Nga Rafael Floqi/
Procesi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit në Hagë nuk ka të bëjë vetëm me pyetjen nëse gjatë luftës në Kosovë janë kryer krime. Pyetja juridike është shumë më konkrete: nëse krimet e pretenduara kanë ndodhur, a është provuar se këta katër persona mbajnë përgjegjësi penale për to? Ky dallim është themelor. Në një proces penal nuk mjafton të provohet se një krim ka ndodhur; duhet të provohet edhe lidhja ndërmjet atij krimi dhe personit që akuzohet. Pikërisht këtu fillon debati më i vështirë juridik i këtij procesi.
Ekzistenca e një vrasjeje, torture, ndalimi të paligjshëm apo keqtrajtimi nuk e bën automatikisht përgjegjës një drejtues politik ose ushtarak. Mund të provohet vendi ku ka ndodhur krimi, koha, viktima dhe madje edhe autori fizik, por mbetet një pyetje tjetër: si lidhet personi në bankën e të akuzuarve me atë vepër? A e kreu? A e urdhëroi? A e ndihmoi? A ishte pjesë e një plani kriminal? A kishte kontroll real mbi autorët? Çfarë dinte dhe çfarë synonte? Në gjuhën juridike këto çështje shpjegohen me koncepte të ndryshme teknike, por për lexuesin mund të përmblidhen me dy pyetje të thjeshta: çfarë bëri i akuzuari dhe çfarë dinte ose synonte?
Krimi dhe përgjegjësia janë dy gjëra të ndryshme
Ky është ndoshta parimi më i rëndësishëm për të kuptuar procesin. Të provosh se një krim ka ndodhur nuk do të thotë automatikisht se ke provuar fajësinë e personit që po gjykohet. Mund të ekzistojnë prova bindëse për një krim, por të mos ekzistojnë prova të mjaftueshme që e lidhin atë me një drejtues të caktuar. Profesor Timothy Waters e identifikon pikërisht këtë si një nga vështirësitë kryesore të çështjes: mund të jetë më e lehtë të provohet vetë krimi sesa marrëdhënia ndërmjet atij krimi dhe personave që ndodhen në bankën e të akuzuarve.
Kjo është arsyeja pse përgjegjësia penale duhet të jetë individuale. Nuk mund të thuhet: një pjesëtar i një organizate kreu një krim, prandaj drejtuesi i organizatës është automatikisht përgjegjës. Midis këtyre dy pikave duhet të ekzistojë prova juridike që i bashkon. Sa më larg të jetë një i akuzuar nga autori fizik dhe vendi i krimit, aq më e rëndësishme bëhet kjo lidhje.
Çfarë është “ndërmarrja e përbashkët kriminale”?
Një nga teoritë juridike mbi të cilat mbështetet akuza është ajo e ndërmarrjes së përbashkët kriminale, e njohur me shkurtesën JCE. Në thelb, ideja është e thjeshtë: në krimet e organizuara nuk është e nevojshme që çdo person të kryejë fizikisht çdo krim. Njëri mund të planifikojë, një tjetër të organizojë, një tjetër të japë urdhra dhe dikush tjetër të kryejë veprën. Ligji ndërkombëtar ka zhvilluar forma të përgjegjësisë që synojnë të arrijnë edhe personat që kontribuojnë në një plan kriminal pa qenë domosdoshmërisht autorët fizikë të çdo vepre.
Kjo teori është zhvilluar në jurisprudencën
ndërkombëtare të krijuar pas konflikteve të armatosura të dekadave të fundit. Ajo ka marrë forma të ndryshme: në disa raste kërkohet të provohet se disa persona kishin një qëllim kriminal të përbashkët; në raste të tjera shqyrtohet pjesëmarrja në një sistem të organizuar kriminal; ndërsa forma më e diskutueshme mund të përfshijë edhe krime që nuk ishin pjesë e drejtpërdrejtë e planit fillestar, por pretendohet se ishin pasoja të parashikueshme të tij. Këto janë doktrina juridike të përgjithshme dhe përmendja e tyre nuk krijon asnjë barazim historik, politik apo moral ndërmjet palëve të konflikteve ku ato janë zhvilluar.
