PANORAMA/

Shqipëria nis mandatin dyvjeꞔar në Këshillin e Sigurimit të OKB. Në vëmendje të saj do të jetë konsolidimi i paqes dhe sigurisë në Ballkanin Perëndimor si dhe procesi o njohjeve të Kosovës. Nga janari 2022 deri në fund të 2023, Shqipëria së bashku me Brazilin, Emiratet e Bashkuara Arabe, Gabunin dhe Ganën janë anëtare jo të përhershme në organin më të fuqishëm të OKB-së, në Këshillin e Sigurimit. Shqipëria synon që gjatë mandatit të saj 2-vjeꞔar të punojë për stabilitetin dhe paqen në rajon, për të konsoliduar arritjet e dekadës së fundit dhe mos e lënë atë të rrëshqasë drejt destabilizimit dhe tensioneve. Progresi në procesin e njohjeve të Kosovës dhe anëtarësimeve të saj në organizata ndërkombëtare do të jetë një tjetër prioritet i mandatit të Shqipërisë si anëtare e përkohshme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Këshillit i Sigurimit të OKB-së përbëhet nga 15 anëtarë, prej të cilëve SHBA, Britania e Madhe, Franca, Rusia dhe Kina janë pesë anëtaret e përhershme me të drejtë vetoje, ndërsa 10 vendet e tjera janë anëtare të përkohshme me mandate dyvjeꞔare. (Marrë me shkurtime nga gazeta Panorama)

Dr. Etleva LALA

Eötvös Loránd Tudományegyetem (Universiteti ELTE)

Programi i Albanologjisë, Budapest, Hungari

Arkivi Apostolik i Vatikanit është një mister jo vetëm për shkak të lëndës burimore tepër të vëllimshme, por edhe për shkak të vështirësisë për ta gjetur lëndën burimore. Maria Luisa Ambrosini e cilëson këtë arkiv si “sekret” për shkak të sistemit tejet të komplikuar të katalogizimit, i cili sipas saj i ngjan “një qyteti të madh të varrosur, një Herkulaneum të mbuluar nga llava e kohës, një sekret që është po aq sekret sa një gërmim arkeologjik.”[1]

Në Arkivin Apostolik të Vatikanit, ndryshe nga arkivat e tjerë, nuk ka një katalog për Shqipërinë dhe për shqiptarët, siç ka zakonisht në arkivat e tjerë. Një katalog i tillë nuk ekziston në AAV as për vendet e tjera, kështu që studiuesit që hyjnë në Arkivin Apostolik të Vatikanit duhet para së gjithash të dinë, sesi të kërkojnë materialet që u duhen dhe si të bëjnë konkordancat e duhura për materialet që gjejnë nëpër skedarë, gjë që është një shkollë më vete, që kërkon mjaft kohë dhe punë sistematike. Edhe pse stafi i Arkivit Apostolik të Vatikanit është mjaft ndihmës, sidomos shefi i sallës së referencave, dr. Luciano Cipriani, studiuesi pritet që ta njohë shumë mirë lëndën e tij që në momentin që hyn në këtë arkiv, sepse më shumë se tre dokumente në ditë nuk lejohen të konsultohen.  

Edhe pse është një ndër arkivat më të hershëm në botë, katalogizimi, sistemimi dhe skedimi i të gjithë materialit dokumentar e arkivorka qenë i pamundur në Arkivin Apostolik të Vatikanit, edhe pse përpjekje për këtë gjë  janë bërë që nga krijimi i këtij arkivi, siç do të shohim në këtë shkrim. Mjafton të përmendim këtu që nga projekti i dixhitalizimit të dokumentave që ka filluar në fillim të shekullit XXI, është krijuar një databazë prej 180 terrabyte për mbi 7 milion imazhe,[2] të cilat nuk përbëjnë as edhe një fraksion të vëllimit dokumentar të këtij arkivi.

Ka studiues shqiptarë që pretendojnë se bëjnë studime në Arkivin Sekret të Vatikanit, apo siç quhet tani në Arkivin Apostolik të Vatikanit, ndërkohë që në fakt ata po hulumtojnë në Arkivin e Propaganda Fide, që gjithashtu është arkiv i Vatikanit, por nuk ka lidhje me Arkivin Sekret të Vatikanit që sot quhet Arkivi Apostolik i Vatikanit. Këto janë dy institucione të ndryshme. Arkivi i Propaganda Fide, që e ka hyrjen nga universiteti Urbaniana, është një arkiv mjaft i rëndësishëm përsa i përket materialit arkivor që fillon nga shekulli XVI dhe në të ka shumë materiale sidomos për Bogdanin dhe Kolegjin Ilirik, një pjesë e mirë e të cilave janë botuar nga Marlekaj[3] dhe Marquete.[4] prandaj përshkrimi i mëposhtëm i mënyrës sesi gjenden dokumentet në Arkivin Apostolik të Vatikanit, nuk vlen për Arkivin e Propaganda Fide.

Në Arkivin Apostolik të Vatikanit lejohen vetëm 60 studiues në ditë, ku përparësi kanë studiuesit që kanë studiuar edhe më parë në këtë arkiv.[5] Ky numër kaq i vogël në krahasim me mijëra kërkesat që vijnë çdo ditë nga e gjithë bota nuk ka ndonjë arsye misterioze pas, por është thjesht një vendim pragmatik, sepse në Arkivin Apostolik të Vatikanit, fizikisht nuk ka vend për më shumë studiues.

Arkivi Apostolik i Vatikanit ka qenë që herët një sfidë për punonjësit dhe studiuesit e tijpërsa i përket renditjes, sistemimit, katalogizimit të materialit që ai përmban dhe pastaj lehtësisë dhe aksesit për konsultim të materialit të mbledhur. Si rezultat, përpjekjet shumëvjeçare të grupeve të arkivistëve dhe të specialistëve për ta bërë sa më të aksesueshëm këtë arkiv, kanë qenë të panumërta. Shumë prej këtyre arkivistëve kanë punuar gjithë jetën e tyre për të gjetur mënyrën sesi të bëjnë një katalogizim të plotë e përfundimtar të dorëshkrimeve, të dokumenteve dhe të materialit të shumtë të këtij arkivi, dhe përsëri nuk kanë arritur të bëjnë një të vetëm e të plotë.

Duke qenë se këto përpjekje janë bërë në periudha të ndryshme dhe nga grupe arkivistësh e specialistësh që gjithmonë përballeshin me probleme të ndryshme e të paimagjinueshme më parë, për shkak të prurjes së jashtëzakonshme të dokumentacionit që hynte e dilte nga Selia e Shenjtë, rezultatet e punës së tyre janë kurorëzuar me një mori katalogësh të ndryshëm, që kanë qenë specifike për fonde të veçanta: secili me sistem të veçantë deshifrimi të vendndodhjessë dokumenteve, e madje me shënime të ndryshme nga ato të paraardhësve apo pasardhësve të tyre. Ndër më kryesorët, që vazhdojnë të ruajnë funksionin e tyre origjinal si katalogë janë skedarët që sot mbajnë emrin e udhëheqësve të projekteve si Garampi, Montroy,[6] Martini,[7] tek të cilët do të përqëndrohemi në vazhdimësi, për shkak të orientimit themelor që ato ofrojnë për këdo që futet për hulumtime në Arkivin Apostolik të Vatikanit.

Skedari Garampi[8] është përpjekja më e madhe e bërë ndonjëherë për katalogizimin e materialit arkivor të Arkivit Apostolik të Vatikanit. Ky skedar u hartua nga Giuseppe Garampi[9], me bashkëpunëtorë arkivistë dhe specialistë me përvojë ndërkombëtare. Skedat, të cilat Garampi me bashkëpunëtorët e tij i hartoi sipas lëndës arkivore dhe asaj të botuar, gjatë periudhës 20 vjeçare të shërbimit të tij si prefekt i AAV (olim ASV)[10] shërbejnë si inventar orientues në AAV që nga fillimi i shekullit të kaluar [shek. XX], kur monsg. Pietro Wenzel dhe don Gregorio Palimeri[11]bënë renditjen tematike të tyre. Ata i ngjitnin skedat e vogla në faqe formati folio, për të formuar kështu serinë prej 125 vëllimesh,[12] me madhësi folio, të njohura sot për studiuesit, historianët dhe të tjerët me emrin SchedarioGarampi.[13]

Inventarët për konsultime të dokumenteve, të cilat sot ruhen në Salla degli Indici të Arkivit Apostolik të Vatikanit me numrat nga 72 deri në 136, kanë filluar të hartohen shumë kohë më parë se të emërohej prefekt Giuseppe Garampi, gjë që tregon se puna e Garampit ishte një përpjekje që vazhdonte. Disa nga autorët e këtyre skedarëve që njihen, janë Michele Lonigo, Felice Contelori, Constantino Centofiorini, Giovanni Bissaiga dhe Donnino de Petris. Rëndësia e këtyre skedarëve është shumë e madhe për hulumtimin e fondeve të ndryshme, veçanërisht skedarët që punuan Bissaiga (1672) dhe de Petris (në vitet 1727 dhe 1731), të cilët synuan të bëjnë një rregullim të tërësishëm themelor të tërë lëndës arkivore të AAV (olim ASV) dhe janë të pandryshuar deri në ditët e sotme.

Sipas hulumtimeve më të fundit të bëra nga Vittorio Peri (1981), për disa nga momentet më të rëndësishme të AAV, vihet në dukje se ishte paraardhësi i Garampit, Filippo Antonio Ronconi [1741-1750], ai që kishte tërhequr vërejtjen për domosdoshmërinë e fillimit të punës për hartimin e një katalogu të përgjithshëm, që do të ndihmonte për gjetjen e dokumenteve dhe hulumtimin më të lehtë e më të shpejtë të tyre. Në ditarin e tij të punës, menjëherë pas emërimit si prefekt i ASV, Garampi shkruan: “Detyra ime e parë është rregullimi dhe sistematizimi i tërë lëndës arkivore, e cila është në gjendje të keqe dhe pothuajse e pasistemuar fare, si dhe përgatitja e katalogëve dhe e inventarëve përkatës për të gjitha fondet.”[14] Si drejtues projekti, në një sipëmarrje të tillë, dhe duke punuar me një numër të kufizuar bashkëpunëtorësh, Garampi është treguar një arkivist i shkëlqyer në përdorimin dhe në respektimin e kritereve arkivore, të cilat na shërbejnë edhe sot e kësaj dite si shembuj konkretë në punë të tilla.

Duke qenë këmbëngulës, me një kureshtje të fortë dhe i duruar në punë, Garampi, fillimisht përcaktoi temat kryesore të punës së tij nëpër fonde, për të vazhduar pastaj me imtësitë e shumta, të cilat me lehtësi të veçantë i sistemonte në fondet përkatëse. Një veprim i tillë është shumë i arsyeshëm, kur kemi parasysh rrëmujën dhe gjendjen e keqe që mbretëronte në arkiv, morinë e dokumenteve, të dorëshkrimeve dhe të gjërave të tjera, të cilat janë pasuri me vlera të rralla botërore.Garampi detyrohet që të bëjë një plan shumë praktik, duke zvogëluar kërkesat e tij në të dhënat e hollësishme të secilës ipeshkvi që, fillimisht, i kishte planifikuar veç e veç në projektin e tij, por që sipas këtij plani të ri do të punohej paralelisht me dokumentet arkivore dhe lëndën e botuar, duke bërë kështu edhe një konkordancë të regjistrave, duke përmirësuar gabimet e vendndodhjeve të dokumenteve, si dhe duke evidentuar dokumentet e reja të dëmtuara si dhe ato të zhdukura.

