconciliation – the ultimate goal not only equality, but shared destiny. In his famous “Letter from Birmingham Jail,” he penned these transcendent words: “injustice anywhere is a threat to justice everywhere.”Dr. King called us all to action, affirming that we have the power to promote positive change, noting “Human progress never rolls in on wheels of inevitability.” But he also called on us to remember the main point – not retribution, but reconciliation. I echo his words – a powerful reminder for all of us: “Our ultimate end must be the creation of the beloved community.”In the spirit of that vision of a beloved community, I want to cite one more powerful text that I believe can provide a guide for how best to honor the tragic victims we remember here today. From Kosovo’s February 17, 2008 Declaration of Independence…“Committed to confronting the painful legacy of the recent past in a spirit of reconciliation and forgiveness. Dedicated to protecting, promoting and honoring the diversity of our people.”May these words guide us all.Thank you

Skënder MULLIQI/

Salih Ramë Kelmendi u lind më 1917 në Ruhot të Pejës në një familje me prejardhje nga Rugova,e njohur për tradita kombëtare. Që në moshë të re,në vitin 1944, Salihu ishte pjesëmarrës në luftë me komunistët malazias nën komanden e Petko Dapqeviçit,te livadhet e bukura, apo siç quhen ndryshe “rovat”, ku edhe do te plagoset në mbrojtje të Rugovës,e që në këtë përballje luftarake i vritet kushëriri i tij Isuf Halili. Salih Rama që në rininë e tij ishte i brumosur me nacionalizëm,por më vonë do të jetë një veprimtar i devotshëm i atdhetarizmës për çështjen kombëtare,duke bashkëpunuar kêshtu me shumë veprimtarë e atdhetarë të kohës, kryesisht të Rrafshit të Dukagjinit,sikundër ishin Sami Peja nga Peja, Sylë Mehmeti nga Rugova, Bekë Tafili nga Staradorani, Sylë Pajazit Shala nga Lybeniqi, Rashit Goran nga Peja, Ramë Haradinaj nga Lybenqi, Sylë R.Mulliqi nga Raushiqi, Selman Kadria nga Cerca e Istogut, Mustafë Qeta nga Trubuhovci, si endesheisti më i ri në moshë,e shumë veprimtarë të tjerë anekënd trojeve shqiptare. Veprintarinë atdhetare Salih Rama bashkë me shokët e atdhetarizmës e zhvillonin kryessht përnes Partisë Nacionale Demokratike Shqiptare,që ishte e shtrirë gjthandej në Kosovë.Motivi i veprimtarisë së tyre atdhetare ishte qëllimi dhe përpjekja për bashkimin kombëtar, pra bashkimin e Kosovës dhe Shqipërisë dhe trojeve etnike shqiptare. Në vitin 1950 Salih Rama arrestohet nga UDB-ja me shumë të tjerë bashkëveprimtarë të nacionalzmës shqiptare, dhe po këtë vit në Prishtinë gjykohen nga pushteti i atëhershëm serbosllav për verimtarinë atdhetare.Salih Rama dënohet me 6 vite burg të rëndë, kush tjetër 7 vjet,9 vjet,10 vjet e kështu me radhë.Të gjithë dërgohen në vuajtje të dënimit në burgun e Nishit,por Salih Rama do të qëndronte i paepur në kazamatet serbosllave edhe përkundër  torturave që ushtronte pushteti ndaj tij dhe të tjerëve gjatë viteve të burgut. Edhe pas vuajtjes së dënimit prej 6 vite në burgun e Nishit,menjëherë pas disa kohësh,UDB-ja do ta arrestonin sërish, duke e burgosur kështu në burgun famëkeq të Ozdrimit. Këtu, për disa muaj rresht,do të ushtronin mbi të torturat më çnjerëzore sikur dhe ndaj shumë shqiptarëve të tjerë në këtë burg. Në këtë burg e mbajnë për disa muaj, por si gjithmonë Salih Rama mbetet i pathyeshëm përballë të gjitha torturave të UDB-së. Në vitin 1961 ai do të vritet mizorisht në një pritë të organizuar.