Pikërisht forma e zgjeruar e përgjegjësisë krijon pyetjen më të ndjeshme: deri ku mund të shkojë përgjegjësia e një personi për veprimet e një personi tjetër? Nëse kufiri zgjerohet tepër, ekziston rreziku që lidhja individuale me krimin të dobësohet dhe vendin e saj ta zërë pozita që personi kishte në organizatë.
JCE nuk do të thotë automatikisht fajësi kolektive
Duhet të jemi të kujdesshëm edhe në drejtimin tjetër. Nuk do të ishte juridikisht e saktë të thuhej se teoria e ndërmarrjes së përbashkët kriminale është vetvetiu fajësi kolektive. Nëse Prokuroria provon ekzistencën e një qëllimi kriminal, pjesëmarrjen e individit në të, kontributin e tij dhe elementin e nevojshëm të dijenisë ose qëllimit, atëherë përgjegjësia vazhdon të jetë individuale.
Problemi lind nëse këto hallka nuk provohen dhe zëvendësohen me një arsyetim më të thjeshtë: ishte drejtues, prandaj duhet të ketë ditur; ishte pjesë e strukturës, prandaj duhet të jetë përgjegjës. Ligji penal kërkon më shumë. Duhet të provohet se çfarë bëri konkretisht individi, çfarë dinte, çfarë synonte dhe si lidhej kontributi i tij me krimet e pretenduara.
Prandaj pyetja serioze juridike nuk është nëse JCE-ja është një teori “e mirë” apo “e keqe”. Pyetja është: a janë provuar elementet e saj për secilin nga katër të akuzuarit, përtej dyshimit të arsyeshëm?
Kur akuza rrezikon të rrëshqasë drejt “ad hominem”
Termi ad hominem nuk është një kategori e së drejtës penale. Ai përshkruan një gabim logjik: në vend që të merresh me provën ose argumentin, përqendrohesh te personi. Megjithatë, ky koncept na ndihmon të kuptojmë një rrezik të veçantë në procese penale me peshë të madhe politike dhe historike.
Pyetja e drejtë është: “Çfarë bëri i akuzuari?” Rreziku fillon kur ajo zëvendësohet me: “Kush ishte i akuzuari?”
Nëse arsyetimi do të ishte: Hashim Thaçi ishte drejtues i UÇK-së; disa pjesëtarë të UÇK-së pretendohet se kryen krime; prandaj Thaçi është përgjegjës për ato krime — atëherë mungon pikërisht hallka që duhet të provojë Prokuroria. E njëjta kërkesë vlen individualisht për Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Duhet të provohet lidhja konkrete ndërmjet secilit individ dhe krimeve për të cilat kërkohet përgjegjësi.
Pa këtë lidhje lind rreziku i asaj që në gjuhën e zakonshme quhet “fajësi nga asociimi”: je fajtor sepse ishe pjesë e organizatës, sepse ishe drejtues, sepse njihje njerëzit që kryen krime ose sepse kishe një pozitë të rëndësishme. Një proces penal nuk mund të ndalet këtu. Asociimi mund të jetë një rrethanë që shqyrtohet, por nuk duhet të jetë zëvendësim për provën e fajësisë individuale.
Komandant nuk do të thotë automatikisht fajtor
I njëjti kujdes duhet treguar me përgjegjësinë komanduese. Nëse një pjesëtar i një force të armatosur kryen një krim, komandanti nuk bëhet automatikisht fajtor vetëm sepse ishte mbi të në hierarki. Duhet të shqyrtohen pyetje shumë më konkrete: A kishte kontroll real mbi autorin? Çfarë dinte? Kur e mësoi? A kishte mundësi reale të parandalonte krimin ose të vepronte ndaj autorëve?