Ideja e Garampit u zhvillua në një projekt shumë kompleks dhe serioz, i cili për herë të parë përmendet në kërkesën që vëllimet e fondit Registri Laterani të silleshin për ruajtje nga Dataria, ku gjendeshin deri atëherë [1756]. Mendohet se faza e parë e këtij projekti duhet kërkuar në kategoritë Papët, Kardinalët, Offici dhe Kishat e Romës të të ashtuquajturit SchedarioGarampi.

Për herë të parë, Garampi e prezanton projektin e tij në kërkesën drejtuar papa Benediktit XIV [1757] për sjelljen e fondeve dhe të arkivave të veçanta që nuk ruheshin akoma në AAV. Kaq i detajuar dhe i mirëmenduar ishte ky projekt, saqë të gjithë studiuesit e deritanishëm janë të një mendimi se ky skedar i jashtëzakonshëm pati një rëndësi të veçantë edhe për botimet e shumta të lëndës arkivore të quajtura Orbis christianus illustratus,[15] ku gjendej historiku i të gjitha ipeshkvive të botës së krishterë, përfshirë këtu edhe ato shqiptare. Në projekt ishte menduar që, fillimisht, të bëhej një renditje kronologjike e ipeshkëve, pastaj historia e ipeshkvisë, marrëveshjet e ndryshme, shenjtorët e secilës ipeshkvi, kishat, famullitë, banorët e saj, si dhe gjendja ekonomike dhe të ardhurat financiare, duke u mbështetur kryesisht në burimet e botuara deri në atë kohë, citimi i veprave dhe autorëve të të cilave ishte obligim në atë kohë.

Nga dokumenti i vitit 1756, kemi të dhëna të sakta për fondet të cilat Garampi zotëronte në atë kohë në Arkivin Sekret të Vatikanit dhe ato ishin:

a) Të gjithë regjistrat e papëve avinjonezë, të cilët kanë shërbyer si themel për rregullat e kancelarisë(Registri Vaticani). Ai përmbledh dokumente nga viti 1305 deri në vitin 1423, që është koha ngapapa Klementi V e deri te papa Gregori XI.

b) Rreth dy mijë vëllime me bula nga papa Bonifaci IX deri te papa Shën Piu V dhe të gjitha me përmbajtje të vëllimshme e të rëndësishme. Kjo pjesë është vazhdim i Registri Vaticani nga pontifikati i papa Bonifaci IX deri te papa Piu V (1572).

c) Të gjitha brevet e papëve, të cilat përmbajnë marrëveshje dhe komunikime me princërit dhe të tjerët në lidhje me provizionet apostolike të beneficeve. Të gjitha këto vëllime ruhen në fondin: Arm. XXXIX-XLV; Epistulae ad principes.

d) Të gjitha Librat Kamerale, në të cilat janë të regjistruara provizionet dhe proceset për vlerën e beneficeve dhe të dënimeve për këto procese. Kjo seri ka më shumë se 1300 vëllime dhe ndahet në tri nënseri: Introitus et exitus; Collectorie dhe Obligationes et solutiones.

e) Të gjithë regjistrat e Sekretarisë së Shtetit sipas nunciaturave përkatëse, në të cilat gjenden madje edhe të gjitha marrëveshjet me përmbajtje të ngjashme. Nga kjo seri, në skedarë kemi dokumente nga nunciatura të ndryshme nga e gjithë bota, ndër të tjera edhe nga shqiptarët.

Përveç këtyre janë edhe rreth 4000 dokumente nga seria Instrumenta Miscellanea, pastaj disa vëllime nga seritë Armadi I-XII, Armadi XXXIX-LXIII,Acta Camerarii, Acta Miscellanea, Benedicti XIV Bulae et Constitutiones; Fondo Albani; Fondo Carpegna dhe Fondo Pio. Edhe pse Garampi nuk e posedonte ende fondin Registri Laterani, ai me bashkëpunëtorët e tij kishte mundësi që ta kontrollonte atë për periudhën që nga papa Bonifaci IX (1389) e deri te papa Pali IV (1559).

Nën drejtimin e Garampit disa nga skedat janë grupuar, sistemuar dhe vendosur në kuti të veçanta. Nuk është shumë e vështirë të ndiqet sistematizimi dhe grupimi i bërë, ngaqë është ndjekur sistemi kronologjik i renditjes, p.sh. në Kurinë Romake, grupet e vogla përbëjnë tërësinë e përgjithshme prej më shumë se 120.000 skedash, duke përfshirë këtu renditjen kronologjike: papët, kardinalët, ipeshkvët, famullitë dhe zyrtarët etj. Për pjesën tjetër prej 700.000 skedash, siç duket, Garampi ka përdorur të njëjtin kriter, duke vendosur p.sh. skedat e ipeshkëve të ipeshkvisë së Durrësit, të Prizrenit, të Ohrit, të Shkodrës, të Drishtit etj. me materialet e tjera të kësaj ipeshkvie, duke pasur për qëllim të paraqesë një pasqyrë sa më të saktë dhe shumë të hollësishme të lidhjeve mes tyre, të zhvillimit dhe të funksionimit sa më të mirë të kësaj ipeshkvie.

Daniele Farlati dhe Jacopo Coleti, autorët e kryeveprës Illyricum Sacrum, kanë shfrytëzuar lejen e kardinal Garampit për të konsultuar skedat eipeshkvive dhe të ipeshkëve, që kanë përmendur në veprën e tyre,[16] gjë që tregon se çfarë roli të rëndësishëm ka pasur dhe ka ky skedar për historinë trevave e shqiptare dhe të territoreve fqinje.[17]

Në skedarë nuk janë përfshirë fonde të shumta dhe tepër të rëndësishme, të cilat në atë kohë nuk ishin pronë e Arkivit Sekret të Vatikanit, p.sh. fondet e Registri Avinionensi, që kanë hyrë në AAV në vitin 1783 ndërsa më vonë edhe fonde të tjera si, Brevi Lateranensi, Registri delle Suppliche, Fondo Borghese, Segreteria dei Brevi etj. por edhe shumë fonde të tjera, të cilat nuk inkorporoheshin në konceptin e punës së tij.

Në skedarë, gjithashtu nuk gjenden të dhëna me rëndësi të jashtëzakonshme për gjendjen e ipeshkvive (famullive, kishave, kuvendeve, kaptoleve etj.), që kanë të bëjnë me vizitatapostolike  nga seria e njohurSacra Congregazione del Concilio e ashtuquajtur edhe Relationes ad limina. Janë të shumta relatat për vizitat e shpeshta që janë bërë në Shqipëri. Numri i tyre është tepër i madh dhe në to ka të dhëna me vlerë tepër të çmuar për të gjitha segmentet e jetës së popullit shqiptar gjatë shekujve. Gjatë 2000 viteve të krishterimit, të gjitha relatat e vizitave apostolike, nga seria Sacra Congregazione del Concilio janë bartur në serinë Sacra Congregazione Vescovi e Regolari, Visite Apostoliche.

Në skedar mungojnë edhe shënimet për serinë Processus Datariae, mbi bisedat dhe konsultimet informative që bëhen në Vatikan, me rastin e emërimit të kryeipeshkëve, ipeshkëve dhe të prelatëve të tjerë kishtarë. Po ashtu nuk gjenden të dhëna as nga seria Sacra Congregazione dei Riti, që ka të bëjë me shenjtërimin dhe kanonizimin e shenjtorëve si dhe të dhënat për urdhrat e ndryshme, si për augustinët, celestinët, domenikanët, françeskanët, benediktinët, jezuitët etj., të cilët kanë vepruar gjatë shekujve në botë, por edhe në territoret shqiptare.

Giovani Contea dhe Giambatista Pistolesiishin dy bashkëpunëtorët më të afërt të Garampit  gjatë gjithë punës së tij për përgatitjen dhe përshkrimin e skedave dhe të skedarit në përgjithësi. Sipas studiuesit Ignaz Philipp Dengel, numri i bashkëpunëtorëve të Garampit nuk ka kaluar asnjëherë më shumë se katër persona, por një gjë e tillë mund të saktësohet vetëm pasi të bëhen analizat e dorëshkrimeve që ndodhen në të tëra vëllimet e skedarit.[18]

Sipas të gjitha gjasave, pjesën dërrmuese të më shumë se 800.000 skedave të skedarit të sotëm i ka punuar fiorentinasi Giambatista Pistolesi, i cili ishte arkivist në kohën kur është emëruar Garampi si prefekt i AAV (olim ASV). Pistolesi kishte parë e konsultuar rreth 650 vëllime të Registri Vaticani. Për fat të keq, në vitin 1772filloi një mosmarrëveshje mes dy arkivistëve, Garampit e Pistolesit, e cila përfundoi me largimin përgjithmonë të Pistolesit nga AAV dhe me transferimin e Garampit në Varshavë, kështu që edhe projekti i tij përkohësisht u ndërpre. Para se të largohej përfundimisht, ai i raportoi papa Klementit XIV [1769-1774] për punën e tij 22-vjeçare në përgatitjen e skedarit duke i dorëzuar edhe të gjitha materialet e gatshme që kishte përfunduar deri në atë kohë. Punën e filluar nga Garampi e vazhdoi prefekti pasardhës i AAV, MarinoZampini [1772-1782], së bashku me dy ndihmësit e tij Gaetanon dhe Marinin, pas vitit 1785.

            Në vitin 1809 i gjithë arkivi i Vatikanit u transferua në Paris me urdhër të Napoleonit, sepse Napoleoni i shpallur perandor në vitin 1804, synonte që të krijonte një arkiv qendror me thesaret e gjithë Evropës në Paris.Në prill të vitit 1814, pasi trupat e koalicionit hynë në Paris, qeveria e re franceze urdhëroi kthimin e arkivit, por nuk dha fondet e mjaftueshme për transportin. Zyrtarët e Vatikanit filluan të krijojnë një fond për transportin duke shitur disa nga vëllimet si dhe dokumentet e lidhura tog. Kjo strategji si dhe humbjet gjatë transportit bënë që një e katërta deri te një e treta e materialit arkivor nuk arriti kurrë të kthehej nga Parisi në Vatikan.[19]

Krejtësisht e harruar, vetëm aty nga fillimi i viteve 80 të shek. XIX, është marrë vendim që dokumentet me shënime të ndryshme, të cilat nuk kanë qenë në vendin e duhur, përfundimisht të sistemohen dhe të renditen në fondet përkatëse, sipas propozimit që më parë kishte bërë Pistolesi. Skedat e shpërndara nëpër kuti dhe në vende të ndryshme u sistemuan dhe u vendosën nëpër fletë të formatit folio, që më vonë u lidhën në vëllime përkatëse, në këtë mënyrë të mund të ruheshin këto shënime me vlera të jashtëzakonshme, për t’iu lehtësuar punën arkivistëve, studiuesve dhe historianëve të shumtë që vijnë çdo vit në AAV.

