Prof.dr. Pal NIKOLLI/
1. Identifikimi dhe karakteri i hartës.
Harta e paraqitur me titullin «Shqipnija e Vërtetë», e hartuar nga Ahmet Gashi, është një dokument hartografik i vitit 1941, me shkallë 1:200 000. Dokumentacioni arkivor e vendos atë në Fondin 144, Koleksioni i Hartave, në Arkivin Qendror të Shtetit, së bashku me studimin Shqipnija ethnike edhe vuajtjet e shqiptarëve në Shqipnin e robnueme.
Nga vëzhgimi i drejtpërdrejtë i hartës, ajo nuk duhet klasifikuar si një hartë e zakonshme politike – administrative. Struktura e saj tregon se kemi të bëjmë me një hartë historiko – etnogjeografike dhe politike – territoriale, ku elementi kryesor është përcaktimi grafik i një hapësire të konsideruar shqiptare.
Në këtë aspekt, harta ka dy nivele të pandashme:
niveli teknik hartografik, që përfshin shkallën, rrjetin gjeografik, hidrografinë, relievin, vendbanimet dhe toponiminë;
dhe
niveli interpretues, që shprehet përmes kufirit të veçantë, ngjyrosjes së territorit dhe titullit «Shqipnija e Vërtetë».
Kjo ndërthurje e bën hartën një burim të rëndësishëm për historinë e hartografisë shqiptare.
2. Shtrirja hapësinore e paraqitur.
Vëzhgimi i drejtpërdrejtë i hartës tregon se hapësira e paraqitur shtrihet shumë përtej kufirit të Shqipërisë së vitit 1913.
Territori i evidentuar përfshin një hapësirë të gjerë të Ballkanit Perëndimor, duke përfshirë zona që sot ndodhen në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut, Serbi, Greqi dhe hapësira të tjera të lidhura historikisht me konceptin etnogjeografik shqiptar.
Burimet që dokumentojnë hartën përmendin, ndër të tjera, Ulqinin, Tivarin, Podgoricën, Hotin, Grudën, Plavën, Gucinë, Pejën, Rugovën, Rozhajën, Peshterin, si dhe në jug Prevezën, Çamërinë dhe zona të tjera.
Kjo shtrirje është elementi i parë që duhet evidentuar në analizën hartografike: harta nuk paraqet thjesht Shqipërinë shtetërore, por një koncept shumë më të gjerë territorial.
3. Analiza e kufirit.
Elementi më i dukshëm i hartës është vija kufizuese e kuqe.
Nga pikëpamja grafike, kjo vijë ka një peshë vizuale dukshëm më të madhe se shumica e elementeve të tjera të hartës. Trashësia dhe kontrasti i saj e bëjnë kufirin të perceptohet menjëherë.
Kjo është një zgjedhje hartografike me rëndësi të veçantë.
Në vend që territori të përcaktohet vetëm përmes emrave të vendeve ose përmes informacionit etnografik, hartografi e shndërron atë në një figurë të vetme territoriale të mbyllur nga një kufi i dallueshëm.
Nga këndvështrimi i semiotikës hartografike, vija e kuqe kryen një funksion të dyfishtë:
– funksionin denotativ, sepse tregon kufirin e hapësirës së paraqitur;
– funksionin konotativ, sepse i jep këtij kufiri një rëndësi identitare dhe politike.
Është pikërisht ky element që e bën hartën më shumë sesa një inventar gjeografik.
Megjithatë, në një analizë universitare duhet theksuar qartë se kjo vijë është kufiri i konceptuar dhe paraqitur nga autori, jo automatikisht një kufi shtetëror me status juridik ndërkombëtar.
4. Analiza e sipërfaqes së ngjyrosur.
Sipërfaqja e përfshirë brenda kufirit është e dalluar nga hapësirat përreth përmes ngjyrimit të njëtrajtshëm.
Ky është një element themelor i organizimit perceptues të hartës.
Në hartografi, përdorimi i një ngjyre të përbashkët për një hapësirë të madhe krijon një unitet vizual territorial. Lexuesi nuk ka nevojë të ndjekë me vëmendje të gjitha segmentet e kufirit; sipërfaqja e ngjyrosur e bën të qartë menjëherë se cilat zona konsiderohen pjesë e së njëjtës kategori.
