Paralajmërimi i Volker Türk dhe sfida e qeverisjes globale të teknologjisë.
Prof.dr. Pal NIKOLLI
Inteligjenca artificiale po hyn në një fazë të re të zhvillimit teknologjik, në të cilën nuk është më thjesht një instrument për automatizimin e detyrave njerëzore, por një teknologji që mund të ndikojë në ekonomi, shkencë, arsim, shëndetësi, komunikim, siguri, demokraci dhe vetë mënyrën se si shoqëritë marrin vendime.
Në këtë kontekst, deklarata e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut, Volker Türk, më 7 shtator 2026, përbën një sinjal të rëndësishëm politik dhe etik. Duke iu drejtuar Këshillit të OKB-së për të Drejtat e Njeriut në Gjenevë, Türk deklaroi:
“I share the concerns of industry insiders that advanced AI could pose an existential risk to humanity.”
Në të njëjtën ndërhyrje, ai kërkoi një përpjekje ndërkombëtare për vendosjen e garancive shumë të forta për sigurinë dhe mbrojtjen e inteligjencës artificiale, “before it is too late”.
Kjo deklaratë nuk duhet interpretuar si pohim se inteligjenca artificiale përbën sot një kërcënim për zhdukjen e njerëzimit. Ajo është një paralajmërim për një mundësi të ardhshme, veçanërisht nëse sistemet shumë të avancuara bëhen më autonome, më të fuqishme dhe më pak të kontrollueshme sesa mekanizmat institucionalë të krijuar për t’i mbikëqyrur ato.
Çështja, pra, nuk është nëse duhet të ndalojmë zhvillimin e IA-së, por nëse njerëzimi do të jetë në gjendje ta qeverisë teknologjinë përpara se kapacitetet e saj të tejkalojnë kapacitetin institucional për ta kontrolluar atë.
1. Nga teknologji ndihmëse në infrastrukturë të fuqisë
Historia e teknologjisë tregon se ndikimi i një inovacioni nuk përcaktohet vetëm nga vetë teknologjia, por nga mënyra se si ajo shpërndahet, kontrollohet dhe përdoret.
Inteligjenca artificiale po bëhet një infrastrukturë e re e fuqisë.
Ajo mund të përdoret për të analizuar miliona dokumente në sekonda, për të zbuluar modele në të dhëna, për të ndihmuar në diagnostikim, për të optimizuar rrjetet energjetike, për të parashikuar fenomene dhe për të përmirësuar vendimmarrjen. Por e njëjta teknologji mund të përdoret për mbikëqyrje masive, manipulim të informacionit, diskriminim algoritmik, sulme kibernetike, automatizim të luftës dhe përqendrim të jashtëzakonshëm të fuqisë ekonomike e politike.
Prandaj, problemi nuk është thjesht “IA-ja”, por marrëdhënia midis:
kapacitetit teknologjik → të dhënave → fuqisë ekonomike → fuqisë politike → kontrollit institucional.
Sa më shumë që këto elemente përqendrohen në duart e pak aktorëve, aq më i madh bëhet problemi i qeverisjes.
Türk e vendosi pikërisht këtë çështje në qendër të deklaratës së tij, duke paralajmëruar për përqendrimin e fuqisë së madhe të IA-së në duart e një numri të kufizuar kompanish dhe individësh.
2. Çfarë nënkupton “rrezik ekzistencial”?
Koncepti rrezik ekzistencial është shumë më i fortë se ideja e një teknologjie që shkakton probleme sociale.
Një rrezik ekzistencial është një rrezik që mund të shkaktojë pasoja aq të mëdha sa të kërcënojë vetë ekzistencën ose të ardhmen e njerëzimit.
Në rastin e IA-së, skenarët më seriozë nuk varen domosdoshmërisht nga ideja fantastiko – shkencore e një “makine të vetëdijshme” që vendos të shkatërrojë njerëzit.
