Saimir Kadiu/
“The Trial” (“Procesi”) nuk është thjesht historia e Josef K.-së, një njeriu që një mëngjes arrestohet pa e ditur pse. Është historia e një njeriu që përballet me një sistem gjyqësor pa fytyrë, me rregulla që nuk i njeh, me autoritete që nuk i kupton dhe me një faj që askush nuk ia shpjegon.
Dhe pikërisht këtu qëndron universaliteti i Kafkës.
Sepse pyetja e tij nuk është vetëm: “Për çfarë akuzohet Josef K.?”
Pyetja më e frikshme është:
“A duhet të jesh fajtor që të trajtohesh si fajtor?”
Josef K. kërkon të kuptojë. Kërkon dosjen, akuzën, gjykatësin, rregullin. Por sa më shumë kërkon drejtësi, aq më thellë futet në labirintin e saj. Dyert hapen vetëm për të çuar në dyer të tjera. Njerëzit që duhet të shpjegojnë ligjin flasin në gjuhën e mjegullës. Dhe ligji, në vend që të jetë një dritë, bëhet një korridor i pafund.
Këtu Kafka na vendos përballë një pyetjeje që është shumë më e madhe se romani:
A është drejtësia gjithmonë e drejtë?
Në teori, drejtësia duhet të jetë e barabartë, e paanshme dhe e arsyeshme. Por drejtësia është edhe një institucion njerëzor. Dhe aty ku ka njerëz, ekzistojnë gabimi, paragjykimi, interesi, burokracia, frika dhe abuzimi me pushtetin.
Një ligj mund të jetë i ligjshëm, por jo domosdoshmërisht i drejtë.
Një vendim mund të jetë i formës së ligjit, por të mos jetë domosdoshmërisht i formës së së vërtetës.
Dhe një gjykatë mund të ketë muret, vulat dhe ceremoninë e drejtësisë, ndërsa brenda saj njeriu mund të ndihet i pafuqishëm përballë një mekanizmi që nuk e dëgjon.
Kafka nuk thotë se drejtësia është gjithmonë e padrejtë. Ai bën diçka më të thellë: na detyron të dyshojmë kur drejtësia humbet njeriun nga sytë.
Universaliteti i “Procesit” qëndron pikërisht këtu. Josef K. mund të jetë një qytetar i Pragës së fillimit të shekullit XX, por ankthi i tij nuk ka kombësi. Ai mund të shfaqet në çdo shoqëri ku individi përballet me një sistem që është bërë më i madh se vetë njeriu.
Kafka e kuptoi diçka profetike: pushteti nuk ka gjithmonë nevojë të bërtasë. Ndonjëherë mjafton të të lërë të presësh.
Një zyrë. Një formular. Një dosje. Një telefonatë që nuk vjen. Një përgjigje që shtyhet. Një derë që nuk hapet.
Dhe njeriu fillon të ndihet fajtor edhe pa e ditur fajin.
Kjo është arsyeja pse “Procesi” nuk plaket.
Sepse çdo epokë ka labirintet e veta. Çdo shoqëri ka institucionet e saj. Dhe çdo njeri, herët a vonë, mund të gjendet përballë një dere ku pyet: “Kush vendos për mua? Përse? Dhe a do të kem mundësi të dëgjohem?”
Në fund, Kafka nuk na jep një përgjigje.
Na lë me pyetjen.
Dhe ndoshta kjo është madhështia e tij: drejtësia nuk është vetëm të zbatosh ligjin. Drejtësia fillon atëherë kur ligji nuk harron njeriun.
Prandaj “Procesi” mbetet universal. Sepse Josef K. nuk është vetëm Josef K.
Është njeriu përballë sistemit. Është individi përballë pushtetit. Është frika përballë një dere të mbyllur.
Dhe është pyetja e përjetshme:
Nëse drejtësia nuk është e drejtë për njeriun, a mund të quhet ende drejtësi?