Prof.dr. Pal Nikolli/
Inteligjenca artificiale po hyn me shpejtësi pothuajse në çdo fushë të jetës: në arsim, shkencë, administratë, ekonomi, media, shëndetësi, drejtësi dhe në marrëdhëniet e përditshme njerëzore. Por pyetja më e rëndësishme nuk është më nëse AI do ta ndryshojë shoqërinë. Kjo tashmë po ndodh. Pyetja është nëse shoqëria do të jetë në gjendje ta përballojë këtë ndryshim pa krijuar një krizë të re sociale.
Rreziku kryesor nuk qëndron domosdoshmërisht te vetë inteligjenca artificiale. Ai qëndron te shpejtësia, përmasa dhe mënyra e përdorimit të saj.
Nëse një teknologji mund të kryejë brenda pak sekondash punë që më parë kërkonin orë ose ditë pune njerëzore, atëherë ajo nuk ndryshon vetëm produktivitetin. Ajo ndryshon edhe vlerën ekonomike të punës, strukturën e profesioneve dhe marrëdhënien e individit me dijen.
Këtu shfaqet paradoksi i madh i epokës së AI-së: teknologjia mund të prodhojë më shumë pasuri, ndërsa njëkohësisht mund të krijojë më shumë pasiguri sociale.
I. Nga automatizimi i punës te automatizimi i profesionit.
Revolucionet e mëparshme teknologjike automatizuan kryesisht punën fizike. Inteligjenca artificiale po hyn në një territor tjetër: punën intelektuale.
Ajo mund të shkruajë tekste, përkthejë, programojë, analizojë dokumente, përmbledhë studime, krijojë imazhe, interpretojë të dhëna dhe të ndihmojë në vendimmarrje.
Kjo prek jo vetëm punëtorin manual, por edhe juristin, gazetarin, përkthyesin, ekonomistin, programuesin, studiuesin, projektuesin, administratën dhe madje pjesë të punës akademike.
Problemi social lind kur shoqëria nuk arrin të krijojë vende të reja pune me të njëjtin ritëm me të cilin teknologjia transformon vendet ekzistuese. Atëherë mund të shfaqet një ndarje e re shoqërore: ata që zotërojnë teknologjinë dhe ata që zëvendësohen prej saj.
Nëse përfitimet e AI-së përqendrohen në pak kompani dhe pak individë, ndërsa kostot shpërndahen te miliona punonjës, teknologjia mund të rrisë ndjeshëm pabarazinë ekonomike.
II. Katastrofa nuk do të ishte vetëm papunësia.
Një nga gabimet më të zakonshme është ta reduktojmë problemin në pyetjen: Sa vende pune do të humbasin? Problemi është shumë më i thellë.bPuna nuk është vetëm burim të ardhurash. Ajo është gjithashtu identitet, dinjitet, status social, marrëdhënie njerëzore, disiplinë dhe pjesëmarrje në shoqëri.
Nëse një pjesë e madhe e popullsisë humbet jo vetëm të ardhurat, por edhe ndjenjën se është e nevojshme për shoqërinë, atëherë kemi një problem që nuk zgjidhet vetëm me kompensime financiare.
Mund të kemi një shoqëri ku prodhohet shumë më tepër me shumë më pak njerëz, por ku një pjesë e madhe e njerëzve ndihen të panevojshëm. Kjo do të ishte një prej formave më serioze të katastrofës sociale të epokës së AI-së.
III. Kriza e dijes dhe e arsimit.
Ekziston edhe një rrezik tjetër. Nëse nxënësi, studenti apo studiuesi ia delegon vazhdimisht AI-së leximin, analizën, shkrimin dhe arsyetimin, ekziston rreziku që të dobësohet pikërisht aftësia që arsimi duhet të zhvillojë: aftësia për të menduar në mënyrë të pavarur. Kështu mund të krijohet një paradoks: Shoqëria mund të ketë më shumë informacion se çdo epokë tjetër, por më pak njerëz që dinë ta gjykojnë atë në mënyrë kritike. Kjo është veçanërisht e rrezikshme në shkencë dhe universitet.
AI mund të ndihmojë studiuesin të gjejë literaturë, të analizojë të dhëna ose të formulojë hipoteza. Por nëse ajo përdoret për të zëvendësuar procesin intelektual, atëherë rrezikojmë të prodhojmë tekste pa autorësi reale, dije pa kuptim dhe diploma pa formim.
