Prof.dr. Pal Nikolli/
Ky studim analizon të dhënat e një statistike osmane të viteve 1908–1909 mbi përbërjen e popullsisë në tri qendra me rëndësi të veçantë për gjeografinë historike shqiptare në hapësirën e sotme të Malit të Zi: Tuzi, Gucia dhe Rozhaja. Sipas materialit të identifikuar si Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, i kataloguar nga Genealogical Society of Utah në FHL microfilm 1915256, Item 4, tri qendrat kishin gjithsej 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, 4 246 serbë dhe 356 banorë të kategorive të tjera.
Analiza tregon se shqiptarët përbënin rreth 87,6% të popullsisë së përgjithshme të këtyre tri qendrave. Në Tuz statistika jep një përbërje prej 100% shqiptarë, ndërsa në Guci dhe Rozhajë shqiptarët përbënin respektivisht rreth 82,0% dhe 86,1% të popullsisë. Këto të dhëna paraqesin një dokument me rëndësi për rindërtimin e gjeografisë historike të popullsisë shqiptare në fillim të shekullit XX, ndonëse interpretimi shkencor duhet të marrë parasysh metodologjinë e statistikës osmane dhe nevojën për verifikim të drejtpërdrejtë të faksimiles origjinale.
Fjalë kyçe: shqiptarët, Mali i Zi, Tuzi, Gucia, Rozhaja, statistika osmane, 1908–1909, demografi historike, gjeografi historike, përkatësi etnike.
1. Hyrje
Në studimet mbi historinë dhe gjeografinë e popullsisë shqiptare në Ballkan, burimet statistikore të fundit të Perandorisë Osmane kanë një rëndësi të veçantë. Ato mundësojnë që, përtej përshkrimeve historike dhe hartave etnografike, të shqyrtohet edhe struktura numerike e popullsisë në një periudhë të caktuar.
Vitet 1908–1909 janë veçanërisht të rëndësishme. Ato i përkasin një periudhe të vonë të administrimit osman dhe menjëherë përpara ndryshimeve të mëdha politike, ushtarake dhe territoriale që do të përfshinin Ballkanin në vitet pasuese.
Në këtë kontekst, të dhënat për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën kanë interes të veçantë. Ato nuk janë thjesht shifra demografike. Të vendosura në hapësirën gjeografike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptaro – malazeze, ato ndihmojnë në analizën e shpërndarjes territoriale të popullsisë shqiptare, madhësisë së saj dhe raportit me komunitetet e tjera.
Qëllimi i këtij studimi është të analizojë në mënyrë të integruar të dhënat e paraqitura në statistikën osmane, duke përdorur tregues demografikë, përqindje, raporte numerike dhe krahasime territoriale.
2. Burimi dhe problemi metodologjik.
Burimi i përdorur në këtë analizë identifikohet si:
Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, material i kataloguar nga Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.
Ky identifikim bibliografik është me rëndësi sepse e ndan burimin primar nga transkriptimet apo ripublikimet e mëvonshme në internet.
Për një studim akademik duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet:
1. faksimiles së dokumentit origjinal;
2. transkriptimit të statistikës;
3. përllogaritjeve statistikore të autorit;
4. interpretimeve historiko-gjeografike.
Ky dallim është i domosdoshëm sidomos për Rozhajën, ku në transkriptime të ndryshme qarkullojnë shifrat 15 031 dhe 15 032 shqiptarë.
Prandaj, për botimin përfundimtar akademik rekomandohet që shifra të verifikohet drejtpërdrejt në faksimilen origjinale të FHL microfilm 1915256, Item 4. Në analizën e mëposhtme përdoret shifra 15 032, sepse kjo është shifra e materialit të dhënë për analizë.
3. Të dhënat statistikore
Tabela e konsoliduar paraqitet bashkëngjitur.
Përqindjet në tabelën bashkëngjitur janë llogaritur mbi numrat absolutë:
% shqiptarë = numri i shqiptarëve / popullsia gjithsej × 100.
Kështu:
Tuzi: 7 647 / 7 647 × 100 = 100,0%
Gucia: 9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%
Rozhaja: 15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%
Tri qendrat: 32 584 / 37 186 × 100 ≈ 87,6%
4. Tuzi: homogjenitet i plotë shqiptar sipas statistikës.
Rasti i Tuzit është më i veçanti nga pikëpamja statistikore.
Sipas të dhënave, Tuzi kishte:
7 647 banorë → 7 647 shqiptarë → 100%.