Kështu, ngjyra krijon një marrëdhënie të qartë figurë – sfond.
Territori shqiptar shfaqet si figura kryesore, ndërsa territoret e tjera si kontekst.
Ky mekanizëm është shumë i rëndësishëm në hartat me funksion identitar, sepse e shndërron një hapësirë të ndërlikuar historike dhe demografike në një tërësi vizuale të vetme.
5. Analiza e bregdetit dhe kufirit perëndimor.
Kufiri perëndimor paraqitet nëpërmjet vijës bregdetare të Adriatikut dhe Jonit.
Sipas përshkrimit të vetë materialit shpjegues të Gashit, kufiri perëndimor përcaktohet nga hapësira bregdetare që shkon deri në Prevezë në jug, ndërsa në veri vazhdon drejt bregdetit të Adriatikut. Dokumenti jep edhe koordinata dhe gjatësi të kufirit bregdetar, çka tregon se autori kërkonte t’i jepte përshkrimit një bazë të matshme gjeografike.
Nga pikëpamja hartografike, kjo është e rëndësishme sepse kufiri nuk ndërtohet vetëm mbi elemente politike, por lidhet me një element natyror të qëndrueshëm: vijën bregdetare.
Kjo krijon një kontrast interesant me kufijtë tokësorë, të cilët kalojnë nëpër një hapësirë shumë më komplekse politike, etnografike dhe fizike.
6. Analiza e sektorit veriperëndimor.
Në veriperëndim, harta përfshin një varg krahinash dhe vendbanimesh që lidhen me hapësirën shqiptare të Malit të Zi dhe Sanxhakut.
Materiali shpjegues i Gashit e përshkruan këtë sektor me pika referimi të përcaktuara edhe me koordinata dhe përmend zona si Ulqini, Tivari, Podgorica, Hoti, Gruda, Kuçi, Triepshi, Plava, Gucia, Berana, Peja, Rugova dhe Rozhaja.
Kjo tregon se kufiri nuk është konceptuar si një vijë e thjeshtë gjeometrike.
Ai kalon nëpër një mozaik të ndërlikuar krahinash historike dhe hapësirash etnogjeografike.
Pikërisht këtu shfaqet karakteri etnogjeografik i hartës: njësia e territorit nuk është vetëm administrata, por edhe krahina, popullsia dhe identiteti i lidhur me hapësirën.
7. Analiza e sektorit verilindor dhe lindor.
Në drejtimin verilindor dhe lindor, harta shtrihet drejt Kosovës, Maqedonisë së atëhershme dhe zonave shqiptare më në lindje.
Kjo pjesë është veçanërisht e rëndësishme sepse territori nuk përcaktohet nga një vijë e vetme natyrore, siç ndodh me detin në perëndim.
Kufiri tokësor kalon përmes një territori të fragmentuar nga male, lugina, qytete dhe njësi historike.
Nga pikëpamja e hartografisë politike, kjo e bën kufirin një konstrukt kompleks hapësinor, ku kriteret fizike dhe njerëzore ndërthuren.
8. Analiza e sektorit jugor.
Sektori jugor është ndër pjesët më të rëndësishme të hartës.
Ai shtrihet drejt Epirit dhe përfshin zona që në dokumentacionin e Gashit lidhen me Çamërinë, Filatin, Ajdonatin, Margëlliçin, Pargën dhe Prevezën.
Në aspektin hartografik, kjo pjesë tregon qartë se koncepti territorial i hartës nuk ndalet në kufijtë politikë të Shqipërisë së kohës.
Përkundrazi, ai mbështetet në një interpretim etnogjeografik të vazhdimësisë së hapësirës shqiptare drejt jugut.
9. Shkalla 1:200 000
Shkalla 1:200 000 është një nga karakteristikat më të rëndësishme teknike të hartës dhe është e dokumentuar në burimet bibliografike dhe arkivore.
Kjo shkallë është mjaft e përshtatshme për një hartë të gjerë rajonale, sepse lejon kombinimin e informacionit territorial me një numër të konsiderueshëm detajesh.
Në të njëjtën kohë, ajo imponon një shkallë të caktuar generalizimi.