Dy arkivistët PietroWenzel dhe GregorioPalmieri kanë punuar në këtë projekt pa ndërprerje për 22 vite të tëra, duke ndjekur udhëzimet që më herët kishte lënë me shkrim Pistolesi dhe me skedat e shpërndara nëpër kuti e vende të ndryshme. Këto i sistemuan duke i vendosur nëpër fletë të formatit folio, për të krijuar vëllimet e sotme të Schedario Garampi. Meqenëse nuk kishte asnjë mundësi që të realizohej projekti i parë që kishte menduar Garampi, Wenzeldhe Palmieri vendosën që lëndën e mbledhur dhe të skeduar ta sistemonin sipas renditjes alfabetike, gjithnjë duke ruajtur kategoritë: ipeshkvët, priftërinjtë, favorizimetdhe të ndryshme(miscellaneae), brenda një njësie territoriale kishtare. Nga fundi i shek. XIX, pas 22 vitesh punë pa ndërprerje, këta arkivistë arritën t’u jepnin skedave të Garampit formën e sotme të skedarit, duke krijuar një seri të veçantë, të ndarë në dhjetë kategori të ndryshmetë përbërë prej prej 125[20] vëllimesh të formatit folio.

Gjendjaaktualee Schedario Garampi

Nr. rendor i vëllimeve	Kategoria	Regjistri indeksor i serive	Nr. i vëllimeve në një kategori
1-30	Benefici	445-474	30
31-67	Vecovi	475-511	37
68-91	Misecllanea – I.A	512-534.A	24
92-94	Abbates	535-537	3
95-106	Cronologico	538-549	12
107	Papi	550	1
108	Cardinali	551	1
109-111	Offici	552-554	3
112-113	Chiese di Roma	555-556	2
114-125	Miscellanea – II.A	670-681	12

Meqenëse puna me skedarin është mjaft e komplikuar dhe kërkon një kujdes të veçantë, do të zbërthejmë kategoritë kryesore që janë më të rëndësishmet për shqiptarët në përgjithësi.

1. Benefici. Vëllimet 1-30. Të dhënat për këtë kategori janë kryesisht për shek. XVI dhe kanë fare pak skeda [disa dhjetëra] për shek. XIII-XV. Të dhënat janë marrë kryesisht nga Registri Vaticani,Registri Laterani, Diversa Cameralia dhe Armadio XXIX-XXX. Të gjitha skedat i ka shkruar një dorë. Kanë të bëjnë kryesisht me beneficet kishtare; ndarjen e indulgjencavefamullive dhe kishave etj.

2. Vescovi. Vëllimet 31-67 kanë të dhëna për ipeshkvët e ipeshkvive të të gjithë botës së krishterë të renditur sipas renditjes alfabetike, gjithnjë sipas emrit e mbiemrit në formën e latinizuar. Brenda çdo ipeshkvie, skedat janë të renditura kronologjikisht, nga kohët më të vjetra deri në fund të shek. XVIII. Për secilin ipeshkv ka të dhëna të sakta për emërimin e tij; funksionet që kishte në kishën katolike dhe për letërkëmbimin e tij. Të dhënat janë marrë nga fonde të ndryshme: Registri Vaticani,Registri Laterani, Miscellanea, Vescovi, Acta Camerarii, Epistule ad principes etj. Kështu p.sh. nëse shkojmë te shkronja ‘P’ dhe gjejmë ipeshkvinë ‘Polatensis’ ndër të tjera gjejmë edhe një shënim të tillë:1421, 5 maii Nicolaus Zaccharia ep. fit Polatensis. AB. Mart. 5, IV, 9, p. 120.[21]Se çfarë duhet të bëjmë me këtë shënim për të shkuar te vetë dokumenti, do ta shpjegojmë pak më vonë.

3. Miscellanea I. A dhe Miscellanea II. A. Në këtë kategori janë vënë të dyja këto seri, Miscellania I. A, vëllimet: 68-91 [përkatësisht 12 vëllime] dhe Miscellanea II. A, vëllimet: 114-125 [përkatësisht 12 vëllime]. Sipas madhësisë, kjo kategori është e dyta menjëherë pas asaj Vescovi dhe është njëra prej kategorive më të rëndësishme.[22] Në të gjejmë të dhëna nga më të ndryshmet për institucionet lokale kishtare: famullitë, kishat, kaptolet, spitalet, sunduesit, mbretërit, princërit, urdhrat, konfesionet e ndryshme, etj. Ka të dhëna për gjendjen kishtare në viset e Dukagjinit,Hasit,Himarës; pastaj për familjet e shumta fisnike feudale shqiptare, Kastriotët, Balshët, Muzakët, Topiajt, Matrangët, etj. Kjo kategori me këto dy seri është tepër e rëndësishme për jetën politike, administrative, kulturore, ekonomike, historike dhe përditshmëritë brenda një ipeshkvie sipas renditjes kronologjike nga më të hershmet deri në fund të shek. XVIII.

4. Abbates. Vëllimet 92-94. Skedat janë të renditura sipas rendit alfabetik të famullive përkatëse, numri i të cilave ishte rreth 1500, nga viti 1295 e deri te pontifikati i papa Palit III-të [1534]. E veçanta e këtyre vëllimeve është se këtu janë bërë përpjekje për të regjistruar emrat e të gjithë famullitarëve dhe diakonëve nga e gjithë bota. Ndërsa, është e sigurt, se nuk ishte e mundur të përfshiheshin të gjitha të dhënat për të 1500 famullitë, ngaqë për këtë tematikë ekziston një material shumë i gjerë arkivor, i cili kurrsesi nuk mund të përmblidhej në 3 vëllime. Të dhënat kryesisht janë marrë nga fondet: Registri Vaticani, Registri Laterani dhe Obligationes et Solutiones.

5. Cronologico. Vëllimet 95-106. Skedat janë të renditura kronologjikisht deri në vitin 1766. Në këto skeda ka të dhëna nga të gjitha kategoritë e mëparshme dhe janë të pjesëshme, dhe të parenditura në kategoritë përkatëse, për shkak se ose të dhënat nuk ishin të plota, ose kanë mbetur që të verifikohen me dokumentet përkatëse në lidhje me vendndodhjen e tyre. Të dhënat janë marrë nga Registri Vaticani dhe Instrumenta Miscellanea, por edhe nga fonde të ndryshme për të cilat nuk gjejmë të dhëna të sakta.

6. Papi. Vëllimi 107 përmban emrat e papëve, të renditura sipas rendit alfabetik. Të dhënat kryesore janë nxjerrë nga fondet: Registri Vaticani dhe Registri Laterani.

7. Cardinali. Vëllimi 108 përmban të gjithë kardinalët, të renditur sipas rendit alfabetik. Të dhënat janë nxjerrë nga fonde dhe seri të ndryshme.

8. Offici. Vëllimet 109-111 përmbajnë emrat e shërbimeve, të urdhrave… etj., të Kurisë Romake. Fillon me Abbreviator… dhe përfundon me zecca.

9. Chiese di Roma.Vëllimet 112-114 përmbajnë të dhëna kryesisht për historinë kishtare të Romës, duke përfshirë edhe kardinalët, prelatët e ndryshëm, vendet e shenjta, kishat e famullitë e vogla, shumica e të cilave sot nuk ekzistojnë më. Këtu ka mjaft shënime për familjen Albani [papën Klementi i XI-të, kardinalët Albani etj.].

Formati i skedave është i ndryshëm. Më të voglat janë rreth 6 cm, ndërsa më të mëdhatë zënë pothuajse tre të katërtat e faqes folio së një vëllimi. Skedat për kategoritë: Vescovi, Abbates, Offici, Cardinali, Miscellanea I, janë më të vogla për nga dimensionet dhe formojnë dy shtylla në një faqe. Secila skedë ka të dhënat e saj të veçanta dhe tepër të rëndësishme për orientim, si p.sh.datimin që është i shënuar në dy forma, me numra romakë dhe me numra arabë, e para: 10. kal. Apr. An VI; ndërsa e dyta: 1430, 5. qershor, anno IX etj. Ka raste të shumta, kur janë të shënuara të gjitha të dhënat për datën, duke shënuar, ditën, muajin dhe vitin, si dhe vitin e pontifikatit, por ka edhe të atilla që kanë vetëm vitin, pra mungojnë muaji dhe dita. Shënimet e Garampit nga Registri Lateranensi nuk e japin datën e dokumentit. Po ashtu, viti i pontifikatit dhe numri i vëllimit nuk janë të besueshëm, sepse numrat romakë dhe arabë nuk tregojnë gjithmonë vitin e pontifikatit dhe numrin e vëllimit.[23]

Secila skedë përmban të dhëna kryesore për dokumentin që përfaqëson, p.sh. emrin, vendin dhe shënime të tjera për personinqë përmendet aty. Skedat që janë më të gjata dhe më të detajuara, sjellin hollësi më të shumta rreth dokumentit përkatës.

Shumë e rëndësishme është edhe signatura e shënuar në fund të çdo skede në anën e djathtë poshtë, ndërsa data, kur ajo ekziston, shënohet në fillim majtas, ndërkohë që objekti kryesor, shënohet në fillim të skedës. Signatura sjell të dhëna për vendndodhjen e dokumentit përkatës brenda vëllimit, fondit ose serisë së fondeve. Megjithatë, këto të dhëna janë shënuar sipas një sistemi të veçantë të përdorur nga Garampi dhe kolegët e tij, sistem ky i cili deri më sot nuk është deshifruar akoma plotësisht. Për të kuptuar vendndodhjen aktuale të dokumenteve të përdorura nga Garampi, është e domosdoshme që për secilën signaturë të Registri Lateranensi të dhënë te skedari Garampi, të bëhet një konkordancë mes signaturave të vjetra dhe numërimit aktual nëpërmjet Sussidi[24] dhe Studi sui Registri di Bolle Papali të Giusti-t, apendiksi V i Prospetto dei Registri Lateranensi.”[25] Teorikisht duket shumë e komplikuar, prandaj për ta ilustruar po japim shembullin që e përmendëm më lart, po marrim një të dhënë nga sinopsi që Shuflaj kishte përgatitur për vëllimin e tretë të Acta et diplomata res albaniae mediae aetatis,[26] por që nuk arriti ta përfundojë kurrë për shkak se u vra:

1421, 5 maii Nicolaus Zaccharia ep. fit Polatensis

dhe signatura e dhënë nga ai është:

Mart. V. a. 4, Lat. 59, fol. 120.[27]

Si e tillë kjo signaturë nuk ka asnjë lloj kuptimi. Për ta deshifruar duhet kërkuar në Schedario Garampi në këtë rast me emrin e ipeshkvisë dhe konkretisht në kategorinë Vescovi, në vëll. 56, folion 24^v dhe aty gjejmë informacionin përkatës për personin në fjalë, me këtë signaturë:

AB. Mart. 5, IV, 9, p. 120.[28]

Megjithatë, as ky informacion nuk do të na ndihmonte shumë pa bërë konkordancën me ndihmën e Sussidi-t. Te Sussidi gjejmë këtë shënim shumë të dobishëm:

A.B.= Archivum Bullarum (Registri Lateranensi).[29]

A.B. Mart. 5 = Registri Lateranensi, Martinus V.[30]

Duke bërë konkordancën e shifrave IV, 9, gjejmë që signatura e sotme e kësaj të dhëne është:

Reg. Lat. 217, f. 120.