Një problem shumë më teknik është humbja e kontrollit mbi sisteme shumë autonome dhe shumë të fuqishme.
Nëse një sistem do të ishte në gjendje të planifikonte në mënyrë autonome, përdorte mjete digjitale, prodhonte dhe ekzekutonte kode, manipulonte informacion, ndërvepronte me sisteme kritike, përmirësonte strategjitë e veta, kopjohej ose shpërndahej dhe të vepronte me mbikëqyrje njerëzore të kufizuar, atëherë problemi do të kalonte nga “A është sistemi i dobishëm?” në pyetjen shumë më fondamentale:
“A mund ta kontrollojmë atë në mënyrë të besueshme?”
Ky është një ndryshim paradigmatik.
3. Rreziku i parë: humbja e kontrollit njerëzor
Parimi themelor i qeverisjes së IA-së duhet të jetë se njeriu duhet të mbetet në kontroll të vendimeve me pasoja të pakthyeshme.
Nëse algoritmi merr një vendim për kredi, punësim apo renditje informacioni, gabimi mund të korrigjohet.
Por nëse një sistem autonom ndikon në infrastrukturën kritike, sistemet financiare, rrjetet energjetike, komunikimet, sigurinë kombëtare, sistemet ushtarake, ose proceset demokratike,
gabimi mund të ketë pasoja sistemike.
Kjo e bën të domosdoshëm konceptin e human oversight, pra mbikëqyrjen njerëzore efektive dhe jo thjesht formale.
UNESCO e vendos pikërisht mbikëqyrjen njerëzore, transparencën, drejtësinë, dinjitetin njerëzor dhe të drejtat e njeriut në qendër të qasjes së saj ndaj etikës së IA-së.
4. Rreziku i dytë: përqendrimi i fuqisë
Një nga paradokset më të mëdha të revolucionit të IA-së është se një teknologji që teorikisht mund të demokratizojë dijen mund të prodhojë njëkohësisht përqendrim të jashtëzakonshëm të fuqisë.
Modelet më të avancuara kërkojnë kapacitet të madh kompjuterik, të dhëna, energji, infrastruktura cloud, investime të mëdha dhe ekipe të specializuara kërkimore.
Kjo favorizon kompanitë dhe shtetet që zotërojnë kapitalin, qendrat e të dhënave, çipat dhe infrastrukturën digjitale.
Rreziku nuk është vetëm ekonomik. Përqendrimi i kapacitetit teknologjik mund të shndërrohet në përqendrim të fuqisë politike dhe informative.
Nëse disa aktorë kanë kontroll disproporcional mbi sistemet që prodhojnë, filtrojnë dhe shpërndajnë informacionin, atëherë demokracia përballet me një problem të ri: jo vetëm kontrollin e medias, por kontrollin e infrastrukturës algoritmike të dijes.
UNESCO ka paralajmëruar se modelet e biznesit të IA-së janë shumë të përqendruara në pak vende dhe në një numër të vogël kompanish, duke e lidhur këtë me pabarazinë dhe me nevojën për qeverisje më gjithëpërfshirëse.
5. Rreziku i tretë: dezinformimi dhe demokracia
IA ka ndryshuar në mënyrë radikale koston e prodhimit të informacionit sintetik.
Tekstet, fotografitë, videot, zërat dhe materialet e tjera sintetike mund të prodhohen në shkallë të madhe.
Kjo krijon një problem të ri epistemik:
Nëse qytetari nuk mund të dallojë më me besueshmëri faktin nga falsifikimi, si mund të funksionojë demokracia?
Një demokraci nuk mbështetet vetëm në zgjedhje. Ajo kërkon një hapësirë publike ku qytetarët mund të formojnë bindjet e tyre mbi informacion relativisht të besueshëm.
