Ndriçim Kulla/
Vdekja e Flora Brovinës në moshën 76-vjeçare nuk është vetëm ndarja nga jeta e një mjekeje, poeteje, veprimtareje dhe ish-deputeteje të Kosovës; është edhe një nga ato ikje të dhimbshme që vijnë në një çast kur historia ende kërkon të dëgjojë zërin e dëshmitarit. Pikërisht nesër, kur ajo ishte parashikuar të dëshmonte në gjykatë lidhur me Masakrën e Dubravës, Flora Brovina u largua nga kjo botë, duke lënë pas një jetë të lidhur në mënyrë të pazgjidhshme me fatin tragjik të Kosovës.
Flora Brovina i përkiste kësaj kategorie të dytë. Ajo e njohu jetën në disa prej dimensioneve të saj më të vështira: si mjeke që iu përkushtua fëmijëve, si poete që kërkoi ta shprehte botën përmes fjalës, si veprimtare për të drejtat e grave, si grua e përndjekur dhe e burgosur gjatë luftës dhe më pas si politikane që e vazhdoi angazhimin e saj publik në Kosovën e pasluftës.
E lindur në Skenderaj dhe e shkolluar në Prishtinë, me studime mjekësie në Beograd e Prishtinë dhe specializim në pediatri në Zagreb, Brovina ndërtoi fillimisht një jetë profesionale që mund të kishte mbetur brenda kufijve të mjekësisë dhe letërsisë. Por historia e Kosovës nuk do ta lejonte një jetë të tillë të qetë. Në vitin 1992 ajo themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare, duke u përfshirë drejtpërdrejt në mbrojtjen e të drejtave të grave dhe në jetën shoqërore të Kosovës.
Pastaj erdhi lufta.
Më 20 prill 1999, ajo u rrëmbye në banesën e saj nga paramilitarët serbë dhe u dërgua në burgun e Pozharevcit në Serbi, ku u dënua me dymbëdhjetë vjet burg. Për një grua që kishte zgjedhur profesionin e mjekut dhe kishte shkruar poezi, kjo ishte një kthesë brutale e fatit: nga kujdesi për jetën te përvoja e drejtpërdrejtë e dhunës dhe e burgimit politik.
U lirua në vitin 2000, pas presionit ndërkombëtar, dhe u kthye në Kosovë. Por njeriu mund të lirohet nga burgu, ndërsa historia që ai ka përjetuar mbetet e burgosur brenda kujtesës. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e figurës së Flora Brovinës: ajo nuk e përjetoi historinë vetëm si politikane, por edhe si dëshmitare.
Dhe tani, në çastin kur pritej që ajo të fliste për Masakrën e Dubravës, zëri i saj u shua.
Por një dëshmi historike nuk vdes domosdoshmërisht bashkë me dëshmitarin. Ajo mbetet në dokumente, në kujtesën e njerëzve, në dëshmitë e mëparshme, në pyetjet që historia vazhdon t’u bëjë institucioneve dhe mbi të gjitha në ndërgjegjen e një shoqërie që nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke i mbyllur sytë para së kaluarës.
Flora Brovina ishte edhe poete. Kishte botuar vëllimet “Verma emrin tim”, “Bimë e zë” dhe “Mat e çmat”, ndërsa krijimtaria e saj ishte përfshirë në antologji dhe ishte përkthyer në gjuhë të ndryshme. Kjo anë e saj është veçanërisht domethënëse, sepse te figura e saj fjala kishte dy jetë: fjalën e poetes dhe fjalën e dëshmitares. E para kërkonte të shprehte ndjesinë; e dyta kërkonte të ruante të vërtetën. Ndoshta kjo është arsyeja pse largimi i saj, pikërisht në prag të një dëshmie gjyqësore, krijon një ndjesi të veçantë boshllëku. Sikur historia, për një çast, të kishte mbetur duke pritur te dera e gjykatës një zë që nuk do të hyjë më.
Por historia nuk duhet të presë vetëm dëshmitarin. Ajo duhet të kërkojë provat, dokumentet, përgjegjësit dhe të vërtetën. Flora Brovina ishte deputete e Kuvendit të Kosovës në radhët e Partisë Demokratike të Kosovës dhe kryetare e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, por këto poste, sado të rëndësishme, nuk e përmbledhin dot jetën e saj. Ajo ishte një nga ato gra që e kaluan jetën në kufirin e vështirë midis fjalës dhe veprimit, midis kulturës dhe politikës, midis profesionit dhe sakrificës.
Sot Kosova humbi një figurë të njohur të jetës së saj publike. Por, në një kuptim më të thellë, Kosova humbi edhe një dëshmitare të një kohe që ende nuk ka përfunduar së treguari të gjitha të vërtetat e saj.
Flora Brovina u largua. Dëshmia e saj e planifikuar për nesër nuk mund të dëgjohet më prej saj. Por pyetjet që ajo mbartte nuk u larguan bashkë me të. Dhe për sa kohë Masakra e Dubravës mbetet një plagë e historisë së Kosovës, pyetjet e saj do të vazhdojnë të kërkojnë përgjigje. Sepse njerëzit vdesin, dëshmitarët largohen, por e vërteta, kur është ende e papërfunduar, nuk pranon të varroset.