Pasi marrim në dorë Reg. Lat. 217, zbulojmë që folio 120 ishte sipas faqosjes së vjetër, ndërkohë që sipas faqosjes së re është f. 121^v-122.^v Ngjashëm me këtë ilustrim duhen bërë të gjitha konkordancat si ato që gjendet në botime, p.sh. te Shuflajt, Farlati, Theiner etj. ashtu edhe ato që gjenden direkt në Schedario Garampi.

Po të marrim parasysh metodën e punës që ne kemi ndjekur, duke kontrolluar faqe për faqe të 500 vëllimet e fondit Registri Lateranensi, do të dukej sikur nuk ka shumë kuptim dhe rëndësi që të përdorim edhe SchedarioGarampi për të kërkuar dokumente të këtij fondi nëpërmjet këtij mekanizmi. Megjithatë SchedarioGarampi është i pazëvendësueshëm po të mbajmë në mendje që shumë prej vëllimeve të Reg. Lat. kanë humbur gjatë transportit nga Parisi, dhe duke qenë se Garampi e kishte bërë indeksin e tij para kësaj fatkeqësie, në të gjenden shumë informacione edhe nga vëllimet e humbura. Si rrjedhim, SchedarioGarampiështë nga ato indekse që nuk mund të shmanget në një punë sistematike kërkimore-shkencore dhe hulumtuese në ArchivioApostolicoVaticano.

Disa nga kryeipeshkvitë dhe ipeshkvitë shqiptare që gjenden në Schedario Garampi janë si më poshtë: Ac(h)riden, Ochrida (Ohër), Alexiensis, Alessio,Ljes,Lixien (Lezha), Antibarensis (Tivari), Arbanensis, Albanese (Arbëria), Avelonensis, Aulonensis,Avlona (Vlora), Balle(a)censis, Balezo (Ballshi), Cervicensis (Çermenika), Crayensis (Kraja), Crojensis, Croja (Kruja), Cunaviensis, Co(g)navien(Kunavia), Dagnensis Daynen, Danj (Danja), Drivastensis, Drivasto, Drivost (Drishti), Dulcinensis, Dulcigno, Olcini, Olgun(Ulqini), Duracensis, Dyrrhachien, Durazzo (Durrës), Polatensis Maior, Pulati, Pilot (Pulti i Epërm), Polatensis Minor (Pulti i Poshtëm), Sappatensis, Sappae, Zappaten, Nensiati (Sapa), Scopien, Üsküp, Skoplje (Shkupi), Scutaren, Scutari (Shkodra), Suacensis, Soazzo, Svac, Sas (Shasi), Wregensis (Vregu).

Në këtë shkrim u përpoqëm të japim pak a shumë fillin e Ariadnës,aq sa mundemi në këtë formë, sepse studiuesit gjermanë, hungarezë e të tjerë, për të cilët do të flasim në një shkrim tjetër, këtë gjë e bëjnë direkt në vetë Arkivin Apostolik të Vatikanit, apo edhe në workshope paraprake me ata studiues të rinj që do të hulumtojnë në këto arkiva. Jam e bindur se herët a vonë edhe studiuesit shqiptarë do të marrin mbështjetjen e duhur institucionale për të hulumtuar në Arkivin Apostolik të Vatikanit, sepse herët a vonë edhe shteti shqiptar do të ndërgjegjësohet që historia e shqiptarëve duhet të bëhet me projekte të vërteta dhe jo duke përsëritur çfarë është thënë e bërë deri tani apo duke u lavdëruar me punën e të huajve, duke i rezervuar vetes rolin e tribunës që shpërndan dekorata për ta, ndërkohë përgjigja aksiomë ndaj studiuesve shqiptarë është “nuk ka fonde.” Me siguri që te autoritetet vendim-marrëse ose para-dhënëse, udhëheqësit e projekteve justifikohen me ankesën që Shqipëria nuk ka studiues të mesjetës.

Studiuesit e mesjetës janë të rrallë në gjithë botën, në përgjithësi, për shkak të vështirësive shumë specifike që ka ky profesion: njohje jo vetëm të shumë gjuhëve moderne, por edhe të gjuhëve të vjetra si latinisht e greqisht, si dhe njohje të paleografisë dhe të diplomatikës që të mund të lexojnë dokumentet e vjetra. Në përgjithësi për këtë arsye medievistët gjejnë gjithmonë vende pune, përveç se në Shqipëri. Edhe pse me Ph.D. nga një universitet i mirënjohur në botë, dhe për më tepër nga një departament specifikisht dhe ekskluzivisht për mesjetës, dhe me një përvojë arkivore në Arkivin Apostolik të Vatikanit që prej vitit 2001, në Shqipëri jo vetëm që nuk mund të angazhohesh si medieviste në asnjë projekt madhor, por nuk ka asnjë vend pune në asnjë institucion shkencor që ka histori mesjete brenda, a thua se Shqipëria ka kaq shumë studiues të mesjetës dhe konkurrenca është kaq e madhe mes tyre, saqë me një specialitet të tillë është e pamundur të punësohesh në Shqipëri. Absurdi është që përditë lexon ankesa që nuk kemi studiues të mesjetës. Megjithatë, duke qenë se unë nuk kam ndërmend të heq dorë nga mesjeta, jam e sigurt që herët a vonë do të më japin edhe mua një dekoratë për kontributin tim në historinë e mesjetës së shqiptarëve. Deri atëherë këtë profesion ndoshta do të më duhet ta ushtroj vetëm jashtë Shqipërisë dhe botimet t’i bëj vetëm në gjuhë të huaja. 

---

[1] Maria Luisa Ambrosini. The Secret Archives of the Vatican (Boston: Little and Brown, 1969), 16, 27.

 

[2] “Digital acquisition”https://www.archivioapostolicovaticano.va/content/aav/en/attivita/ricerca-e-conservazione/acquisizioni-digitali.html (Accessed: dhjetor 2021)

 

[3] Luigji Marlekaj. Piero Bogdani e l’Albania del suo tempo. Con la riproduzione fotografica di centotrentadue documenti (Liantonio Editrice S.n.c., 1989).

 

[4]Odette Marquet: Pjetër Bogdani. Letra dhe dokumente nga Arkivi i Kongregatës „de Propaganda Fide” si dhe nga Arkivat Sekrete të Vatikanit (Shkodra: At Gjergj Fishta, 1997).

 

[5]Admission to the Vatican Apostolic Archives and Access to the Study Rooms for Research Works.https://www.archivioapostolicovaticano.va/content/aav/en/consultazione/admission-request.html (Accessed: December 2021).

 

[6] Indeksi Montroi u hartua në Avinjon nga Pierre de Montroy, në vitin 1718-1732. Është një indeks kryesisht alfabetik, dioqezë për dioqezë i çdo vëllimi të serisë Registri Avignonensi. Në ASV gjendet në Salla degli Indici, nr. 557-641. Shih: Leonard E. Boyle, A Survey of the Vatican Archives and of Its Medieval Holdings (Pontifical Institute of Medieval Studies, 2001): 128-131.

 

[7] Indeksi Martini u punua në Avinjon nga Joseph de Martin, në vitin 1711 dhe është një kalendar i Registri Avignonensi, vëllim për vëllim dhe zë për zë. Në ASV gjendet në Salla degli Indici, nr.642-669. Shih: Boyle, Survey, 128-131.

 

[8] Për Schedario Garampi, janë bërë studime të tëra. Hermann Diener, Schedario Garampi. Eine Exzerptensammlung des 18. Jahrhunderts als Hilfsmittel zur Erschliessung des Vatikanischen Archivs, In Quellen und Forschungen aus italienishen Archiven und Bibliotheken 62 (1982): 204-221.

 

[9] Musa Ahmeti, “Skedari Garampi,” Revista Ekskluzive 9, (2002),  26-27.

 

[10] Giuseppe Garampi ishte prefekt i ASV në periudhën 9 korrik 1751-1772.

 

[11]Jadranka Neralić, Priručnik za istrazivanje hrvatske povijesti u tajnom vatikanskom arhivu od ranog srednjeg vijeka do sredine XVIII stoljeca: Schedario Garampi II (Hrvatski instituti za povijest, 2000), 19 [në vijim Neralić, Schedario Garampi).

 

[12] Francis X. Blouin Jr., ed. Vatican Archives: An Inventory and Guide to Historical Documents of the Holy See (New York: Oxford University Press, 1998) Shënon 124 vëllime.

 

[13] Karl A. Fink, Das Vatikanische Archiv. Einführung in die Bestände und ihre Erforschung (Roma, 1951), 26. [Henceforth: Fink, Das Vatikanische Archiv)

 

[14]Garampi, Ditari, f. 188.

 

[15] Fink, Das Vatikanische Archiv, 29.

 

[16] Emilio Patriarca, La Dalmazia in un carteggio di Uomini dotti con gli artefici dell’Illyricum Sacrum, Udine, 1935, f. 7.

 

[17] Shih: Archivum Romanum Societatis Iesu (më tej:  ARSIR), Romë, Fondi, Opera Nostrorum [Opp. N.N.] 222; Epp. NN. 49, f. 67-94;Archivio de Concina, San Daniele del Friuli, Fondi,Raccolta marchese Corrado: Famiglie Nobili; Cartegio C. Combi e ab. Luigi nobili Narducci; Vidimani, f. 123-194.

 

[18] Për këtë problematikë mund të konsultohet: Indice Alfabetico delle Principali Materie contenute nel Registro Cronologico delle Miscellanee del’Archivio Segreto Vaticano, vëll. 158, nr. 1.

 

[19] Phillip Cuccia “Controlling the Archives: The Requisition, Removal, and Return of the Vatican Archives during the Age of Napoleon.” Napoleonica. La Revue 2, 17 (2013): 66-74. https://www.cairn.info/revue-napoleonica-la-revue-2013-2-page-66.htm (Accessed: December 2021).

 

[20] Janë 125 vëllime e jo 124 siç pohon Blouin, Vatican Archives, 367.

 

[21]AAV,Schedario Garampi, vëll. 56, f. 24v.

 

[22] Angelo Mercati, Dagli Instrumenta Miscellanea dell’Archivio Segreto Vaticano (con due tavole), në: “Quellen und Forschungen aus Italienischen Archiven und Bibliotheken. Herausgegeben vom Deutschen Historischen Institut in Rom Band XXVIII” (Rome: Deutsches Historisches Institut in Rom, 1936-1937), 135-177.

 

[23] Herman Diener, Rubrizellen zu Supplikenregistern Papst Clemens‘ VII (1378/79), 51, 324: https://perspectivia.net/servlets/MCRFileNodeServlet/ploneimport4_derivate_00007157/diener_rubrizellen.pdf (Accessed: December 2021)

 

[24] GermanoGualdo, Sussidi per la consultazione dell’Archivio Vaticano. Os Schedario Garampi – i Registri Vaticani – i Registri Lateranensi – le “Rationes Camerae” – l’Archivio Concistoriale. Collectanea Archivi Vaticani, vëll. 17 (Città del Vaticano: Archivio Segreto Vaticano, 1989), 265-313.

 

[25] MartinoGiusti, Studi sui registri di Bolle Papali. Collectanea Archivi Vaticani, vëll. 1 (Città del Vaticano: Archivio Segreto Vaticano, 1979), 152-159.