Pra, në tabelën e statistikës nuk paraqitet asnjë banor serb apo i kategorive të tjera.
Kjo e dhënë e konfirmuar nga faksimilja origjinale, përbën një tregues jashtëzakonisht të rëndësishëm për strukturën demografike të Tuzit në vitet 1908–1909.
Nga perspektiva e gjeografisë historike, Tuzi duhet analizuar brenda hapësirës më të gjerë të Malësisë, ku popullsia shqiptare kishte një shtrirje të konsoliduar historike.
Rëndësia e kësaj qendre nuk lidhet vetëm me numrin e banorëve, por me faktin se ajo përfaqëson një njësi me dominim absolut të një grupi etnik sipas burimit statistikor.
5. Gucia: shumicë shqiptare mbi katër të pestat e popullsisë.
Gucia kishte gjithsej:
12 073 banorë.
Struktura ishte:
9 905 shqiptarë;
1 812 serbë;
356 të tjerë.
Shqiptarët përbënin:
9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%.
Kjo do të thotë se më shumë se katër në çdo pesë banorë të Gucisë, sipas kësaj statistike, ishin shqiptarë.
Diferenca absolute midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:
9 905 − 1 812 = 8 093 banorë.
Pra, shqiptarët ishin rreth 5,47 herë më të shumtë se serbët.
Kjo është një karakteristikë demografike shumë e rëndësishme: Gucia nuk ishte thjesht një qendër me shumicë shqiptare, por një qendër ku shumica shqiptare ishte shumë e theksuar numerikisht.
6. Rozhaja: qendra me numrin më të madh absolut të shqiptarëve.
Rozhaja paraqet një tjetër rast të rëndësishëm.
Popullsia e përgjithshme ishte:
17 466 banorë.
Prej tyre:
15 032 shqiptarë
2 434 serbë
Shqiptarët përbënin:
15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%.
Pra, rreth 86 nga çdo 100 banorë ishin shqiptarë.
Në numër absolut, Rozhaja kishte numrin më të madh të shqiptarëve ndër tri qendrat:
15 032 shqiptarë.
Diferenca midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:
15 032 − 2 434 = 12 598 banorë.
Raporti shqiptarë/serbë ishte rreth:
15 032 / 2 434 ≈ 6,17.
Kjo do të thotë se për çdo një banor serb të regjistruar në këtë kategori statistikore kishte rreth 6,2 shqiptarë.
7. Krahasimi demografik.
Tre qendrat kanë një renditje interesante sipas madhësisë së popullsisë:
1. Rozhaja – 17 466 banorë
2. Gucia – 12 073 banorë
3. Tuzi – 7 647 banorë
Por në numrin absolut të shqiptarëve renditja është:
1. Rozhaja – 15 032
2. Gucia – 9 905
3. Tuzi – 7 647
Ndërsa sipas përqindjes shqiptare:
1. Tuzi – 100,0%
2. Rozhaja – 86,1%
3. Gucia – 82,0%
Kjo tregon se madhësia e popullsisë dhe pesha relative e shqiptarëve nuk janë të njëjta gjë.
Tuzi është më i vogli nga tri qendrat në numër total, por ka përqindjen më të lartë shqiptare. Rozhaja është qendra më e madhe dhe njëkohësisht ka numrin më të madh absolut të shqiptarëve.
8. Agregimi statistikor i tri qendrave.
Nëse tri qendrat merren së bashku, rezultati është:
37 186 banorë gjithsej.
Prej tyre:
32 584 shqiptarë
4 246 serbë
356 të tjerë
Struktura përfundimtare është:
shqiptarë: 87,6%
serbë: 11,4%
të tjerë: rreth 1,0%
Kështu, sipas këtyre të dhënave, shqiptarët ishin rreth 7,7 herë më të shumtë se serbët në agregatin e tri qendrave.
Ky është një rezultat i rëndësishëm statistikor, por duhet interpretuar me kujdes: 87,6% nuk është përqindja e shqiptarëve në të gjithë territorin e sotëm të Malit të Zi. Ajo është vetëm përqindja e shqiptarëve brenda tri njësive të përfshira në këtë tabelë.
9. Kontributi i secilës qendër në popullsinë shqiptare të agreguar.
Nga 32 584 shqiptarët e regjistruar në tri qendrat:
Rozhaja kontribuonte me rreth 46,1%;
Gucia me rreth 30,4%;
Tuzi me rreth 23,5%.
Pra, pothuajse gjysma e shqiptarëve të këtij agregati gjendej në Rozhajë.