Në dy vjetorin e kalimit nga kjo botë e baba Arshi Bazait

Nga Dervish Eliton Pashaj

Gjashtë vjet pranë, baba Arshiut, këtu në teqenë e famshme të baba Rexhebit në Detroid, teksa i kundroj sot, më duken si gjashtë ditë-netë të mrekullueshme ku me të vërtetë askurrë nuk e kuptova se ku mbylleshin qiejt e kësaj bote dhe ku hapeshin qiejt e botës tjetër, mistike, drithëruese deri në qelizën e fundit të shpirtit. Tek e shihja ashtu në mendim të thellë, në lutje, në ato vite që pasi kishin lënë shekullin sfidonin mileniumin e ri, baba Arshi Bazai më ngjallte më shumë se emocione dhe shpresë. Me ngjallte sidomos krenari kur shkoja ndër mend se ky bir i vuajtur i Labërisë, ky dervish i teqesë emblematike të Kurorës së Malit, edhe pse i kishte kaluar të njëqind vitet, rrezatonte ende me një forcë mahnitëse , urtësinë e bektashinjve shqiptarë, në këtë vend të bekuar, por kaq të zhurmshëm dhe multifetar siç është Amerika. Rrezatonte përmes fjalëve të buta që i dilnin nga shpirti dhe merrnin udhë siç marrin zogjtë e marsit në Sevasterin plot ujëra e gjethe. Në një hadith kudsi thuhet se “Besimtari më afrohet Mua pa pushim edhe me lutje nafile dhe paskëtaj Unë nuk e ndaj nga vetja. Pasi t’i dua, bëhem për ‘ta veshi që i dëgjon, syri që i sheh, dora që i zë dhe këmba që i ecën. I jap ç’të më kërkojë dhe nëse mbështetet plotësisht tek Unë, e mbroj nga gjithçka”. Shumë autorë mistikë, janë në të njëjtën ide se nafilet e kryera me zemër, pasi të jenë kryer detyrimet me sinqeritetin më të madh në çdo element të tyre, përbëjnë kushte për mirësi të shkëlqyera të Krijuesit. Për të merituar këto vlera të rralla, sigurisht ne kemi zhvilluar ndjenjat tona shpirtërore dhe mbajtur kurdoherë në ekuilibrin e duhur dëshirat e tjera që lidhen me gjërat vdektare të kësaj bote. Përmes kësaj maturie unike, besimtari i vërtetë në çdo qëndrim apo lëvizje i hedh hapat e sigurt sipas vullneteve hyjnorë dhe asgjë tjetër e rrejshme , sado epshndjellëse të jetë, nuk mund të derdhë mjegull e suferinë në këtë udhëtim ku vullneti i njeriut të sinqertë është i shkrirë në vetë vullnetin e Krijuesit. Jeta e Arshi Bazait nuk është gjë tjetër veçse një ndërthurje emblematike e porosive hyjnore me realitetin e bektashizmit në Amerikë, në gjysmën e shekullit që lamë pas. Po punoja dikur në oborr të teqesë ndërsa babai çapitej në itinerarin e zakonshëm, nga dera e teqesë në tyrbe, ku kujdesej, lutej e llafoste shpesh me myrshidine tij, baba Rexhebin. Isha lodhur nga vapa, , kur aty erdhën dy-tri vizitorë dhe unë duke i udhëhequr për në teqe u thashë si me të qeshur: “Pa shikoni ç’kam bërë sot!”