Manipulimi i informacionit përmes IA-së mund të deformojë debatet publike, amplifikojë ekstremizmin, manipulojë zgjedhësit, krijojë narrativa të rreme, diskreditojë individë dhe minojë besimin tek institucionet. Kjo është arsyeja pse qeverisja e IA-së nuk është vetëm çështje teknologjike. Është çështje e demokracisë dhe të drejtave të njeriut.
6. Rreziku i katërt: diskriminimi algoritmik
Algoritmet nuk janë automatikisht neutralë.
Nëse të dhënat e përdorura për trajnimin e një sistemi përmbajnë paragjykime historike, sistemi mund t’i riprodhojë ose edhe t’i përforcojë ato.
Kjo mund të ndodhë në punësim, kredi bankare, sigurime, arsim, drejtësi, polici, migracion, shëndetësi dhe administratë publike.
Problemi bëhet veçanërisht serioz kur vendimi algoritmik është i padepërtueshëm, ndërsa personi i prekur nuk ka mundësi të kuptojë pse është marrë vendimi.
Prandaj, parimi i shpjegueshmërisë dhe transparencës duhet të shoqërojë përdorimin e IA-së në sektorët me ndikim të lartë.
7. Rreziku i pestë: lufta dhe armët autonome
Një nga dimensionet më shqetësuese është përdorimi ushtarak i inteligjencës artificiale.
Sistemet autonome mund të identifikojnë objektiva, të analizojnë situata dhe të ndihmojnë në vendimmarrjen ushtarake.
Por pyetja etike dhe juridike është themelore:
A duhet t’i lejohet një makinerie të marrë vendimin përfundimtar për jetën ose vdekjen e një njeriu?
Kjo çështje është aktualisht pjesë e debatit ndërkombëtar mbi Lethal Autonomous Weapons Systems (LAWS). Negociatat ndërkombëtare tregojnë se ekziston një përplasje midis atyre që kërkojnë rregulla detyruese dhe atyre që preferojnë udhëzime jo – detyrueshme.
Këtu IA prek drejtpërdrejt të drejtën ndërkombëtare humanitare, përgjegjësinë shtetërore dhe parimin e dallimit midis civilëve dhe objektivave ushtarake.
8. Rreziku kibernetik dhe biologjik
IA mund të ulë barrierat teknike për kryerjen e disa aktiviteteve të rrezikshme.
Në sferën kibernetike, sistemet e avancuara mund të ndihmojnë në zbulimin e dobësive, automatizimin e sulmeve dhe shkallëzimin e operacioneve keqdashëse.
Në fushën biologjike, shqetësimi lidhet me mundësinë që sisteme të fuqishme të përdoren për të përshpejtuar kërkime ose procese që normalisht kërkojnë ekspertizë shumë të specializuar.
Këto janë shembuj ku dual – use technology bëhet problem qendror: e njëjta teknologji mund të shërbejë për përfitime të jashtëzakonshme njerëzore ose të keqpërdoret.
Prandaj, siguria e IA-së nuk duhet të kufizohet vetëm në “moslejimin e gabimeve”. Ajo duhet të përfshijë edhe parandalimin e keqpërdorimit.
9. Punësimi, pabarazia dhe transformimi ekonomik
Një tjetër dimension është tregu i punës.
IA mund të rrisë produktivitetin dhe të krijojë profesione të reja, por mund të automatizojë gjithashtu një numër të madh detyrash.
Problemi kryesor nuk është domosdoshmërisht zhdukja totale e profesioneve, por transformimi i strukturës së punës.
Nëse produktiviteti rritet ndërsa përfitimet ekonomike përqendrohen tek pronarët e kapitalit teknologjik, pabarazia mund të thellohet.
Në të kundërt, nëse përfitimet shpërndahen përmes arsimit, rikualifikimit, politikave sociale dhe aksesit të gjerë në teknologji, IA mund të bëhet një instrument i zhvillimit njerëzor.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për vendet me kapacitete të kufizuara teknologjike, të cilat rrezikojnë të mbeten jo vetëm pas në zhvillim ekonomik, por edhe pas në sovranitetin digjital.