Për rastin e UÇK-së kjo çon në një nga debatet më të rëndësishme faktike: sa e centralizuar ishte realisht UÇK-ja gjatë periudhës për të cilën bëhet fjalë? Ekzistenca e një Shtabi të Përgjithshëm ose e funksioneve drejtuese nuk e zgjidh automatikisht këtë pyetje. Duhet të provohet se sa kontroll real ushtrohej nga qendra mbi zonat operative dhe njësitë në terren.
Nëse Prokuroria provon një zinxhir të qartë komandimi dhe kontroll efektiv, argumenti i saj forcohet. Nëse provohet se njësitë ose zonat operative kishin autonomi të konsiderueshme dhe se drejtuesit qendrorë nuk ushtronin kontroll efektiv mbi veprimet konkrete, lidhja juridike bëhet më e vështirë. Në të dyja rastet, prova duhet të vendosë, jo titulli i funksionit.
Argumenti i Prokurorisë
Duhet kuptuar drejt edhe pozicioni i Prokurorisë. Krimet e organizuara rrallë dokumentohen me një urdhër të shkruar ku një drejtues thotë shprehimisht të kryhet një krim. Përgjegjësia mund të provohet edhe nëpërmjet një tërësie faktesh: komunikimeve, urdhrave, takimeve, raportimeve, modeleve të përsëritura të sjelljes, marrëdhënieve ndërmjet drejtuesve dhe personave në terren, reagimit ndaj krimeve dhe mënyrës se si funksiononte struktura.
Prandaj nuk është argument i mjaftueshëm për Mbrojtjen të thotë se një drejtues nuk ka kryer personalisht një vrasje apo torturë. Ligji penal mund të njohë përgjegjësi edhe për persona që organizojnë, ndihmojnë ose marrin pjesë me vetëdije në një plan kriminal. Ky është argumenti juridik më i fortë i Prokurorisë.
Por Prokuroria duhet ta provojë këtë lidhje. Nuk mund ta supozojë.
Argumenti i Mbrojtjes
Këtu qëndron edhe argumenti kryesor i Mbrojtjes: edhe nëse provohet se një krim ka ndodhur, ku është prova që lidh pikërisht këtë të akuzuar me atë krim? Nëse provohet krimi, por jo zinxhiri i përgjegjësisë; nëse provohet ekzistenca e një strukture politike ose ushtarake, por jo qëllimi kriminal; nëse provohet se njerëzit njiheshin dhe bashkëpunonin, por jo se kishin një marrëveshje kriminale; nëse provohet pozita, por jo kontrolli real — atëherë mbeten boshllëqe juridike.
Dhe këto boshllëqe nuk duhet të mbushen me supozime.
Barra nuk është mbi të akuzuarin që të provojë pafajësinë e tij. Barra është mbi Prokurorinë që të provojë fajësinë sipas standardit që kërkon ligji.
Kjo është arsyeja pse një gjykatë mund të arrijë në përfundimin se një krim ka ndodhur, por njëkohësisht të konstatojë se përgjegjësia e një të akuzuari të caktuar për atë krim nuk është provuar. Waters e konsideron këtë një mundësi juridike reale dhe thekson se vështirësia kryesore mund të jetë pikërisht lidhja ndërmjet krimeve dhe personave në gjykim.
UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë
Këtu arrijmë te çështja që tejkalon sallën e gjyqit. Formalisht, në Hagë gjykohen katër individë. Vetë logjika e së drejtës penale ndërkombëtare mbështetet mbi përgjegjësinë individuale. Por Waters vëren se procese të tilla mund të marrin në opinionin publik një kuptim shumë më të gjerë dhe të perceptohen si gjykime ndaj një lëvizjeje politike ose ushtarake.
Pikërisht këtu duhet bërë ndarja më e fortë. Një vendim ndaj Hashim Thaçit është juridikisht vendim ndaj Hashim Thaçit. Një vendim ndaj Kadri Veselit është vendim ndaj Kadri Veselit. E njëjta gjë vlen për Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Një vendim fajësie ndaj njërit ose disa prej tyre nuk është automatikisht një vendim fajësie ndaj UÇK-së dhe nuk mund të shndërrohet vetvetiu në një vendim mbi karakterin e luftës çlirimtare të Kosovës.