 

[26]AQSh, Fondi M. A., viti 1931, nr. 295, dos. 85.

 

[27]AQSh, Fondi M. A., viti 1931, nr. 295, dos. 85,fl. 2 [ol. 32].

 

[28]AAV,Schedario Garampi, vëll. 56, f. 24v.

 

[29] Gualdo, Sussidi, 86.

 

[30]Gualdo, Sussidi, 88.

Nga Ramazan Çeka

Të jesh profesionist në punën që bën është njëlloj si të jesh një idhull në sytë e atyre që besojnë në aftësitë e tua, por kur profesioni lidhet drejtpërdrejt me shëndetin, je akoma më shumë i predispozuar që ta fitosh këtë besim si një shërimtar hyjnor, tek i cili komuniteti dhe pacientët, binden se do gjejnë patjetër shërimin mjekësor dhe shpirtëror.  

   I tillë ishte edhe rasti i Dr. Bari Cekës nga fshati Millë i Ulqinit, të cilin e njoha falë reputacionit që kishte tek bashkëatdhetarët shqiptarë në Amerikë, falë besimit që kishin ata tek ky mjek e njeri i mrekullueshëm, që të shërbente jo vetëm më dijet e tia profesionale, por edhe me fjalën e ngrohtë që i buronte nga zemra.

   Një nevojë emergjente shëndetësore, që pata ato ditë të qëndrimit tim në New York- Amerikë, si pasojë e një problemi gati kritik për jetën time, bëri që unë të njihja nga afër këtë doktor të aftë e kaq vëllazëror. 

   I përkushtuar i tëri pas punëve të programuara për të cilat kisha shkuar atje, edhe pse isha në atë gjëndje shëndetsore, sërish doja të shfrytëzoja çdo minutë për të realizuar me përpikmëri agjendën që kishim planifikuar si staf, në mënyrë që të mos të isha unë shkaku për dështimin e saj, derisa në një moment mu duk sikur koha ime u ndal. 

   Në të vërtetë, më herët, miku im z.Naser Nika, menaxher i “Albi’s Party”, i cili ndihmon jo vetëm artistët këngëtarë në koncertet që organizon herë pas here në Amerikë, por edhe ata që kanë nevojë për kontroll mjeksor, që normalisht planifikohen për një kohë të gjatë, por falë shoqërisë dhe miqësisë që Naser Nika ka me doktor Ceken vizita bëhet e mundur brenda ditës.   

   Kështu edhe mua më kishte rezervuar një vizitë me dr. Bari Cekën, të cilën për shkak të angazhimeve e humba. Dhe, më keq akoma, mbas asaj dite nuk guxoja të kërkoja një vizitë të dytë, ngaqë më vinte zor pasi e humba për shkak të tejzgjatjes së xhirimeve të disa intervistave për dokumentarin televiziv që po realizonim, por edhe për faktin se trafiku në Manhattan ishte super i ngarkuar, gjë që për ne ishte diçka e panjohur, por kurrsesi nga mungesa e korrektësisë sime. 

   Megjithatë rëndimi i gjendjes sime vuri në lëvizje përsëri z.Naser Nika për të kërkuar një tjetër pronotim, urgjent kësaj rradhe, në bashkëpunim me miqt e mi krajanë e veçanërisht Kryetarin e Shoqatës “Kraja” z.Mirsad Kovaçi, i cili më dërgoi në klinikën e doktorit, para të cilit edhe pse krejt i pafuqishëm fizikisht, më rëndonte ajo ndjesia e të qënit si në faj. 

   Çuditërisht në takimin me të, edhe pse për herë të parë, më ngjau sikur njiheshim prej kohësh, pasi edhe biseda me të pranishmit kaloi në një afrimitet gati familjar, aq marrëdhënje të mira reciproke kishte krijuar me bashkatdhetarët ky doktor profesionist, vlerat e të cilit peshonin më rëndë se fiziku i tij. 

   Më ka mbetur në mëndje intuita, aftësia dhe saktësia e tij në të kuptuarit e gjëndjes sime shëndetsore, aq sa, sapo më pa më pyeti: “A nuk e don më veten tënde”? ose, si  të thuash: “A e ke veten tepër”?… çka më la të kuptoj se gjëndja ime ishte vërtetë kritike. 

   Ishte një vizitë mjeksore që nxori në pah aftësitë profesionale të një doktori unik në fushën e tij, jo vetëm në Amerikë por edhe në botë, do të thoja, pasi e gjithë vizita ishte e fokusuar në pyetje – përgjigje, pak vëzhgim me prekje e dëgjim me stetoskop…Dhe më pas, një ekzaminim i menjëhershëm me përpikmëri i gjëndjes sime shëndetsore, me shkak e me pasojë, për të cilën dr. Bahri Ceka lëshoi me firmën e tij edhe recetën e barnave që do i kthenin shëndetit tim normalitetin. 

   Një gjilpërë paraprake për forcim imuniteti më dha fuqi t’i bashkohem bisedës së të pranishmëve sa me të qeshur iu ktheva: Doktor, praktika jote e punës lë pa punë gjysmën e Shkodrës, se për një recetë doktorët të detyrojnë të bësh një mori analizash: si gjak, urinë, ekografi, skaner, rezonacë, e sa, e sa ekzaminime të tjera, vetëm e vetëm me përfitu, ose me përvetsu “dije” nga halli që të ka zënë. 

   Biseda u kthye në të qeshur, por po aty mësova se Dr. Bari Ceka kishte mbi 20 vite punë në Mjeksinë Interne, Intensive dhe atë Kardiovaskulare ku përgjatë këtyre viteve kishte fituar shumë çmime prestigjioze si mjek i dalluar në SHBA, me motivacione të virtyteve më të larta humane, i cilësuar si personi që i kishte qëndruar pranë si askush tjetër çdo shqipfolësi me probleme shëndetsore në Amerikë. 

   Ai me kontributin e tij personal ishte donator i shumave të mëdha monetare të dhëna për blerjen e një sërë pajisjesh tepër të nevojshme për shtëpinë e shëndetit publik në Katërkollë të Ulqinit. 

   Me porositë e Doktorit dhe dashamirsinë e tij ndjeva se shëndeti im nisi të përmirësohej dukshëm, sikur po më shëronte me fjalë. Ndoshta ky është sekreti i një shëronjësi me zemër të madhe; që të shëron me fjalë zemre, ndjesi të cilën e përjetova edhe unë falë kësaj eksperience të paharruar me patriotin shqiptaro – amerikan dr. Bari Ceka, me humanin që të shëronte me dorën dhe fjalën e tij, si një profet që i rri mbi kokë me përkujdesje e dashuri njerëzve që kanë nevojë për të, prandaj edhe unë  po me fjalë zemre i uroj suksese e mbarësi në punën dhe jetën e tij.

   Dhjetor 2021 

– përsiatje dhe emocion –

Nga Visar Zhiti

“At’ Gjergj Fishta dhe gjeneratat” 

Kompozim nga Gjergj Kola

Sidomos tani, kur rri përpara kësaj pikture, e mrekullueshme për mua, që piktori i njohur në Itali, Gjergj Kola, ka kompozuar poetin At’ Gjergj Fishat me Lahutën e tij, të shpirtit të Kombit të tij dhe pranë një burrë i ri, është im atë, që vërtet e ka takuar Atë Gjergj Fishtën kur ishte student në “Normalen” e Elbasanit, ndërsa poshtë tyre është një lahutar, (piktori për model ka zgjedhur fytyrën time), më duket se aty zbuloj, përveç të tjerash, si në një ikonë, bashkime kromatike të kohëve dhe pakohësinë, përjetësinë patriarke të Poetit tonë Kombëtar, që filloi si sot, në 30 dhjetor 1940, si dhe adhurimin që kanë njerëzit për të, atë e bir, gjeneratat dhe ardhëria.

Dhe të mendosh që, kur unë jam dënuar me burg në diktaturë, në akuzë kisha si akt të dënueshëm dhe leximin fshehurazi të “Lahutës së Malcis”, që im atë na e recitonte, që kur isha fëmijë. Edhe atë e kishin dënuar para meje. 

 Dua të them se pasvdekja e poetit ishte e kërcënuar si përjetësi e shpirtit kombëtar, kur diktaturat komuniste donin të ndertonin një botë të re me njeriun e ri, antinjeriun dhe antibotën.

Kur themi At’ Gjergj Fishta, janë bashkë e të pandara emri i Poetit me fjalën e shenjtë, parake e të lashtë sa vetë shqipja, “Atë”/ baba, që tashmë kanë marrë kuptimin më madhor, jo vetëm religjioz, por dhe atë të Poetit Kombëtar, që bashkë me Naimin sikur krijojnë dy kokat e shqiponjës së Flamurit. 

Me veprën e tij, në lartësitë botërore të eposit, u bë sa ndërgjegje, po aq dhe kushtrim i shqiptarisë dhe në shekullin XX, aq i vështirë për ne, dramatic qysh në fillimet, kur po ribëhej shteti shqiptar, pas një pushtimi mbi 4 shekullor dhe copëtimeve të rënda të trojeve. 

At’ Gergj Fishta duhej të tejkalonte dhe tri vdekjet e veta, atë të pas kalimit në amëshim, vrasjen e Emrit dhe të Veprës dhe të Varrit. Edhe vdekjen donin t’ia vrisnin, por Ai mori pavdekësinë.

Mund të thosha që u ringjall, por Ai ishte gjallë gjithmonë. Djalli, armiqtë e Shqipërisë, kundërshtarët, që frynin si erërat e egra të stepave, s’e mposhtën dot. Mbetet triumfator. Me një lloj misteri përtej harrimeve të qëllimta dhe kritikës politike. At’ Gjergj Fishtës i ra barra të mbartte dhe ai së voni amanetet e fisit iliro-arbëror, kumtet e maleve tona si të mbetura në gojë shpellash, buzëve të plagëve të shekujve, duke u bërë dhe vetë zë i madh, me fuqitë hyjnore të Mujsit dhe të Halyllit (kupto: Muji dhe Halili). Mbarti kryqin e Krishtit dhe priu me gjuhën e popullit të tij ndërgjegjen dhe qëndresën. U bë kujtesë e tokës së tij. 

Legjendë modern u bë që në gjallje, biblik, plot dije dhe urti, që shungëllonte shqip si orteqet e dimrave tanë, onomatopeik betejash e i lumenjve të gjakut. Akademik roman ndërkohë, që befas kthehej në lirik, me një romantizëm po aq dhe europian, Edhe dramaturg, prozator, mendimtar, kritik letrar, piktor, arkitekt, deputet, opozitar, diplomat, përfaqësues i Shqipërisë, etj, por gjithmonë prift, françeskan i bukur! Herë-herë me një si zëmërim perëndish, që nga dashuria kristiane, si poet që është, e kthen në satirë të hidhët, nd;erkaq ai ishte satiristi më i mirë në Ballkanin e kohës së tij, por që kumbon dhe sot aktual, se çelës është gjakimi i tij për përmirësim e races. Disa nga shpotitë e tij ngjajnë të porsa shkruara për ata që i kemi përreth dhe në krye.