Për këtë arsye, çdo qytet, lumë, rrugë ose element relievor i paraqitur në hartë duhet konsideruar rezultat i një procesi përzgjedhjeje kartografike.
10. Rrjeti gjeografik.
Në hartë vërehet përdorimi i rrjetit gjeografik, i cili krijon një kornizë referimi për pozicionimin e territorit.
Ky element është shumë i rëndësishëm për analizën shkencore sepse lejon që harta të mos trajtohet thjesht si një figurë ilustrative.
Rrjeti i koordinatave bën të mundur:
– përcaktimin e pozicionit të pikave;
– matjen e shtrirjes territoriale;
– kontrollin e përafërt të orientimit;
– krahasimin me hartat moderne;
– gjeoreferencimin e hartës në një mjedis GIS.
Kjo e fundit është veçanërisht e rëndësishme për kërkimet bashkëkohore.
11. Problemi i projeksionit.
Nga një vëzhgim i vetëm vizual i riprodhimit të hartës nuk është metodologjikisht e sigurt të përcaktohet me saktësi projeksioni hartografik.
Rrjeti i meridianëve dhe paraleleve mund të japë të dhëna për natyrën e projeksionit, por identifikimi i tij kërkon matjen e deformimeve, analizën e hapësirave midis meridianëve dhe paraleleve dhe, idealisht, krahasimin me koordinata të njohura.
Prandaj, përfundimi shkencërisht korrekt është:
projeksioni duhet identifikuar përmes analizës së gjeoreferimit dhe jo vetëm nga pamja grafike e hartës.
Kjo është një pikë ku analiza e drejtpërdrejtë e skedarit origjinal me rezolucion të lartë do të ishte shumë më e fuqishme se analiza e një reproduktimi të reduktuar.
12. Toponimia.
Toponimia e hartës është një nga komponentët e saj më të rëndësishëm.
Emrat e qyteteve, krahinave dhe elementeve të tjera gjeografike krijojnë një peizazh gjuhësor shqiptar.
Në këtë rast, toponimia nuk është vetëm mekanizëm orientimi.
Ajo funksionon si shenjë identitare.
Përdorimi i emërtimeve shqiptare për vendbanimet dhe krahinat e paraqitura e vendos hapësirën nën një perspektivë të caktuar kulturore dhe gjuhësore.
Në analizën e hartave historike kjo është shumë e rëndësishme, sepse ndryshimi i një toponimi mund të ndryshojë edhe mënyrën se si perceptohet identiteti i një vendi.
13. Generalizimi dhe përzgjedhja e vendbanimeve.
Në shkallën 1:200 000, nuk është e mundur të paraqiten të gjitha vendbanimet e territorit.
Prandaj, vendimi se cilat qendra të shënohen dhe cilat të mos shënohen përbën një pjesë të rëndësishme të metodologjisë së hartografit.
Vendbanimet e përzgjedhura krijojnë një rrjet hapësinor të identitetit.
Qytetet nuk janë thjesht pika në hartë. Ato janë nyje që i japin territorit strukturë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një hartë etnogjeografike, sepse përmes qyteteve dhe vendbanimeve territori shfaqet si hapësirë e banuar.
14. Hidrografia.
Rrjeti hidrografik ka funksion të rëndësishëm orientues.
Lumenjtë dhe liqenet krijojnë struktura natyrore që ndihmojnë lexuesin të identifikojë rajonet.
Në të njëjtën kohë, hidrografia shërben si sfond fizik mbi të cilin vendoset kufiri etnogjeografik.
Kjo është e rëndësishme sepse harta nuk paraqet një territor abstrakt, por një territor të vendosur mbi një peizazh real.
15. Relievi dhe marrëdhënia me kufirin.
Relievi është një komponent tjetër i rëndësishëm.
Duke e krahasuar vizualisht kufirin me vargmalet dhe luginat, vihet re se kufiri nuk mund të interpretohet thjesht si një kufi natyror.
Në disa sektorë ai lidhet me struktura fizike, ndërsa në të tjerë kalon nëpër hapësira të cilat nuk kanë një kufi natyror të qartë.