Nga ana tjetër, në totalin e 37 186 banorëve të tri qendrave:
Rozhaja përbënte rreth 47,0%;
Gucia rreth 32,5%;
Tuzi rreth 20,6%.
Këto tregues ndihmojnë në kuptimin e peshës relative të secilës qendër në strukturën demografike të zonës së analizuar.
10. Interpretimi gjeografik.
Të dhënat statistikore marrin kuptim më të plotë kur vendosen në hapësirë.
Tuzi, Gucia dhe Rozhaja nuk përbëjnë tri pika të rastësishme në hartë. Ato lidhen me hapësira historike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptare, ku relievi malor, luginat, rrugët tradicionale dhe marrëdhëniet ekonomike e shoqërore kanë ndikuar në formimin e vendbanimeve.
Kjo e bën statistikën veçanërisht të vlefshme për gjeografinë historike, sepse ajo mund të kombinohet me:
hartat etnografike të periudhës;
hartat administrative osmane;
dokumentet konsullore;
regjistrimet e popullsisë;
literaturën historike;
të dhënat gjenealogjike;
dokumentet e periudhës së Luftërave Ballkanike;
hartat e mëvonshme administrative dhe etnografike.
Vetëm përmes mbivendosjes së këtyre burimeve mund të ndërtohet një hartë e besueshme GIS e shpërndarjes së popullsisë shqiptare në vitet 1908–1909.
11. Rëndësia historiko – gjeografike e statistikës.
Një statistikë demografike nuk është vetvetiu një hartë etnografike. Megjithatë, kur të dhënat lidhen me vendbanime konkrete, ato mund të shërbejnë si bazë për rindërtimin e një peizazhi demografik historik.
Në rastin konkret, tri tregues janë veçanërisht domethënës:
Tuzi – 100% shqiptarë
Gucia – rreth 82% shqiptarë
Rozhaja – rreth 86% shqiptarë
Pra, në të tria qendrat shqiptarët paraqiten si shumicë absolute ose shumë e theksuar.
Kjo e bën burimin të rëndësishëm për studimin e gjeografisë së popullsisë shqiptare përpara transformimeve territoriale të fillimit të shekullit XX.
12. Kufizimet dhe nevoja për kritikë burimore
Një studim akademik nuk duhet ta trajtojë asnjë statistikë historike në mënyrë jokritike.
Së pari, duhet të përcaktohet çfarë njësie administrative përfaqëson secila shifër: qytetin, kazane, nahijen, rrethin apo një territor tjetër administrativ.
Së dyti, duhet të përcaktohet metodologjia e klasifikimit të përkatësisë etnike të përdorur nga administrata osmane.
Së treti, duhet të kontrollohet nëse kategoritë e statistikës lidhen me etnicitetin, gjuhën, fenë, kombësinë apo një klasifikim administrativ të kohës.
13. Përfundime
Analiza e statistikës osmane të viteve 1908–1909 për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën nxjerr në pah një strukturë demografike ku popullsia shqiptare kishte një peshë shumë të madhe.
Tre qendrat kishin së bashku 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, ose rreth 87,6%.
Tuzi paraqitet si rasti më ekstrem, me 7 647 banorë dhe 100% shqiptarë sipas tabelës.
Gucia kishte 9 905 shqiptarë nga 12 073 banorë, ose rreth 82,0%.
Rozhaja kishte 15 032 shqiptarë nga 17 466 banorë, ose rreth 86,1%.
Në numër absolut, Rozhaja ishte qendra me numrin më të madh të shqiptarëve; në përqindje, vendin e parë e zinte Tuzi.
Në tërësi, këto të dhëna përbëjnë një dokument të rëndësishëm statistikor për studimin e gjeografisë historike shqiptare në fillim të shekullit XX. Ato dëshmojnë, brenda kufijve të burimit dhe të metodologjisë së tij, një prani të fuqishme shqiptare në këto tri qendra.
Në këtë kuptim, statistika osmane e viteve 1908–1909 nuk duhet parë thjesht si një tabelë numrash, por si një burim themelor për rindërtimin e hartës demografike të hapësirës shqiptare në prag të ndryshimeve të mëdha politike dhe territoriale të Ballkanit.
Burimi kryesor: Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.
Shënim metodologjik: Për botim akademik, të gjitha shifrat duhet të verifikohen përfundimisht kundrejt faksimiles së dokumentit origjinal, veçanërisht shifra e Rozhajës (15 031/15 032).