Prandaj universiteti i epokës së AI-së duhet të ndryshojë: më pak të vlerësojë aftësinë për të riprodhuar informacion dhe më shumë origjinalitetin, metodologjinë, verifikimin, argumentimin dhe kontributin personal.
IV. Një tjetër rrezik: zhdukja e kufirit mes së vërtetës dhe së rremes.
AI e ka bërë jashtëzakonisht të lehtë krijimin e teksteve, fotografive, videove dhe zërave bindës. Kjo mund të krijojë një krizë të re të besimit.
Nëse qytetari nuk është më në gjendje të dallojë lehtësisht një dokument autentik nga një dokument i gjeneruar, një fotografi reale nga një fotografi sintetike apo një deklaratë reale nga një deklaratë e fabrikuar, atëherë problemi nuk është vetëm teknologjik. Është demokratik dhe shoqëror.
Një shoqëri demokratike funksionon mbi një minimum besimi te faktet, dokumentet dhe institucionet. AI mund ta dobësojë këtë bazë nëse përdoret për manipulim masiv.
V. Dhe këtu shfaqet problemi i pushtetit.
Pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm: Çfarë mund të bëjë AI? Por: Kush e kontrollon AI-në?
Nëse një numër shumë i vogël kompanish kontrollojnë modelet më të fuqishme, të dhënat, infrastrukturën kompjuterike dhe platformat e shpërndarjes, atëherë përqendrimi teknologjik mund të shndërrohet në përqendrim ekonomik, informativ dhe politik.
Kjo krijon një rrezik të veçantë: një teknologji që premton demokratizimin e dijes mund të prodhojë, në rrethana të caktuara, një përqendrim të jashtëzakonshëm të fuqisë.
VI. Por AI nuk është domosdoshmërisht katastrofë.
Është e rëndësishme të mos biem në ekstrem të kundërt. AI mund të sjellë përfitime të mëdha: diagnostikim më të shpejtë, kërkim shkencor më efikas, administratë më produktive, përkthim dhe komunikim më të lehtë, ndihmë për personat me aftësi të kufizuara, përpunim të sasive gjigante të të dhënave dhe mundësi të reja për arsimimin.
Prandaj problemi nuk është AI kundër njeriut. Problemi është AI pa rregulla kundër shoqërisë.bTeknologjia duhet të jetë në shërbim të njeriut, jo njeriu në shërbim të teknologjisë.
VII. Shqipëria ka një rrezik të veçantë.
Për vende si Shqipëria, çështja është edhe më komplekse. Një ekonomi me treg relativisht të vogël pune, emigracion të lartë, pabarazi, institucione që ende kanë nevojë për forcim dhe kapacitete të kufizuara kërkimore nuk mund ta trajtojë AI-në vetëm si një modë teknologjike. Duhet të mendohet që tani për arsimin e ri, profesionet e reja, rikualifikimin e punonjësve, mbrojtjen e të dhënave, transparencën algoritmike, autorësinë shkencore, etikën akademike dhe përgjegjësinë juridike. Në të kundërt, Shqipëria mund të përfundojë duke importuar teknologjinë, por duke eksportuar njerëzit. Dhe kjo do të ishte një nga paradokset më të dhimbshme të modernizimit: teknologjia mbetet këtu, ndërsa kapitali njerëzor largohet.
VIII. Sfida e vërtetë.
Në fund, pyetja e shekullit XXI nuk është nëse njeriu do të mundë AI-në. Është shumë më themelore: A do të arrijë njeriu të ndërtojë institucione që ta vendosin AI-në brenda një rendi ekonomik, juridik, etik dhe shoqëror ku përfitimet e saj të mos shndërrohen në katastrofë sociale? Nëse përgjigjja është po, AI mund të bëhet një nga instrumentet më të fuqishme të progresit njerëzor. Nëse përgjigjja është jo, atëherë rreziku nuk është se makinat do të bëhen shumë inteligjente. Rreziku është që shoqëria njerëzore të bëhet shumë e varur prej tyre, ndërkohë që institucionet mbeten shumë të dobëta për t’i kontrolluar. Kjo është arsyeja pse debati për inteligjencën artificiale nuk duhet të jetë vetëm debat për teknologjinë. Është, mbi të gjitha, debat për të ardhmen e shoqërisë njerëzore.
Foto: almakpress.com