Kjo është një dëshmi e rëndësishme se kriteri i hartës është kryesisht etnogjeografik dhe historiko – politik, jo vetëm fiziko – gjeografik.
16. Marrëdhënia midis kufirit dhe vendbanimeve.
Një nga mënyrat më interesante për ta lexuar hartën është të vëzhgohet marrëdhënia midis vijës së kuqe dhe vendbanimeve.
Kufiri nuk është vendosur thjesht nëpër zona të pabanuara.
Ai përfshin një numër të madh qendrash urbane dhe rurale.
Kjo i jep territorit një karakter të hapësirës së banuar dhe të organizuar, duke e dalluar atë nga një koncept thjesht gjeomorfologjik.
17. Hierarkia grafike.
Nga pikëpamja e dizajnit hartografik, mund të dallohen disa nivele të qarta informacioni:
1. Titulli dhe koncepti territorial.
2. Kufiri i kuq.
3. Sipërfaqja e dalluar me ngjyrë.
4. Qytetet dhe vendbanimet.
5. Hidrografia dhe relievi.
6. Rrjeti gjeografik.
Kjo hierarki është shumë funksionale.
Lexuesi kupton fillimisht çfarë territori pretendohet, pastaj ku ndodhet ai, dhe më pas cilat janë elementet që e përbëjnë atë.
18. Analiza semiotike.
Nëse harta trajtohet si një sistem semiotik, atëherë mund të identifikohen disa shenja kryesore:
E kuqja → kufiri dhe ndarja territoriale.
E verdha → uniteti i hapësirës së identifikuar.
Emrat shqip → identiteti gjuhësor.
Qytetet → prania njerëzore dhe organizimi territorial.
Lumenjtë dhe liqenet → struktura fizike.
Rrjeti gjeografik → saktësia dhe referenca hapësinore.
Titulli «Shqipnija e Vërtetë» → korniza interpretuese e të gjithë hartës.
Në këtë mënyrë, titulli nuk është thjesht element tekstual. Ai funksionon si çelës interpretues i të gjithë sistemit kartografik.
19. «Shqipnija e Vërtetë» si konstrukt kartografik.
Nga analiza e drejtpërdrejtë rezulton se harta nuk synon vetëm të tregojë vendndodhjen e shqiptarëve.
Ajo ndërton një figurë territoriale të unifikuar.
Kjo arrihet përmes kombinimit të një kufiri të vetëm, një sipërfaqeje të dalluar, toponimisë, vendbanimeve, rrjetit gjeografik dhe elementeve fizike.
Prandaj, harta mund të konsiderohet si një model hapësinor i konceptit të Shqipërisë etnike.
Burimet bibliografike e përshkruajnë në mënyrë të drejtpërdrejtë si hartë që paraqet «shtrirjen etnike të shqiptarëve».
20. Harta dhe konteksti historik i vitit 1941.
Viti 1941 është i domosdoshëm për interpretimin e dokumentit.
Harta u përgatit në një periudhë të jashtëzakonshme të historisë ballkanike, pas pushtimit dhe shpërbërjes së Mbretërisë së Jugosllavisë. Burimet dokumentojnë se Gashi dhe bashkëpunëtorë të tjerë shqiptarë ishin të angazhuar në strukturat teknike të Komisionit për mbrojtjen e trojeve shqiptare.
Kjo rrethanë e rrit rëndësinë e hartës si dokument historik.
21. Harta si dokument teknik dhe si dokument ideor.
Analiza e drejtpërdrejtë tregon se nuk është e mjaftueshme të thuhet se kjo është vetëm një «hartë politike».
Ajo është njëkohësisht:
— hartë gjeografike, sepse paraqet koordinata, hidrografi, reliev dhe vendbanime;
— hartë historike, sepse lidhet me një moment të përcaktuar të historisë;
– hartë etnogjeografike, sepse synon të paraqesë shtrirjen etnike;
– hartë politike, sepse përcakton një hapësirë territoriale;
– hartë identitare, sepse përdor gjuhën, emërtimet dhe simbolikën për të ndërtuar një hapësirë shqiptare.
Kjo shumësi funksionesh është pikërisht ajo që i jep hartës vlerën e saj shkencore.
22. Çfarë mund të matet sot me GIS?