Átë Gjergj Fishta është veprimtari i lartë Kombëtar, patrioti i flaktë, kushtrimtar. Dhe nën pushtuesin, aspak bashkëpunëtor me të në dëm të vendit të tij, siç e akuzuan komunistët, ai bëri politikanin e atdheut. Me kryqin dhe Fjalën. I dekoruar dhe nga armiqtë për paqen që sillte, edhe sulltani q;e shmangu një gjakderdhje në Malësi. Ka të dhëna se është propozuar për çmimin “Nobel” nga  amerikanët. 

At’ Gjergj Fishta është një fenomen, jo vetëm në kuptimin metaforik. I përndjekur dhe pas vdekjes si një kryqtar i Kombit. Kur Shqipëria ishte në perandorinë komuniste, me diktaturën më të keqe të saj, ndodhi e pandodhura, ia prishën varrin Poetit Kombëtar në Kishën e Françeskanëve, që edhe atë e prishën në Shkodër. Djalli i kuq ia mori eshtrat dhe me një thes të zi i flaku në lumin Drin. Po ai kështu u bë pjes:e e lumit të atdheut, në dallgët e përjetësisë së tij. Por Ai prapë gjallonte. Edhe kur Enciklopedia ruse, edhe sllavët e Jugut, e shikonin si rrezik dhe kundërshtar pasionant, por Ai ishte kundër shovinistëve sllave dhe kujdo, Europë qoftë, nëse ishin kundër atdheut të tij. Dhe At’ Gjergj Fishta shfaqej mistershëm, me fuqi biblike. Më shumë se nga nëntoka, vinte nga Qielli, i vetëtimtë, me dritë të beftë, i pazhdukshëm ashtu si besimi, si me porosi nga Zoti.

Siç thashë, do të sjell ca shembuj të thjeshtë, por me domethënie, sipas meje. Në festivalet folklorike, që bëheshin nën diktaturë, malësorët me lahutë këndonin me vargje të At’ Gjergj Fishtës, regjimi s’kuptonte gjë, se ato ishin bërë popullore, anonime. Poeti ia kishte kthyer borxhin popullit të vet duke arritur kështu atë që pak poetë e arrijnë në botë. Kur po binte diktatura dhe njerëzit guxonin të iknin, të takoheshin, të shihnin Shqipërinë Jugë e Veri, për t’ju bashkuar protestave për një Shqipëri të lirë e demokratike, euroatlantike, etj, kudo që ato bëheshin, në Shkodër, Tiranë, Kavajë, Elbasan, Lushnjë, Vlorë, Korçë, etj, albanalogu i shquar Robert Elsie, përkthyesi i “Lahutës…” në gjuhën angleze, d:eshmon se një herë në  njërin nga autobuzët, dikush kishte nisur të recitonte diçka nga Fishta, po, po nga “Lahuta e Malcis”, e ndaluar, befas ai ndal, ndoshta pa diçka nga dritarja apo po mendonte gjë tjetër, a s’po I dilte vargu më pas, por menjëherë të tjerët në autobus do ta vazhdonin recitimin, dukej sikur u krijua kori antik, njëri thoshte një varg, tjetri vargun tjetër… kështu kishte ndodhur gjithmonë me Atë Gjergj Fishtën nëpër popull, në teatër, në pllaja, në kuvende burrash, por dhe në burg.

Vepra e At Gjergj Fishtës është pjesë e Vargmaleve të Shqipërisë. 

* * *

…u bënë 81 vjet, që kur Atë Gjergj Fishta mbylli sytë përgjithmonë dhe mori udhën qiellore të amëshimit. Në tokë, me baltën që u hodh mbi të, u bënë statuja të tij. Më së fundi u ribë shtëpia e tij e lindjes në fshatin Fishtë, e rrënuar si vetë kujtesa dhe ndërgjegjia jonë, u kthye në muze, por duhet bërë dhe vend pelegrinazhi. Se nuk është thjeshtë vlerë muzeale, por frymë Kombëtare. Shtëpia e Atë Gjergj Fishtës është në shpirtin e çdo shqiptari. Besoj se Presidenca, Parlamenti, Kryeministria do kenë vendosur kurura në shtatoret e Poetit të Kombit, besoj se ka, jo vetëm ajo modernistja në Shkodër, kështu dëshiroj të jetë, dhe akademitë, bibliotekat, ajo e Françeskanëve së pari në Shkodër, botuesit, media, shoqatat, grupet, diaspora, etj, e kanë përkujtuar me botime e konferenca, manifestime e homazhe. Kritika letrare, studiuesit, shkrimtarët, poetët, sidomos të rinjtë, personalitetet e larta të venditi e kanë thënë fjalën e tyre siç dhe do të thonë. Kështu besoj… Ndërkaq, e di, më shumë është thënë dikur, nga më të shquarit e Kombit, nga personalitete të huaja, përkthyesit e tij në gjermanisht, italisht, anglisht, etj, etj. Gurra fishtiane nuk shterr, Unë dhashë emocionin tim sot, pa asnjë pretendim, thjeshtë fola. Më nxiti dhe dhurata, piktura  e Gjergjit tjetër, piktorit Gjergj Lola Ardhurimin ndaj Atë Gjergj Fishtës është i trashëgueshëm. Siç premtova, ja, po sjell një strofë nga poemat e tij botuar postume. Edhe piktori Guljelm Mosi, i frymëzuar, kishte kompozuar tablo, që ilustronin poemën dhe takimin e tim eti me Atë Gjergj Fishtën.  Edhe unë kam shkruar poezi për Fishtën dhe në burg, edhe më pas, edhe në gegnisht. Të rinj dhe studentë sot e studiojnë, mbrojnë diplomat me tema për të. Kështu besoj. Dhe desha të thosha, që megjithatë, edhe kur harrojmë, zemra e At’ Gjergj Fishtës rreh mistershëm si zemër e popullit.

POEZITË TONA PËR POETIN

HEKURAN ZHITI

(Është quajtur dhe “Gjergj Fishta i Toskërisë” për poemat e tij dhe satirën..

Një strofë nga libri “Kryengritje shqiptare në parajsë”, shkruar në vitet 1943-44, vënë në skenë në ato vite, së pari në Berat, ku jetonte autori…):

GJERGJ FISHTA

(del nga një altar mermeri)

“Edhe hana do ta dije, edhe dielli do t’ket pa, 

Se përqark kësaj rrokullie si Shqipnia’i vend nuk ka!

……….…………………………..

Atje lejnë, po, Toskë e Gegë, /si dy rreze n’flakë, t’një dielli:

Si dy rrufe që shkojnë tue djegë,/kur shkrep reja nalt prej qielli.” 

………………………………………….

Jehona e Fishtës

Zani m’dridhet nga dashnia, 

dridhen kryqat n’vorret tona.

Po s’u ba paradis Shqipnia, 

nga Qielli do zbresin me jehona…

VISAR ZHITI

(Nga libri me poezitë e burgut “Hedh një kafkë te këmbët tuaja”)

DY VARRE PESËQIND VJET LARG NJËRI-TJETRIT

Përsëri erdhën nga larg, nga shkretëtirat. Kaluan 

malin e fundit. Panë detin e madh, të huaj.

Si llahtarí të kaltër, harbonjëse shtynte dallgët, 

si gjokset lakuriqe të grave të haremeve. Ja çadra 

e tyre si trëndafil mes mijëra çadrave ushtarake, mes                                                                          topave dhe kuajve nën rrapëllimën e daulleve dhe kazanëve, nën emblemat absurde. Pluhur i para 

pesëqind vjetëve. Atje poshtë ishte qyteti i vogël, i pushtuar. Kisha dhe varri i Gjergj Kastriotit, i xhindit, që xhindosi Sovranin e madh. Do të suleshin ata, gjithmonë ata, të njëjtët ata, do të shkulnin pllakën e rëndë të varrit, do të nxirrnin eshtrat e heroit si eshtrat e vetë kombit. Pastaj 

do t’i thyenin, copa-copa, eshtrat me baltë, të gjata 

sa shpatat. Do të thyenin kafkën si kubenë e qiellit.

Të çmendur dhe makabër. Nga një copë kockë si hajmali 

do të varnin në qafë ushtarët për të pasur fat 

nëpër betejat si armiku i tyre i madh. Pesëqind vjet më parë, kur dhe varret tani janë varrosur në harresë. Ra nata. Nata e kombit. Me heroizma si me gërmadha, pa skelete heronjsh.Nata me britma robërish që digjeshin si pishtarë. Pesëqind vjet natë ballkanike. Frutat e pemëve ashtu si buka s’kishin shije. Rrënjët thithnin gjak të turbullt, 

të përzier. Nëpër tokë kalbeshin trupa barbarësh dhe 

dezertorësh, bejtexhinjsh dhe devesh, spiunësh 

e kuzhinierësh të paqes më të kuqe se lufta. Njeriu 

binte e malet bëheshin më të lartë nga kufomat.

Malet u mbushën me partizanët e luftës më të fundit të

botës, plot si me pyje. Gërmadhë u bë mishi 

i historisë dhe ne kujtuam se erdhën ditë të reja.

Besuam tek urat. Besuam që deti u bë e dashura 

e të gjithëve si liria. Kështu thoshin këngët. Pastaj, ah,                                                              pastaj kur u hap tymi i betejave, nëpër pellgje pamë pasqyrimin e sundimtarëve të ikur, të sundimtarëve tanë 

që na udhëhoqën, u përzjehej pasqyrimi nëpër pellgje, 

binin si pluhuri i pushtuesve të para pesëqind viteve.

Na merreshin mendtë si këmbët. Dhe u sulëm ne, vetë ne, 

jo pushtuesit, te kishat tona. Thyem kryqin e 

megjithatë nuk shpëtuam dot nga udhëkryqi ynë. Në një                                                                               tjetër kishë gjetëm skeletin e Gjergjit… jo, jo të Kastriotit… 

të Gjergj Fishtës, më të madhit rapsod të shekullit njëzet, 

e fundmja lahutë e botës. Në zjarr i kishim hedhur librat 

e tij. O Zot! Jo, jo, nuk do t’ju them që pushtuesit anadollakë na vodhën skeletin e kryetrimit dhe ne, vetë ne, 

me duart tona, ditën me diell, humbëm skeletin e poetit,

(s’ua ndamë letrarëve të rinj si copa hajmalish 

kockat e tij), e hodhëm në lumë. Në lumin që vinte 

nga sllavët. Me brinjët e poetit mund të bëhen lira të bukura.

Spaç, 14 janar 1983

(Është botuar dhe në numrin e parë të revistës “Hylli i Dritës”, e themeluar nga At’ Gjergj Fishta, kur nisi të ridalë pas rënies së diltaturës… është përkthyer dhe italisht nga poetja arbëreshe Cate Zuccaro dhe është lexuar dhe në kishën San Atanasio në Romë, etj, )

SHKODËR, (RI)VARRIMI I GJERGJ FISHTËS

(Nga libri me poezi “Thesaret e frikës)

N’varrin e shembun dhe t’harruem u gjetën 

copra kocash, mbetun nga mëkati i pakalbun. 

Çka mund t’bahet me to, o At’, veçse skeleti i dorës,

që mbi dhė ka shkrue eposin e vdekun të t’gjallëve 

e nan dhė eposin e gjallë të t’vdekunve? Baj kryq 

dhe dora m’zhvishet, bien mishi, m’bahet skelet 

si dora jote e kombit. E mbushim me zanin tand si 

shpatën me millin. Se e gdhendëm drunin e fatit tonë. 