. S’e kisha parë babanë që ishte pranë, por kur mora t’i qerasja miqtë, ndjeva zërin e tij. Siç ishte zakoni, i lashë miqtë në dialog me babanë. Vonë në mbrëmje, pasi kishim ngrënë bukë baba Arshiu me atë zërin e lartë më tha tek rrinim të dy së bashku: “Dervish, gjithçka që bëhet për t’u dukur, humbet shpejt. Si ajo vesa në gusht. Gjithçka që bëhet pa u dukur, mbetet për jetë”. Pastaj më solli ndër mend atë thënien e bukur të Haxhi bektash Veliut që tetë shekuj më parë kumtonte: “O dervish, dije se veliu i Allahut është Nuhu i kohës së vet. Ndihma e tij, është anija që i shpëton robërit prej ujërave që mbysin. Por në rrjedhën e furishme, një trup i fuqishëm edhe mund t’ia dalë mbanë, ndërsa mbajtja në padije është mijëra herë më e rëndë. Sepse nëse humbet aty, nuk del dot më, në dritë. “Krejt dijen që do marrësh, e mbylli bisedën baba Arshiu, ruaje si xhevahir e mos e mburr se e kemi pak zakon ne vlonjatët.” Kisha vënë re së në çdo bisedë, këtu në kafeoxhakune teqesë, ndërsa fliste butë but, babait i ndrinin sytë. Veçanërisht kjo dritë, dukej të zbriste prej syve dhe mbushte kafeoxhakun, kur vizitorët ishin të vjetër në moshë. Sigurisht kishin çfarë të kujtonin, ndaj dhe orët kalonin pa u ndjerë. Dikur, dikush prej vizitorëve tha duke psherëtirë: “Eh mor hejvallah, s’paguhej kopshti i mollëve aherë!” Dhe nisi të tregonte se kur vileshin mollët, vinin rreth 20 të rinj e të reja dhe i vendosnin në arka, shumë i shisnin, të tjerat i ruanin për vizitorë. Dhe 400 rrënjët e mollëve kishin vetëm një kujdestar, baba Arshiun. Ç’të jetë kjo lidhje kaq e thellë me pemët , e pyesje veten duke parë babanë me tërë ato vite mbi supe. Pastaj, kur lexova më shumë për bektashizmin në botë, kur mësova se çfarë mrekullie frutore kishin mundur të ngrinin dede Ahmeti dhe dervish Reshati në Drizar, kur pashë me sytë e mi se çfarë pune bëjnë në Shqipëri sot dervishët dhe baballarët, mendova se dashuria e tyre për drurët, sidomos për brezat e besimtarëve, do të mbetet një vullnet hyjnor i pa përsëritshëm. Një muaj para se të ikte nga kjo botë, baba Arshiu u kujtua që ishte nëntor dhe më porositi të mbjell disa selvi. I donte shumë ata drurë. Unë i thashë me shaka, po ç’të duhen o baba, shiko shëndetin një herë, pa ato i rregullojmë. Më pa në dritë të syrit dhe tha: Dëgjon dervish e bëj ç’të them! M’u kujtua ndërkaq një thënie e profetit tonë të bekuar kur thoshte se, nëse shoh që po afron kiameti, e ke një fidan në dorë, mbille atë…Një varg i Dritero Agollit më ka mbetur në mend: Detin e çmoj, por çmoj dhe një pikë ujë! Baba Arshi Bazai, deri në çastin e mbramë të kësaj bote, vërtetë jetoi pa bujë. Për mua, krejt ata bektashianë që e njohën, që ja dëgjuan zërin dhe këshillën e urtë, ai do të mbetet burim i kulluar nga deti i kristaltë i dijeve të tij. Ne do t’i vëmë buzët në këtë burim sa herë të kemi etje shpirtërore. Do desha që këtë mendim ta mbyll me vargjet:
Në zemër rri qetësia e liqeneve që flenë,Netëve ku hëna digjet si qiriu,Fjalë të pathëna vijnë përmes ujërash,Fjalë që i kuptojmë veç unë e baba Arshiu.

