Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Në vitin 1928, Shqipëria ishte një shtet i ri, me institucione ende të brishta dhe pa një sistem universitar të konsoliduar. Megjithatë, kur shohim përbërjen e Asamblesë Kushtetuese të atij viti, përballemi me një realitet që të bën të ndalesh dhe të mendosh: një pjesë e rëndësishme e asaj elite politike ishte formuar në qendra universitare e kulturore jashtë vendit, në Stamboll, Athinë, Selanik, Bukuresht, Paris e në institucione të tjera europiane.
Nuk është fjala thjesht për diploma. Është fjala për formimin intelektual të njerëzve që merrnin vendime për shtetin.
Juristë, administratorë, mjekë, intelektualë, njerëz të shtypit, të arsimit, të kulturës dhe të veprimtarisë kombëtare përbënin një pjesë të rëndësishme të kësaj elite. Juridiku dhe administrata kishin peshë të veçantë, sepse Shqipëria kishte nevojë të ndërtonte institucionet e saj moderne. Kultura dhe politika nuk ishin dy botë të ndara. Për shumë prej tyre, angazhimi politik ishte vazhdim i veprimtarisë intelektuale, arsimore dhe patriotike.
Edhe përbërja moshore ishte interesante. Në njërin skaj qëndronte Petro Poga, rreth 78 vjeç, përfaqësues i një brezi të lidhur me Rilindjen Kombëtare, ndërsa në anën tjetër figura më të reja, si Koço Kotta, rreth 39–40 vjeç, përfaqësonin brezin e shtetndërtimit të viteve 1920. Pra, ekzistonte një vazhdimësi brezash, ku përvoja e së kaluarës takohej me energjinë e një gjenerate të re.
Dhe këtu lind pyetja që është shumë më e rëndësishme se vetë historia:
Po Parlamenti shqiptar i sotëm?
Krahasimi duhet bërë me kujdes. Shqipëria e vitit 1928 dhe Shqipëria e vitit 2026 janë dy realitete krejtësisht të ndryshme. Sot kemi universitete shqiptare, mijëra të diplomuar, institucione shumë më të konsoliduara, teknologji moderne dhe një shoqëri shumë më komplekse. Prandaj, nuk mund të kërkojmë nga deputetët e sotëm të kenë të njëjtin profil si asambleistët e vitit 1928.
Por pikërisht për këtë arsye, standardi i pritshmërisë duhet të jetë më i lartë, jo më i ulët.
Në vitin 1928, Shqipëria nuk kishte universitete të saj në kuptimin modern, por kërkonte të sillte në politikë njerëz me formim jashtë vendit. Sot Shqipëria ka universitete, institucione akademike, ekspertë, profesionistë, studiues dhe një brez të tërë njerëzish të arsimuar në Shqipëri dhe në universitetet më të mira të Europës e të botës.
Atëherë, pse shpesh krijohet përshtypja se formimi profesional dhe intelektual nuk është kriteri kryesor për të hyrë në politikë?
Ky është problemi.
Një Parlament nuk duhet të jetë thjesht një listë emrash të zgjedhur nga strukturat partiake. Ai duhet të jetë rezerva intelektuale e shtetit.
Deputeti duhet të dijë të lexojë një ligj, të kuptojë një buxhet, të analizojë një statistikë, të interpretojë një raport ndërkombëtar, të kuptojë ekonominë, demografinë, arsimin, shëndetësinë, territorin dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Duhet të jetë në gjendje të kundërshtojë qeverinë me argumente dhe jo me britma. Duhet të jetë në gjendje të propozojë një alternativë dhe jo vetëm të votojë sipas urdhrit të kryetarit.
Nëse deputeti nuk ka pavarësi intelektuale, mandati parlamentar shndërrohet në një numër në një tabelë votimi.
Këtu qëndron një prej dallimeve më të mëdha me modelin ideal të një parlamenti serioz.