Ranë bujashka fjalësh n’varrin që s’do të vdesi ma.

Visar ZHITI

Sprovë psikologjike nga Rafael Floqi 

Kontakti njerëzor,  ka humbur “kuptimin” për shkak të pandemisë.

Para një muaji u takova me një person të cilin e respektoj dhe në mënyrë instiktive u përshëndeta si thonë malësorët “me krye shëndoshë”. Dhe pse ku ishte një gjest instiktiv i shprehjes të respektit, miku më pa i shqetësuar dhe disi shtrembër, ndodhi kështu nga dy muaj më  parë, kur ende nuk ishte pagëzuar mutacioni i ri, me një emër Omicron që më kujtonte një markë të njohur sahatesh që shisnin marinarët dikur në fund të viteve 80-të kontrabandë në Durrës , më shumë se germën greke. Pasi u gjenda disi i habitur nga qëndrimi i tij e kuptova dhe, duke qeshur, i thashë se isha i super vaksinuar, kisha dy ditë që kisha bërë një buster, d.m.th. isha përforcuar, por as kjo s’e qetësoi.    

Atëherë m’u kujtua ajo që pata lexuar, se prekja është e vetmja ndjenjë thelbësore për mbijetesën e njerëzve, që shkruan revista prestigjioze “The Economist” në njërin prej artikujve të saj të fundit, duke shpjeguar se sa e rëndësishme është pjesa e kontaktit njerëzor, e cila ka humbur “kuptimin” e saj për shkak të pandemisë.

Nevoja për prekje njerëzore

Nevoja për prekje njerëzore është një nga nevojat tona më themelore, primare. Privimi i prekjes lidhet me rezultate negative shëndetësore si ankthi, depresioni dhe çrregullimet e sistemit imunitar. 

Cari i Covidit “alias Dr. Anthony Fauci” përsërit mesazhe kontradiktore edhe tani para Vitit të Ri në këshillat për pandeminë. Me maska pa maska, të vaksinuar me buster pa buster, me urdhra për mbyllje e për hapje, por asnjë fjalë si psikologjia sociale është dëmtuar më shumë nga distanca sociale. Nga mungesa e prekjes njerëzore.    

Le të jemi të sinqertë.  Këta 2 vitet e fundit nuk na kanë ofruar shumë prekje. Të karantinuar në shtëpi dhe të izoluar nga miqtë, shumë njerëz kanë ndier një mungesë lidhjeje si emocionalisht ashtu edhe fizike. Përqafimet dhe shtrëngimi i duarve ndodhin shumë më rrallë tani. Dhe megjithëse bota po kthehet ngadalë në normalitet, rritja e variantit Omicron sugjeron që distancimi social ka të ngjarë të vazhdojë të përcaktojë ndërveprimet tona sociale për ca kohë.

Kanë kaluar 11 muaj që kur dikush e përqafoi Erikun. Llogaritarin 62-vjeçar beqar që jeton i vetëm në Michigan, i cili u izolua marsin e kaluar në përgjigje të Covid-19.  Ai ka probleme me zemrën ndaj që nga ajo kohë ka qëndruar në shtëpi. Të vetmit njerëz që e prekën atë, më  thoshte miku im në telefon kanë qenë infermieret që i matnin tensionin e gjakut.  Ai e përshkruan veten si një person “të prekshëm”. Ai shtrihet në shtrat, me dëshirë të madhe të jetë dikush që ta prekë ose ta mbajë prej dore . Pandemia ka qenë një test për këtë gjest njerëzor që është bërë kaq i rrallë. Janë boshllëqet e kontaktit që na kanë lënë të dashurit që i janë nënshtruar Covid-19, boshllëqet në qendra pune, shkolla dhe mungesa e miqve dhe familjes. 

Është shkruar shumë në media për kufijtë që distancimi social i ka vendosur aktivitetit seksual të beqarëve. Megjithatë, ajo që ka humbur kryesisht është një nevojë më delikate, por edhe më themelore: nevoja për prekje njerëzore.

Prekja si nevojë për të mbijetuar

Dhe pastaj janë edhe gjërat më të vogla që na mungojnë. Për të ndaluar përhapjen e Covid-19, njerëzit kanë braktisur shtrëngimet e duarve, përkëdheljet, shtrëngimet dhe përqafimet që ngrohin ndërveprimet e përditshme. Humbja e dikujt vështirë se ia vlen të përmendet.

Njerëzit kanë nevojë për prekje, për “hugs” për të krijuar marrëdhënie të ngushta. Për të përmirësuar shanset e tyre për të mbijetuar, pasi Homo sapiens evoluoi për të jetuar në grupe. Aty në shpella ku kishte nevojë të “ngrohej”.  

Njerëzit “duhet të ndërveprojnë me njëri-tjetrin”, shpjegon Alberto Gallace, një psiko-biolog në Universitetin Italian Milano-Bicocca, i cili mund të shpjegojë pse, si kafshët e tjera shoqërore, ata kanë zhvilluar një sistem neurologjik të krijuar për t’iu përgjigjur prekjes së përzemërt. 

Prekja ul nivelet e kortizolit, një hormon i prodhuar si përgjigje ndaj stresit. Përveç nxitjes së përgjigjes “fluturo ose lufto”, kortizoli mbyt “qelizat vrasëse natyrale”, një lloj qelizash të bardha të gjakut që sulmojnë viruset dhe bakteret. Prekja gjithashtu mund të rrisë prodhimin e qelizave vrasëse natyrore te pacientët me HIV dhe kancer, sipas Dr Field.

Hulumtimi që demonstron nevojën për prekje njerëzore është i gjerë. Nga pikëpamja e zhvillimit, foshnjat fjalë për fjalë nuk mund të mbijetojnë pa prekjen e njeriut. Kontakti lëkurë me lëkurë edhe në orën e parë pas lindjes është treguar se ndihmon në rregullimin e temperaturës, rrahjeve të zemrës dhe frymëmarrjes së të porsalindurve dhe ul të qarat (Ferber, Feldman, & Makhoul, 2008). Prekja gjithashtu rrit hormonet e relaksimit të nënave dhe ndihmon në lirimin e oksitocinës. Një studim tashmë i famshëm ekzaminoi privimin ndijor të fëmijëve në jetimoret pa staf në Rumani (Carlson & Earls, 1997). Fëmijët e privuar nga prekja, zbuluan autorët, kishin nivele jashtëzakonisht të ulëta të kortizolit dhe zhvillimit të rritjes për grupmoshën e tyre.

Eksperimentet me Majmunët e Harlow’s (Harlow & Harlow, 1965) janë ndoshta shembulli më i famshëm i studimeve që tregon përparësinë e nevojës për prekje. Në një seri eksperimentesh, Harlow krijoi disa nëna surrogate të pajeta për majmunët e vegjël të bëra nga teli dhe leshi. Çdo foshnjë u lidh me “nënën” e tij të veçantë, duke njohur fytyrën e saj unike dhe duke e preferuar atë mbi të tjerat.  

Më pas, Harlow u dhuroi foshnjave një “nënë” të butë, të veshur përkëdhelëse, si dhe një “nënë” prej teli të vendosur në dy dhoma të veçanta, por të bashkangjitura. Vetëm “nëna” e telit mbante një shishe me qumësht.  Harlow zbuloi se majmunët kaluan shumë më shumë kohë më pas të strukur pas “nënës” së leckës, sesa kaluan me “nënën” e telit edhe pse “nëna” e telit ishte e vetmja me ushqim. 

Ushqimi është  i nevojshëm për mbijetesë, por prekja është ajo që na lidh si grup

Kjo pandemi na dha një mësim mbi rëndësinë e përqafimeve. Roza nuk mundi të përqafonte mbesat e saj për disa muaj.  Pamundësia për të parë dhe prekur të dashurit e saj çdo ditë për shkak të protokolleve të distancimit social të COVID-19 po ndikonte fort në shëndetin mendor të 85-vjeçares. Si shumë të tjera, ajo ndihej e vetmuar dhe dëshironte një lidhje emocionale ç’ ka  ishte penguar nga pamundësia për të përqafuar ata që ishin më të rëndësishmit për të. Dhe ajo sajoi një veshje plastmase vetëm për të prekur mbesat e saj. 

Si një gazetar social, unë kam studiuar komunikimin e dashurisë, për më shumë se tre dekada. Komunikimi i dashur vjen në shumë forma, dhe jo të gjitha janë kufizuar nga pandemia. Edhe me distancimin shoqëror, njerëzit ende mund të thonë: “Të dua”. Ata gjithashtu mund të ndajnë mesazhe të dashura me tekst dhe postime në mediat sociale – dhe falë platformave të tilla si Zoom dhe Skype, ata mund të shohin fytyrat e njëri-tjetrit dhe të dëgjojnë zërat e njëri-tjetrit. E vetmja përvojë që nuk ka qenë në gjendje të lehtësojë, megjithatë, është prekja. Individët nuk mund të përqafojnë nipërit e mbesat e tyre, të puthin miqtë e tyre ose të mbajnë dorën e një personi të dashur që po vdes përmes Microsoft Teams ose Google Hangout.

Ç’është “uria e prekjes

Ajo që njerëzit kanë vuajtur gjatë pandemisë është “uria e prekjes”, një term i folur për atë që shkencëtarët socialë e quajnë “privim nga dashuria”, një gjendje në të cilën individët duan ose kanë nevojë për më shumë dashuri sesa marrin. Dhe ja pse kjo ka rëndësi. 

U bënë gati një vit që vdiq një komshi i mirë. Covidi, mori gjyshi Bexhetin atë plakun e urtë gjithnjë të qeshur, që dhe fëmijët e mi e quanin gjyshi, në shenjë respekti, pasi ai ishte “gjyshi i të gjithëve”. Po ai vdiq një vit më parë në spital, pa mundur të flasë me njeri shqip, edhe pse kishte një I-PAD. Dhe kur i biri u përpoq të fuste një infermiere shqiptare që vetëm t’i fliste një fjalë shqip dhe t’i shtrëngonte të paktën dorën atë nuk e lanë. Dhe ai vdiq jo vetëm nga sëmundja, por dhe nga mungesa e një fytyre të dashur. Që ndoshta pa ditur i pat mbetur peng. 

Ngjashëm me urinë e rregullt, uria e prekjes shërben si një alarm se diçka e rëndësishme mungon – në këtë rast, ndjenja e sigurisë, intimitetit dhe kujdesit që vjen me kontaktin me prekje. Ndërsa njerëzit kanë duruar dhimbjen në distancën shoqërore, shumë kanë zbuluar ndjenjën e privimit që mund të shoqërojë mungesën e prekjes së përzemërt.

Përqafimi mbron trupin nga stresi i një ekspozimi viral

Uria për prekje është thelbësore për mirëqenien gjatë gjithë jetës sonë. Psikologja Ruth Feldman ka treguar se prekja është thelbësore për zhvillimin e shëndetshëm fizik dhe njohës, duke filluar nga foshnjëria. Gjatë moshës madhore, prekja e dashur kontribuon në shëndetin psikologjik dhe aftësinë e trupit për të menaxhuar stresin dhe për të reduktuar inflamacionin.