10. Mjedisi dhe kostoja energjetike
Inteligjenca artificiale ka edhe një dimension gjeografik dhe mjedisor.
Qendrat e të dhënave kërkojnë energji dhe infrastrukturë. Zgjerimi i kapaciteteve të llogaritjes mund të rrisë kërkesën për energji, ujë dhe pajisje elektronike.
Kjo krijon një paradoks:
Teknologjia që mund të ndihmojë njerëzimin të luftojë ndryshimet klimatike mund të ketë njëkohësisht gjurmë të konsiderueshme mjedisore.
Prandaj, një qeverisje e përgjegjshme e IA-së duhet të masë jo vetëm performancën algoritmike, por edhe koston ekologjike të ciklit jetësor të teknologjisë.
UNESCO e ka përfshirë mbrojtjen e mjedisit dhe ekosistemeve ndër vlerat themelore të qasjes së saj etike ndaj IA-së.
11. Bota ka filluar të ndërtojë arkitekturën e qeverisjes së IA-së
Paralajmërimi i Volker Türk nuk vjen në një vakum institucional.
Në korrik 2026, OKB-ja zhvilloi në Gjenevë sesionin e parë të Global Dialogue on AI Governance, një platformë ku qeveritë, sektori privat, akademia, shoqëria civile dhe komuniteti teknik diskutojnë qeverisjen ndërkombëtare të IA-së.
Në të njëjtën kohë, Independent International Scientific Panel on AI publikoi më 1 korrik 2026 raportin e tij paraprak, duke ofruar vlerësimin e parë shkencor ndërkombëtar të mundësive, rreziqeve dhe ndikimeve të IA-së. Paneli paralajmëroi se mekanizmat ekzistues të sigurisë nuk po ecin me të njëjtin ritëm me zhvillimin e kapaciteteve të IA-së.
Kjo është veçanërisht domethënëse. Për herë të parë po krijohet një lidhje më e drejtpërdrejtë midis:
shkencës → etikës → të drejtave të njeriut → së drejtës → politikave publike → sigurisë ndërkombëtare.
12. Evropa: nga etika drejt detyrimit juridik
Në nivel evropian, qasja ka kaluar nga deklaratat etike drejt rregullimit juridik.
AI Act i Bashkimit Evropian, Rregullorja (BE) 2024/1689, vendos një kuadër të harmonizuar për inteligjencën artificiale dhe, sipas versionit aktual të konsoliduar, zbatohet përgjithësisht nga 2 gushti 2026, me disa kategori detyrimesh që hyjnë në fuqi në data të ndryshme.
Ndërkohë, Këshilli i Evropës ka krijuar Konventën Kuadër për IA-në, të drejtat e njeriut, demokracinë dhe shtetin e së drejtës. Ajo u hap për nënshkrim më 5 shtator 2024 dhe është paraqitur si traktati i parë ndërkombëtar juridikisht detyrues në këtë fushë.
Këto zhvillime tregojnë se IA nuk po trajtohet më vetëm si çështje e tregut të teknologjisë.
Ajo po bëhet çështje e së drejtës ndërkombëtare dhe e rendit demokratik.
13. Nga “etikë” në “siguri”
Një prej ndryshimeve më të rëndësishme në debatin bashkëkohor është kalimi nga pyetja:
“A është etike IA-ja?”
tek pyetja:
“Si mund të sigurohemi që sistemet shumë të fuqishme të jenë të kontrollueshme, të verifikueshme dhe të përgjegjshme?”
Etika është e domosdoshme, por nuk mjafton.
Një sistem mund të jetë projektuar me parime etike, por nëse nuk ekzistojnë auditime të pavarura, standarde teknike, mekanizma përgjegjësie, transparencë, testime para vendosjes, monitorim pas vendosjes, procedura për incidentet dhe sanksione për shkeljet, atëherë etika mbetet vetëm deklarative.