Asambleistët e vitit 1928, pavarësisht kufizimeve të kohës dhe sistemit politik të asaj periudhe, kishin ardhur nga një shoqëri ku arsimimi, administrata, kultura dhe ndërtimi i shtetit ishin të lidhura ngushtë me elitën politike.
Sot, në një demokraci që pretendon të jetë europiane, duhet të kërkojmë edhe më shumë.
Nuk mjafton që një deputet të ketë diplomë. Diploma nuk është inteligjencë, as kulturë, as integritet dhe as aftësi shtetformuese. Ajo duhet të shoqërohet me dije, përvojë, kulturë demokratike, etikë publike dhe aftësi për të menduar në mënyrë të pavarur.
Dhe këtu vjen pyetja më e pakëndshme:
A e zgjedh sot Shqipëria Parlamentin e saj mbi bazën e meritës intelektuale dhe profesionale, apo mbi bazën e besnikërisë politike?
Nëse përgjigjja anon nga e dyta, atëherë problemi nuk është vetëm te deputetët. Problemi është te sistemi që i prodhon dhe i përzgjedh ata.
Një sistem elektoral që u jep kryetarëve të partive fuqi të jashtëzakonshme mbi renditjen e kandidatëve mund të prodhojë një parlament shumë të disiplinuar politikisht, por jo domosdoshmërisht një parlament shumë të fortë intelektualisht.
Dhe një Parlament i dobët nuk është thjesht një problem politik.
Është problem i shtetit.
Sepse ligjet që miratohen aty përcaktojnë ekonominë, arsimin, shëndetësinë, drejtësinë, territorin, pronën, administratën dhe të ardhmen e qytetarëve.
Në vitin 1928, Shqipëria kishte shumë pak institucione dhe shumë pak burime njerëzore, por kërkonte njerëz të formuar për të ndërtuar shtetin.
Në vitin 2026, Shqipëria ka shumë më tepër burime njerëzore, universitete, ekspertë dhe mundësi arsimimi. Prandaj nuk kemi më asnjë justifikim për një Parlament që nuk vendos dijen, kompetencën dhe integritetin në qendër të përfaqësimit politik.
Krahasimi me vitin 1928 nuk duhet të përdoret për të idealizuar të kaluarën. Duhet të përdoret si pasqyrë për të gjykuar të tashmen.
Pyetja nuk është nëse deputetët e sotëm janë më të arsimuar se ata të vitit 1928.
Pyetja e vërtetë është:
A janë më të përgatitur për të drejtuar një Shqipëri shumë më të ndërlikuar se ajo e vitit 1928?
Dhe akoma më tej:
A kemi ndërtuar një sistem politik që zgjedh njerëzit më të aftë, apo një sistem që shpërblen më së shumti njerëzit më besnikë ndaj partisë?
Nëse dikur Shqipëria e vogël dhe e varfër kërkonte juristë, mjekë, administratorë dhe intelektualë për të ndërtuar shtetin, Shqipëria e sotme duhet të kërkojë ekonomistë, juristë, shkencëtarë, inxhinierë, mjekë, pedagogë, studiues, profesionistë të teknologjisë, ekspertë të mjedisit, demografisë, territorit dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.
Jo për t’i kthyer deputetët në akademikë.
Por për të mos e kthyer Parlamentin në një teatër të bindjes politike.
Një shekull më parë, Shqipëria kishte nevojë për njerëz që dinin të ndërtonin shtetin.
Sot ka nevojë për njerëz që dinë ta mbrojnë, ta modernizojnë dhe ta bëjnë funksional atë.
Ky është testi i vërtetë i Parlamentit shqiptar të vitit 2026.
Nga 1928 në 2026 kanë kaluar 98 vjet. Pyetja është nëse kemi përparuar vetëm në numrin e diplomave dhe teknologjisë, apo edhe në cilësinë intelektuale, morale dhe shtetformuese të përfaqësimit politik.