Harta e Ahmet Gashit është veçanërisht e përshtatshme për një projekt modern të hartografisë historike dhe GIS-it.
Duke përdorur hartën origjinale me rezolucion të lartë, mund të realizohen:
= Gjeoreferimi – lidhja e hartës historike me koordinatat moderne.
= Vlerësimi i deformimit – krahasimi i pozicioneve historike me ato moderne.
= Vektorizimi i kufirit të kuq – krijimi i një poligoni GIS.
= Llogaritja e sipërfaqes – përcaktimi i sipërfaqes së territorit të paraqitur.
= Analiza e perimetrit – matja e gjatësisë së kufirit.
= Analiza e vendbanimeve – identifikimi dhe gjeokodimi i qyteteve të paraqitura.
= Analiza toponimike – krahasimi i emërtimeve historike me emërtimet moderne.
= Overlay historik – krahasimi me kufijtë politikë të 1913, 1941, 1945 dhe periudhave të mëvonshme.
= Analiza demografike – krahasimi i territorit të paraqitur me të dhëna historike të popullsisë.
Kjo do të krijonte një bazë gjeohistorike të Shqipërisë së paraqitur nga Ahmet Gashi.
23. Përfundim.
Analiza e drejtpërdrejtë e hartës «Shqipnija e Vërtetë» tregon se kemi përpara një dokument hartografik shumë më kompleks sesa një paraqitje të thjeshtë të territorit shqiptar.
Ajo është ndërtuar si një sistem i integruar shenjash hapësinore, në të cilin kufiri, ngjyra, toponimia, vendbanimet, hidrografia, relievi, rrjeti gjeografik dhe shkalla funksionojnë së bashku.
Elementi qendror është kufiri, i cili e transformon një hapësirë të gjerë dhe heterogjene në një njësi territoriale të perceptueshme.
Ngjyrosja e sipërfaqes e përforcon këtë unitet.
Toponimia e shqipëruar e vendos territorin brenda një kuadri të caktuar gjuhësor dhe kulturor.
Vendbanimet e shndërrojnë territorin në hapësirë njerëzore.
Hidrografia dhe relievi e lidhin atë me strukturën fizike të Ballkanit.
Ndërsa shkalla dhe rrjeti gjeografik i japin dokumentit karakterin e një harte të mirëfilltë shkencore të kohës.
Pikërisht kombinimi i këtyre elementeve bën që harta të mos jetë thjesht një pasqyrim i territorit, por një model kartografik i një ideje territoriale.
Nga këndvështrimi i historisë së hartografisë shqiptare, kjo është ndoshta karakteristika më e rëndësishme e saj.
Harta e Ahmet Gashit tregon se territori mund të ndërtohet edhe përmes gjuhës grafike të hartës: kufiri e përcakton, ngjyra e unifikon, emri e identifikon, vendbanimet e humanizojnë, koordinatat e lokalizojnë dhe titulli i jep kuptim politik e kulturor.
Prandaj, «Shqipnija e Vërtetë» duhet trajtuar si një burim primar i hartografisë historike shqiptare dhe si një dokument i rëndësishëm për studimin e marrëdhënies midis hapësirës, identitetit kombëtar dhe gjeografisë politike në gjysmën e parë të shekullit XX.
Kjo hartë është një burim i fuqishëm për kërkimin akademik, sepse na lejon ta studiojmë jo vetëm si hartë të një territori, por si dokument të mënyrës se si territori shqiptar është menduar, përkufizuar dhe paraqitur hartografikisht.
– Përfundimi metodologjik.
Për një analizë të nivelit të avancuar, hapi i ardhshëm duhet të jetë gjeoreferimi real i hartës së bashkëngjitur dhe jo thjesht interpretimi vizual. Me skedarin origjinal me rezolucion të lartë mund të përcaktohen numerikisht projeksioni i mundshëm, parametrat e rrjetit gjeografik, deformimet hapësinore, koordinatat e pikave të kontrollit, sipërfaqja e territorit të kufizuar me të kuqe dhe gjatësia e kufirit. Kjo do ta kthente analizën nga një interpretim hartografik në një studim të mirëfilltë analitik dhe gjeohapësinor të hartës së Ahmet Gashit.