Agim Baçi/

“Aty ku mungon qëllimi, mungon edhe vetë njerëzimi”, shkruante Niçe, duke paralajmëruar pasojat e një shoqërie pa ideale. Por çfarë mund ta shkaktojë humbjen e qëllimit te një njeri? Padyshim, një nga treguesit më të prekshëm të humbjes së qëllimeve është marrëdhënia jonë e krisur me të djeshmen dhe të nesërmen, e cila zhduk perspektivën morale të veprimeve tona. Kjo krisje me të djeshmen dhe të nesërmen tonë ka sjellë sot një realitet ku kemi gjithnjë e më pak falënderues ndaj përvojës dhe urtësisë që na vijnë nga kohërat, e njëkohësisht kemi edhe më pak që besojnë se kanë detyrime për të nesërmen. Por, çfarë ndodh sot realisht në shoqëri kur humb kjo urë mes të djeshmes dhe të nesërmes? Në një anë, janë me mijëra raste ku gra e burra, anekënd botës, por edhe në Shqipëri, refuzojnë të martohen e të bëhen prindër, duke pranuar gati hapur se e bëjnë këtë zgjedhje për të ruajtur profesionin apo linjat e trupit, duke hequr dorë kështu nga përgjegjësia për vijimin e jetës, për të nesërmen. Ndërkohë që, në anën tjetër, marrëdhënia me të moshuarit, pra me të djeshmen, është gjithnjë e më pak humane, gjithnjë e më pak mirënjohëse për atë që na kanë përçuar përmes jetës dhe përpjekjeve të tyre për të na ushqyer dhe edukurar neve. Kështu, njeriu i sotëm, i gjendur me duar të shkëputura nga e djeshmja dhe e nesërmja, rrezikon t’i kthehet vetëm rëndësisë së trupit, pra ta kthejë trupin në epiqendrën e vetme me rëndësi dhe kuptim për jetën e tij. Për pasojë ai rrezikon të kthehet në produkt të dëshirave dhe instinkteve, e si i tillë edhe një njeri që mund të marrë çdo lloj rrjedhe që i jepet nga rrethanat. Një qenie e tillë e konsideron detyrë që të shkallmojë rregullat, të mos ngushtohet me arsyetime e qëndrimeve morale, por të ndjekë dëshirat e tij, të kujdeset për trupin e tij dhe, mbi të gjitha, të mos ketë turp për asgjë që bën dhe kërkon.Nga ana tjetër, njeriu që ka kujdes veç për trupin, pra që beson se instinkti është vlera më e madhe njerëzore, është gati të notojë qetësisht në detin e manipulimit, duke iu dhënë asaj që i kërkohet të jetë, e jo asaj që mund të jetë realisht. Qëllimi në këtë rast e humb kuptimin, e për pasojë, njerëzimi ka gjithnjë e më pak ura ku mund të kalojë për tek ëndrrat e tij apo tek besimi për tjetrin.Këtë njeri të dashuruar pas së menjëhershmes dhe paraqitjes së tij fizike e përdor në mënyrë të vazhdueshme propaganda, e cila përmes një njeriu të tillë ka ndryshuar semantikën e autoritetit dhe autoritares në shoqëri. Kështu, propaganda shfrytëzon përgjithësisht autoritetet që i sjell në jetë shoqëria e spektaklit dhe “të fortët”, pra ata që mbështeten te fuqia, te paraja dhe paraqitja fizike e jo te dija e urtësia. Mjafton të shohësh në Shqipëri se sa peshë kanë fjalët e akademikëve, pedagogëve dhe shkrimtarëve, dhe sa kanë peshë ata të botës së spektaklit. Për të provuar humbjen e autoritetit racional, do të ishin të mjaftueshme vetëm disa kërkime në internet, për të parë klikimet, ku “njeriu i dijes” është krejt i pafuqishëm përballë “divave të ekranit” që broçkullisin gjëra të cilat rinia dhe një pjesë e madhe e shoqërisë i përsërit papushim në komunikimin e tyre. Edhe po t’i hedhësh një sy fushatave elektorale në Shqipëri, mund të verifikosh lehtësisht se kandidatët kanë me vete në fushatë, në komunikimin me publikun, vetëm artistë të spektakleve e jo profesorë apo profesionistë të fushave që njohin qytetin, siç do të ishin urbanistët apo inxhinierët. Këta aktorë të spektaklit e shokojnë njeriun e zakonshëm i cili nuk ka ndonjë fuqi të kundërshtojë këtë “autoritet”, apo të bëjë dallimin se çfarë do të ishte më mirë të dëgjonte. Sepse spektakli zvogëlon fuqinë shpirtërore dhe shmang komunikimin sy më sy të njerëzve, duke e kthyer audiencën vetëm në një masë që mendon me pikturën që i paraqitet dhe jo atë që është apo atë që dëshiron të shohë. Te një njeri i tillë e vërteta hyjnore dhe vlerat tradicionale janë zëvendësuar me të vërtetën individuale, ndaj dhe një njeri i i tillë mjaftohet me atë që i sugjerohet, pa kërkuar asnjë ndryshim, pa medituar rreth asaj që i sugjerohet.Shumica e studiuesve dhe filozofëve që janë marrë me komunikimin dhe pasojat e propagandës në shoqëritë e sotme, qofshin fetarë apo jo, qofshin mbështetës apo kundërshtues të saj, bien dakord se përkeqësimi apo përmirësimi i shoqërisë gjendet i pasqyruar në gjuhën me të cilën komunikohet. Pra, nëse një gjuhë shfaqet “e sëmurë”, atëherë edhe shoqëria do ta pasqyrojë këtë lëngim, pasi është pikërisht gjuha që mbart më shumë se gjithçka tjetër frikërat, ngërçet, dëshpërimin apo edhe urrejtjen. Propaganda, fakeqësisht, e fokusuar te reagimet instiktive, nuk mund t’i frenojë këto lëngime që i vijnë shoqërisë, pasi për propagandën nuk vlen as e djeshmja e aq më pak që të dimë të ëndërrojmë për të nesërmen. Përballë mungesës së leximit të së djeshmes dhe paaftësisë për të projektuar të nesërmen, ne kemi nevojë që të gjejmë rrugën se si të ndërtojmë një urë mes fjalës dhe qëllimeve. Kjo nuk është aspak e lehtë në një shoqëri ku e vërteta lidhet vetëm me atë që funksionon para syve, me atë që na gëzon apo hidhëron sot, nën pushtetin e frikës se mund të humbim atë që kemi. Ndaj, ringritja nuk mund të nisë nëse nuk fillojmë të besojmë se frika nuk duhet të na udhëheqë në jetët tona, pasi frika ushqen vetëm emocionet tona duke u kthyer në parathënien e humbjes sonë, të paktën shpirtërisht.