Prandaj, kërkesa e Türk për “cast iron guarantees” duhet kuptuar si thirrje për kalimin nga parimet në mekanizma konkretë sigurie.
14. “Vijat e kuqe” për inteligjencën artificiale
Një element veçanërisht i rëndësishëm i deklaratës së Türk ishte thirrja për “red lines”, pra kufij ndërkombëtarë për atë që IA nuk duhet të lejohet të bëjë.
Kjo ide mund të zhvillohet në disa nivele.
Së pari: vijat e kuqe për të drejtat e njeriut. Asnjë sistem IA nuk duhet të përdoret për të shkelur në mënyrë arbitrare dinjitetin njerëzor, jetën, privatësinë, lirinë e shprehjes, barazinë dhe mosdiskriminimin.
Së dyti: vijat e kuqe për autonominë njerëzore. Vendimet me pasoja të rënda mbi jetën e individit duhet të mbeten nën kontroll njerëzor real.
Së treti: vijat e kuqe për luftën. Duhet të përcaktohen kufijtë e përdorimit autonom të IA-së në vendimet që kanë pasoja vdekjeprurëse.
Së katërti: vijat e kuqe për infrastrukturën kritike. Sistemet autonome nuk duhet të kenë akses të pakufizuar në infrastrukturat që mund të shkaktojnë dëme sistemike.
Së pesti: vijat e kuqe për fuqinë e pakontrolluar. Duhet të ekzistojnë mekanizma ndërkombëtarë për testimin dhe vlerësimin e sistemeve më të avancuara përpara se ato të vendosen në përdorim në shkallë të gjerë.
15. Një problem i ri: shpejtësia e teknologjisë kundrejt shpejtësisë së institucioneve
Këtu ndodhet ndoshta thelbi i problemit.
Ligjet, institucionet dhe traktatet ndërkombëtare zhvillohen relativisht ngadalë.
Teknologjia zhvillohet shumë më shpejt.
OKB-ja e ka identifikuar pikërisht këtë hendek: aftësitë e IA-së po përparojnë më shpejt sesa kuadret e qeverisjes mund t’i ndjekin.
Kjo krijon një asimetri të rrezikshme:
algoritmi mund të përditësohet brenda ditësh, ndërsa ligji mund të kërkojë vite.
Nëse ky hendek vazhdon të zgjerohet, institucionet mund të përfundojnë duke rregulluar versionin e djeshëm të teknologjisë ndërsa përballen me versionin e së nesërmes.
16. Çfarë duhet të bëjë komuniteti ndërkombëtar?
Një arkitekturë serioze e qeverisjes globale të IA-së duhet të ndërtohet mbi disa shtylla.
E para: transparenca.
Duhet të dihet kush ndërton sistemin, me çfarë të dhënash, për çfarë qëllimi dhe me çfarë kufizimesh.
E dyta: auditimi i pavarur.
Sistemet më të fuqishme nuk mund të kontrollohen vetëm nga kompanitë që i zhvillojnë.
E treta: përgjegjësia juridike.
Duhet të përcaktohet qartë se kush mban përgjegjësi kur një sistem IA shkakton dëm.
E katërta: siguria teknike.
Testimi, vlerësimi i rrezikut, monitorimi dhe mekanizmat e ndërprerjes duhet të jenë pjesë e ciklit të zhvillimit.
E pesta: bashkëpunimi ndërkombëtar.
Asnjë shtet nuk mund ta zgjidhë i vetëm problemin e sistemeve që operojnë në një ekonomi dhe infrastrukturë globale.
E gjashta: përfshirja e vendeve më pak të zhvilluara teknologjikisht.
Qeverisja globale nuk duhet të kthehet në një marrëveshje midis fuqive teknologjike, duke i lënë vendet e tjera vetëm si përdorues të teknologjisë.