Dhe tek të moshuarit, prekja e dashur mund të rrisë qetësinë dhe reagimin edhe për ata që vuajnë nga çmenduria. Prekja është aq e fuqishme, në fakt, saqë edhe të imagjinosh prekjen mund të reduktojë stresin dhe dhimbjen, sipas psikologëve Brittany Jakubiak dhe Brooke Feeney.

Prandaj, kur njerëzit ndihen të privuar nga prekja, është e kuptueshme që mirëqenia e tyre mund të vuajë. Edhe në kohë normale, uria nga prekja shoqërohet me stres, ankth dhe vetmi më të madhe; gjumë me cilësi të ulët; dhe ulje të kënaqësisë dhe afërsisë në marrëdhëniet romantike. Shtojini kësaj kufizimet në prekje të futura nga COVID-19 dhe ka kuptim pse kaq shumë po vuajnë. Në fakt, hulumtimi ka treguar se përfitimet e ndërveprimit të përzemërt – duke përfshirë prekjen – rriten gjatë përvojave të shqetësimit.

Psikologja biologjike Karen Grewen dhe kolegët e saj kanë treguar se përqafimi i një partneri romantik redukton shkallën në të cilën situatat stresuese rrisin presionin e gjakut dhe rrahjet e zemrës, ndërsa psikologu Sheldon Cohen dhe kolegët e tij zbuluan se përqafimi mbron trupin nga stresi i një ekspozimi viral.

Kjo është situata e jonë normale tani

Ekspertja vendase e shëndetit mendor Dr. Jennifer Peltzer Jones nga Shërbimet e Sjelljes Emergjente Henry Ford në Detroit sipas Detroit News ofron këshilla për të përmirësuar shëndetin tuaj mendor. “Të gjithë e dinë se të gjithë ndihen të tmerruar,” tha Jones.

“Dua të them, të gjithë e dinë këtë dhe është pothuajse si të ritraumatizosh t’u tregosh njerëzve se sa keq po ndihen njerëzit kundrejt përpjekjes për të ndryshuar rrugën tonë në “Si të bëhemi më të shëndetshëm?”” Jones tha se ajo ka parë shumë njerëz që vuajnë nga një krizë akute të vijnë në dhomën e urgjencës për shkak të një problemi të shëndetit mendor. Diçka që ajo tha që mund të ndihmojë në zhbllokimin e procesit të mendimit negativ është “”mirëmbajtja mendore”.

“Është e lehtë të thuash ‘mos pi duhan’, të gjithë e dimë se është e lehtë të thuash ‘bëhu më shumë ushtrime’. Që në fakt po ushtron shëndetin tuaj mendor dhe mendor mjekësor”, tha Jones. “Por kur themi gjëra të tilla si: “Kini kujdes nga zakonet tuaja të këqija të të menduarit, mos e përulni veten dhe mos jetoni në këtë hapësirë ​​negative; ne jemi si, ‘mirë, unë nuk e bëj këtë’, por ne e bëjmë, ne bëjmë shumë nga kjo. “Të gjithë presin që ne të kthehemi në një lloj normaliteti,” thotë Jones. “Unë mendoj se ne të gjithë kemi filluar të kalojmë atë fazë të ‘kjo është normalja jonë e re tani’. Por është e rëndësishme për ne që të mos parashikojmë se ‘gjithçka do të mbetet e mjerueshme’ sepse nuk ishte e njëjtë me atë që është nëntori 2019. .”

Posi t’i përgjigjemi mungesës së kontaktit të dashur. Jo të gjithë kanë nevojë për të njëjtën sasi prekjeje të dashur, sigurisht, më shumë se të gjithë kanë nevojë për të njëjtën sasi ushqimi ose gjumë. Ashtu si shumë karakteristika, nevoja për prekje ndryshon nga personi në person, sipas studiuesve të komunikimit Laura Guerrero dhe Peter Andersen. Disa njerëz madje janë ato që Andersen i quan “shmangie të prekjes”, që do të thotë se prekja ndërpersonale shpesh është stresuese në vend të kënaqësisë.

Marrja e prekjes mund të jetë e pakëndshme për ata me kushte fizike si artriti reumatoid, ose kushte të shëndetit mendor si çrregullimi i spektrit të autizmit. Njerëzit të cilët janë traumatizuar ose abuzuar seksualisht mund të gjejnë gjithashtu prekje si nxitëse. Vlen gjithashtu të theksohet se jo të gjitha format e prekjes janë njësoj të dobishme. Disa prekje të rastësishme, të tilla si shtrëngimi i duarve, mund të jenë kryesisht beninje, ndërsa prekjet agresive ose abuzive shpesh shkaktojnë dëme afatgjata shëndetësore. Prekjet “ alla italiana” i kushtuan vendin e punës dhe reputacionin ish-guvernatorit të New Yorkut , Andrew Cuomo, që përpiqej t’i justifikonte veprimet e tis me këtë huq të italianëve, e tani rrezikon burgun. Cuomo justifikohej duke thënë “ se puthja dhe përqafimi i njerëzve është ‘mënyra e tij e zakonshme dhe e zakonshme e përshëndetjes’, por kërkonte falje ‘nëse janë ofenduar nga kjo’.

Për ata njerëz që u mungon prekja, megjithatë, hulumtimi sugjeron disa zëvendësues. Ndarja e dashurisë me një kafshë shtëpiake ka përfitime që lehtësojnë stresin. Vetë-masazhi, si i duarve ose i qafës, mund të ketë efekte qetësuese dhe reduktuese të dhimbjes. Edhe përqafimi i një jastëku redukton përvojën e trurit të stresit. Të gjithë këta janë zëvendësues të papërsosur, me siguri, por derisa COVID-19 të jetë një kujtim, ato mund të jenë të dobishme për ata që vuajnë nga uria me prekje. 

Njerëzit që përqafoheshin më shpesh kishin më pak gjasa të ftohen

Në vitin 2014, studiuesit në Universitetin Carnegie Mellon vunë re se të rriturit e shëndetshëm që përqafoheshin më shpesh kishin më pak gjasa të ftoheshin, ndoshta sepse përqafimet e tilla janë një mënyrë për të komunikuar dashurinë dhe njerëzit që ndihen të kujdesshëm kanë më pak gjasa të sëmuren. 

Mungesa e prekjes, përkundrazi, është e dëmshme. Pas kontrollit për faktorë të tillë si varfëria dhe cilësia e kujdesit mjekësor, studimet e foshnjave tregojnë se mungesa e prekjes çon në një gamë të gjerë problemesh zhvillimore, argumenton David J. Linden, profesor i neuroshkencës në Johns Hopkins University.

Studimet duke përdorur skanime PET kanë zbuluar se truri qetësohet në përgjigje të stresit kur mbahet dora e një personi. Efekti është më i madh kur dora që mbahet është ajo e një njeriu të dashur, por gjithsesi funksionon edhe nëse është thjesht një i huaj (Field, 2010).

Hulumtimet sugjerojnë gjithashtu një korrelacion negativ midis prekjes dhe ashpërsisë së simptomave të çrregullimit të personalitetit kufitar (Field, 2010). Kjo sugjeron që efektet e prekjes shtrihen në qarkun tonë bazë nervor. Edhe përgjigja jonë imune duket se rregullohet disi nga prekja, me konstatimin se ata që janë të privuar nga prekja njerëzore kanë më shumë gjasa të vuajnë nga sëmundjet e sistemit imunitar. Është ironike që gjatë një pandemie shumë ngjitëse ku sistemi ynë imunitar është më i stresuar, ne po privohemi nga diçka (prekja njerëzore) që është kaq thelbësore për funksionin e saj.

Duke pasur parasysh rëndësinë e dukshme të prekjes njerëzore, një pyetje mund të jetë se si ta futni më shumë në jetën tuaj. Edhe për ata që janë me fat që të jetojnë me familje ose njerëz të tjerë me të cilët kemi kontaktuar, sasia e prekjes që marrim është ulur padyshim që para pandemisë.

Hulumtimet tregojnë se një nga mënyrat më efektive për të përfituar nga përfitimet terapeutike të prekjes është masazhi. Masazh terapia është treguar se lehtëson depresionin, rrit vëmendjen dhe përmirëson funksionin imunitar (Lindgren, Jacobsson & Lamas, 2014). Nëse terapia me masazh nuk është gjëja juaj, ndoshta është një manikyr ose pedikyr ose një lloj tjetër trajtimi SPA që përfshin prekjen. Është gjetur gjithashtu se kafshët shtëpiake imitojnë disa nga përfitimet e prekjes njerëzore, për sa kohë që kaloni mjaft kohë duke i përkëdhelur ato (Young et al. 2020).

Megjithëse nevoja për prekje njerëzore është e jashtëzakonshme, është e rëndësishme të theksohet pëlqimi. Vetëm për shkak se keni nevojë të dëshpëruar për kontakt, nuk do të thotë se ndonjë person tjetër është i detyruar t’jua japë atë, dhe as nuk duhet t’i bëhet presion për ta bërë këtë. Ky rregull shtrihet veçanërisht për fëmijët, të cilët po mësojnë rëndësinë e njohjes së sferave të tyre të privatësisë. Kjo mund të mos shkojë mirë me gjyshen dhe gjyshin, por kritika e pëlqimit është një mësim mjaft i rëndësishëm që ia vlen të vihet kufiri.

Se sa pasoja ka lënë përgjatë këtyre viteve, e po vazhdon ta bëjë një gjë të tillë pandemia, e përshkruan edhe shkenca. E kur do të dalim nga kjo katrahurë që e ka kapluar gjithë botën, nuk ka datë e ditë të saktë.  Privimi i prekjes lidhet me rezultate negative shëndetësore si ankthi, depresioni dhe çrregullimet e sistemit imunitar. Ndaj është kuptimplotë titulli i librit të Michael Frayn “Prekja njerëzore: Pjesa jonë në krijimin e Universit”. 

“Prekja njerëzore: Pjesa jonë në krijimin e Universit”. 

Mes humbjeve të jetës dhe mjeteve të jetesës të shkaktuar nga COVID-19, ka qenë e dhimbshme të kemi qëndruar jashtë mundësive të njëri-tjetrit. Ndërsa pjesa më e madhe e popullsisë mbetet e pa vaksinuar dhe variantet e reja sjellin pasiguri, ne megjithatë mund të parashikojmë jetën pas pandemisë dhe një normalitet të ri. Ndër mësimet që duhen mësuar, le të heqim ndërgjegjësimin për rolin e prekjes në mirëqenien tonë dhe le të na udhëheqë drejt një të ardhmeje më të lidhur fizikisht. Për fat të mirë, për prekjen, janë këto gjërat e vogla që mund të bëjmë.

Ndërsa rritim ritmin në udhëtimet dhe ngjarjet sociale, ne mund të vlerësojmë vlerën e atij përqafimi me një mik apo të dashur, ose prekjen e rastësishme të një anëtari të familjes që ulet pranë jush në divan. Ndërveprimet si këto janë të lehta për t’u anashkaluar, por shtohen dhe janë në një pjesë thelbësore të jetës. Neglizhimi i tyre dëmton shëndetin tonë. 

Në emër të ardhmes tonë pas pandemisë, le të qëndrojmë në kontakt më të mirë me njëri-tjetrin. 

“ Stay in touch!”