Hazir MEHMETI, Kalabri

          Nata e mundur nga drita e diellit që lindte majë bjeshkës ndriçoi dhomën ku pushuam pas një rruge të gjatë deri në Kalabri. Fshati i njohur arbëresh Frascineto (Frashëri) me të mirënjohurin e tij At Antonio Belushi, të sillte në kujtesë Frashërin e Abdylit, Naimit e Samiut. Rruga shekullore e shtruar me rrasa guri, muret e gurta të shtëpive përplot tarraca të nxjerra sipër kalldrëmeve, zbërthenin rrezet e agimit në  një kolorit bashkëngjitur me flamujt e ngritur nga  At Antonio për të pritur mysafirët e tij.

 Ishte kjo dita e parë e rrugëtimit tonë në tokën kalabreze e njohur për arbëreshët e saj nëpër shekuj. Në pragun e portës së gurtë, i cili më kujtonte kullën e vjetër ku linda, u duk me buzëqeshjen e tij At Antonio. Një tufë pëllumbash fluturuan rreth ballkonit, sikur lajmëronin me krahët e tyre ardhjen e vëllezërve të një gjaku nga Atdheu përtej detit. 

At Antonio hapi krahët duke na marrë ngrykë me ngrohtësinë vëllazërore të gjithëve me radhë:

              -Mirë se vini! Më bëhet zemra mal që ju takoi! Jeni vëllezërit e mi, urdhëroni brenda!

Pas disa fotografive para ballkonit me flamuj, hymë brenda.  Shtëpia e tij ishte më shumë se një shtëpi, ishte muze etnografik, ishte arkiv, dhe mbi të gjitha ishte bibliotekë e pasur me libra e gazeta të ruajtura prej shumë viteve. Aty ishin të arkivuara shumë nga gazetat ditore të botuara në diasporë dhe atdhe viteve të shkuara. Muret me shumë fotografi flisnin mbi jetën arbëreshe, mbi historinë e tyre të pasur, mbi krenarinë kombëtare, por edhe të jetës së tij prej një veprimtari të madh në dobi të çështjes kombëtare. 

           Aty dëgjuam këngë të vjetra arbëreshe të trashëguara shekujve bashkë me mallin e Mëmëdheut përtej detit. At Belushi dhe motra e tij, Rina, ngritjen e dollisë së mirëseardhjes me kafen e mëngjesit filluan këngët arbëreshe, me ta edhe ne me plot zemër. Zëri i tyre melodik ishte i freskët, përkundër moshës mbi tetëdhjetë vjeçare. 

Motra e tij Rina, e fillonte këngën me mallin e shpirtit arbëresh dhe së bashku e mbaronim me refrenin kuptimplotë e porositës, “Kur ne jemi të bashkuar, Skënderbeu vjen nga qielli”, një simbolikë në partiturën e trashëguar moteve arbëreshe, ku figura e Gjergj Kastriotit kalonte vargjeve në sfera mitike. Askund nuk është ruajtur dhe përkujdesur figura e Heroit Kombëtar si tek arbëreshët. Kjo shihet në çdo hap: në sheshet qendrore të fshatrave arbëreshe me emrin Gjregj Kastrioti Skënderbeu shoqëruar me bustin e tij, në rrugë, shkolla, biblioteka, muze, shtëpi dhe kudo.