17. Shqipëria dhe sfida e IA-së
Për Shqipërinë, kjo çështje nuk duhet të shihet si një debat abstrakt që zhvillohet vetëm në Uashington, Bruksel, Gjenevë apo Silicon Valley.
IA do të ndikojë gjithnjë e më shumë në administratën publike, arsim, universitete, shëndetësi, financa, hartografi, planifikim territorial dhe shërbime publike.
Kjo kërkon një strategji kombëtare që të mos kufizohet në blerjen dhe përdorimin e teknologjisë, por të ndërtojë edhe kapacitetin për ta kuptuar, kontrolluar dhe audituar atë.
Në një vend ku të dhënat administrative, territoriale dhe statistikore janë gjithnjë e më të rëndësishme, përdorimi i IA-së duhet të shoqërohet me standarde për cilësinë e të dhënave, transparencë algoritmike, mbrojtje të privatësisë, siguri kibernetike, kompetenca profesionale, auditim institucional dhe përgjegjësi të qartë ligjore.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në GIS, hartografi dhe planifikim territorial, ku algoritmet e IA-së mund të ndikojnë në klasifikimin e territorit, analizën e imazheve satelitore, modelimin urban dhe vendimmarrjen hapësinore.
Një hartë e prodhuar nga IA nuk është thjesht një produkt grafik. Ajo mund të bëhet bazë për një vendim publik.
Prandaj, pyetja nuk duhet të jetë vetëm:
“A është harta e saktë?”
por edhe:
“Kush e krijoi modelin, cilat të dhëna përdori, cilat paragjykime përmban dhe kush mban përgjegjësi për vendimin e bazuar mbi të?”
Përfundim.
Paralajmërimi i Volker Türk duhet marrë seriozisht, por jo në mënyrë alarmante.
Ai nuk thotë se njerëzimi është në prag të zhdukjes nga inteligjenca artificiale. Ai paralajmëron se IA-ja e avancuar mund të arrijë nivele fuqie që krijojnë rreziqe ekzistenciale, nëse zhvillimi teknologjik nuk shoqërohet me mekanizma të mjaftueshëm sigurie, kontrolli dhe përgjegjësie.
Kjo është një pikë thelbësore.
Problemi më i madh i IA-së nuk është domosdoshmërisht se makinat mund të bëhen më inteligjente se njerëzit.
Problemi është nëse institucionet njerëzore do të mbeten mjaftueshëm të afta për të kontrolluar sistemet që krijojnë vetë njerëzit.
Njerëzimi ka kaluar më parë periudha kur teknologjia ka ndryshuar ekuilibrat e fuqisë. Revolucioni industrial, energjia bërthamore dhe revolucioni digjital treguan se teknologjia mund të prodhojë njëkohësisht mirëqenie dhe rrezik.
IA-ja është ndryshe në një aspekt themelor: ajo po zhvillon një teknologji që nuk manipulon vetëm materien, energjinë apo informacionin, por edhe proceset e arsyetimit dhe vendimmarrjes.
Pikërisht për këtë arsye, sfida e shekullit XXI nuk është të zgjedhim midis inovacionit dhe sigurisë.
Sfida është të ndërtojmë një rend ku inovacioni të jetë i sigurt, fuqia të jetë e përgjegjshme dhe inteligjenca artificiale t’i shërbejë njeriut pa e zhvendosur njeriun nga qendra e vendimmarrjes.
Nëse kjo nuk arrihet, paralajmërimi i Volker Türk mund të shihet jo si një profeci katastrofike, por si një thirrje e hershme për përgjegjësi.
Dhe ndoshta kjo është pyetja më e rëndësishme që duhet t’i bëjë vetes shoqëria moderne:
Nëse IA-ja po përparon më shpejt se ligji, politika dhe institucionet, kush do të kontrollojë kontrolluesit?
Foto: https://ekofin.al