Edhe e kundërta është e vërtetë. Një vendim pafajësie ndaj katër të akuzuarve nuk do të thotë automatikisht se gjatë luftës nuk është kryer asnjë krim nga asnjë individ.
Fajësia është individuale. Pafajësia është individuale.
Kjo është pikërisht vija që nuk duhet të humbasë.
Një luftë nuk mund të gjykohet përmes biografisë së katër njerëzve
Këtu qëndron edhe rreziku më i madh historik i procesit. Një gjykatë penale është ndërtuar për të përcaktuar përgjegjësinë e individëve për vepra të caktuara. Ajo nuk është komision historik që duhet të japë një verdikt për të gjithë luftën e Kosovës.
Historia e UÇK-së përfshin mijëra njerëz, zona të ndryshme, periudha të ndryshme të organizimit, një konflikt të armatosur, ndërhyrjen ndërkombëtare dhe një kontekst historik shumë më të gjerë se biografia e katër personave. Reduktimi i gjithë kësaj historie në një proces penal ndaj katër individëve do të ishte jo vetëm historikisht problematik, por edhe juridikisht i pasaktë.
Kjo nuk do të thotë se individët nuk duhet të përgjigjen kur provohet se kanë kryer krime. Përkundrazi, pikërisht sepse përgjegjësia është individuale, kushdo që provohet se ka kryer ose ka marrë pjesë penalisht në një krim duhet të përgjigjet për veprimet e veta.
Por formula duhet të funksionojë edhe në drejtimin tjetër: askush nuk duhet të mbajë përgjegjësi penale për atë që nuk është provuar se ka bërë, urdhëruar, ndihmuar apo për të cilën nuk plotësohen elementet e tjera të përgjegjësisë që kërkon ligji.
Prokuroria akuzon; gjykata vendos
Kjo është ndoshta fjalia më e thjeshtë për të kuptuar gjithë procesin: Prokuroria akuzon; gjykata vendos.
Aktakuza nuk është vendim. Pretendimi nuk është provë. Pozita nuk është fajësi. Asociimi nuk është përgjegjësi automatike. Dhe ekzistenca e një krimi nuk është vetvetiu provë se çdo person mbi autorin fizik në një strukturë politike ose ushtarake është përgjegjës për të.
Pyetja përfundimtare e gjykatës duhet të mbetet e ngushtë: A është provuar, përtej dyshimit të arsyeshëm, përgjegjësia penale individuale e secilit prej katër të akuzuarve për veprat konkrete që i atribuohen?
Jo: a ishte UÇK-ja fajtore?
Jo: a ishte lufta e Kosovës fajtore?
Jo: çfarë verdikti duhet të japë historia?
Këto nuk janë pyetjet e një gjykate penale.
Drejtësia duhet të ecë nga krimi te prova, nga prova te lidhja me individin dhe vetëm atëherë te fajësia. Jo nga emri i individit te krimi; jo nga pozita te supozimi; jo nga organizata te fajësia e drejtuesit.
Në këtë pikë bashkohen të gjitha komplikimet juridike të procesit: JCE-ja, përgjegjësia komanduese, standardi i provës, prezumimi i pafajësisë dhe rreziku i fajësisë nga asociimi. Secila prej këtyre teorive mund të jetë një instrument legjitim i drejtësisë, por asnjëra nuk duhet të shndërrohet në rrugë të shkurtër drejt fajësisë.
Në Hagë janë katër individë. UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë.
Nëse kjo vijë ruhet, cilido qoftë rezultati, do të kemi një aktgjykim penal për përgjegjësinë e individëve. Nëse ajo humbet, procesi rrezikon të lexohet si një gjykim mbi një ushtri, një luftë dhe një histori të tërë.
Dhe kjo do të ishte një çështje krejt tjetër nga ajo që një gjykatë penale është thirrur të vendosë.