          Veglat e shumta të punës, muzikore dhe traditës vendore mbushnin shtëpinë e At Antonios, pa lënë asnjë zbrazëti, duke të dhënë përshtypjen se çdo gjë ishte vendosur aty për të ruajtur kujtesën e një kulture dhe gjuhe, e cila po tretet çdo ditë e më shumë. “Ishin mbi 200 fshatra arbëreshe para gjysmë shekulli e tutje, ndërsa tani kanë ngelur edhe 50 prej tyre ku ruhen akoma traditat dhe deri diku edhe gjuha arbëreshe”.  

Biblioteka e pasur e At Antonio Belushit të kujtonte më shumë arkivat e njohura, se sa thjeshtë një bibliotekë. U mahnitëm me arkivimin e shtypit shqiptar gjithandej globit me aq saktësi e respekt. Aty takuam gazeta të vjetra, të cilat të rikujtonin rolin e tyre me rëndësi të historisë sonë në ndërgjegjësimin shqiptar mbi gjendjen e kombit, në veçanti pjesës në viset e pushtuara të Atdheut.

           Drejtuesi i grupit tonë, gazetari Rexhep Rifati, bisedoi shtruar me At Belushin, me të cilin njihej që moti. Rexhepi sjell kudo energji pozitive me dashurinë dhe respektin e tij ndaj njeriut. Edhe këtu në bibliotekën e Frascinetit arbëresh, i shtohet asaj libri i tij i radhës, me qindra foto që flasin sa mijëra faqe libri. Një dhuratë e me vlerë e cila u mirëprit nga nikoqiri.

  
            –Jeni vërtet Apostull i Arbëreshëve,- tha At Antonio, derisa shpaloste librin e tij me gjithë shkrimet në katër gjuhë paralelisht. 

      Porosia duhet mbajtur, e kishim detyrim nga miku ynë në Kosovë Bedri Tahiri, në përshëndetje të vëllezërve arbëresh si dhuratë nga botimin e tij i dyzetë e shtatë. Aty pranë u regjistruan edhe dy librat e mi të fundit nga hulumtimet e  bibliotekave dhe arkivave. U ndjeva sikur dërgoja fëmijët e mi në ditën e parë të shkollës, me një “udhë të mbarë” të shumëpritur. 

        At Antonio Belushi falënderohej në çdo hap dhe dukej se nuk i mjaftonte koha që të çmallej. Ai dukej shumë i etur për bisedë dhe, po të rrinim disa ditë, nuk do ngopeshim me njëri-tjetrin. Shihej në sytë e tij, në fjalët e tij malli i takimit me Atdheun.

      Ngritja e dollisë së parë me rakinë e njohur kalabreze ishte për mirëseardhje, për Mëmëdheun, për Gjergj Kastriotin dhe shëndetin për të gjithë shqiptarët kudo në botë. 

Shpejt erdhi dollia e fundit prekëse, e përmallshme që na dha energji edhe për të nesërmen drejt rrugëtimit tonë më tutje. Përtej parmakëve të dritareve era luhaste degët përplot ullinj, duke na kujtuar vajin e ullirit kalabrez i shpallur më i miri në të gjithë globin.  

At Antonio Belushi i entuziazmuar me vizitën tonë na përcolli me respekt deri larg shtëpisë së tij, përtej kopshtit, i cili përfundonte me portën, ku shqiponja e flamurit e gdhendur me mjeshtri reflektonte atdhedashuri!

        Nga Frascinato udhëtuam në fshatin Çifti (Civito), pak kilometra larg nga Frashëri. Aty u mahnitëm me pamjen madhështore të fshatit, me Sheshin Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Një simbolikë monumentale, e cila tregonte fuqinë e mallit arbëresh për atdheun e robëruar, ku përtej detit ishte Kalaja e Krujës përballë grykës shkëmb thepisur. Kjo të sillte para syve bjeshkët shqiptare me Sofrën e Skënderbeut. Mes dy thepisjeve shkëmbore rridhte lumi i rreptë mbi të cilin qëndronte Ura e Djallit, një mrekulli arti në mes të natyrës. Udhëtimin tonë e shoqëroi udhërrëfyesi arbëresh Mikele Greco, i cili njihte çdo pëllëmbë të Kalabrisë. 

    Në mbrëmjen e tetëmbëdhjetë shtatorit, sikur me porosi, u gjendem bashkë me Televizionin Çek nga Praga i cili incizonte emision enkas për kulturën, traditën e gjuhën arbëreshe. 

  Njëri nga shoqëruesit tanë në qytezën e Ungrës e njohura Brunida L e tha: “Atë që bëjnë të tjerët, nuk e bëjmë ne”, dhe kishte të drejtë. 

Restoranti Kamastra shkëlqente nga të gjitha anët, veçanërisht nga ngjyrat e bukura të kostumeve arbëreshe. Kameramanët me ekipin xhirues kërkonin qetësinë me hapin e dritave. Kitara nxirrte tingujt e ëmbël nga loja e gishtave që lëviznin mbi shkëlqimin e telave. Kamastra është e njohur me gatimet e shijshme tradicionale të zonës dhe muzikën arbëreshe e cila adhurohet nga turistët e huaj. Çiftelia varur tregonte për kohën e re të bashkimit kulturor ndër shqiptarë viteve të fundit. Ishte ky një përjetim i bukur e shoqëror për ne, një krenari dhe habi, diçka që nuk e kishim ëndërruar.

      Pas xhirimit, darka e shijshme me gatime specialitete vendore në Çift na çlodhi shoqëruar me bisedat dhe mësimet që morëm nga vëllezërit arbëresh nën përkujdesjen e Mikele Greco, një veprimtar i dalluar me aktivitet e tij, gjithandej hapësirave shqiptare. Çifti apo i njohur si Civita, është fshati i peizazheve të pa harruara dhe festivaleve të organizuara nga banorët e tij, mes tyre më i njohuri festivali “Vallja” në pranverë gjatë ditëve të festës së Pashkëve. Ky festival i njohur tërheqë vizitor nga e gjithë Italia, kohëve të fundit nga diaspora shqiptare dhe Mëmëdheu.           

   Në çdo cep takoje arbëreshë, krenarë për origjinën e tyre edhe pse shumë nga ata dinin fare pak fjalë arbëreshe, por flisnin në gjuhën e vendit. Në rrugë e sipër përjetuam pamje mahnitëse të tokës kalabreze, të mbjella me ullinj dhe fruta të tjera mesdhetare si dhe kullota të pasura rrëze bjeshkëve. Sapo kaluam fshatin, tufa e deleve e shoqëruar me zërin idilik të kambanave e kufizoi shpejtësinë e veturës që e drejtonte me shkathtësi Agroni. U ndalëm për ta përjetuar më afër kënaqësinë që sjell tufa e deleve me qentë kujdestarë dhe Bariun e veshur në xhubletën e tij, për të cilën shkruan shumë poetë, e mbi të gjitha Naimi ynë i madh. Për çudinë tonë, bariu iu fliste deleve arbërisht, të cilat pas pak hapën rrugën duke u shpërndarë fushës në shpatin e gjerë.

            – Jam arbëresh, -t ha bariu me krenari.

            -Ne jemi nga Kosova, – iu përgjigjëm.  

Ai nga kënaqësia e tij që u takua me ne, foli me dashuri për veten dhe punën e tij, për arbëreshët dhe gjuhën që ai e ruante me aq xhelozi. Ishte një takim i papritur dhe i paharruar shoqëruar me fotografi të cilat do përbëjnë albumin e ri nga toka arbëreshe.

        Ta ruash kulturën, gjuhën dhe traditën kombëtare pas gjashtë shekujve është shembulli më i veçuar në historinë e popujve. Këta janë arbëreshët gjakshprishur, me shpirt e zemër të mbushur atdheun e të parëve, me gjak arbëror në rrjedhën e shekujve, me gjithë porosinë e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut.  
    Rrugët lakadredhëse deri lart bjeshkëve, të shpalosnin pamje madhështore me fshatrat arbëreshë përmbi kodra, me shtëpitë e tyre të gurta dhe me shumë ballkone sipër shesheve e rrugëve. 

Gjithkund fliste guri në vend të njeriut. 

E, ne flisnim me heshtjen tonë të dhimbshme.