Prof. Begzad Baliu*/
Studimi i Ukshin Hotit mbi Lidhjen e Prizrenit përfaqëson një nga kontributet më të rëndësishme në historinë e mendimit politik dhe historiografik shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX. Vlera e tij nuk qëndron vetëm në interpretimin e një ngjarjeje të veçantë historike, por në krijimin e një modeli të ri konceptual për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet historisë shqiptare dhe proceseve ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, ky studim duhet parë jo vetëm si tekst historiografik, por edhe si tekst teorik, metodologjik dhe epistemologjik.
Kontributi i parë i madh i Hotit është metodologjik. Ai largohet nga modeli tradicional i historiografisë përshkruese, e cila zakonisht kufizohej në rindërtimin kronologjik të ngjarjeve dhe të figurave historike. Në vend të kësaj, ai ndërton një analizë të bazuar mbi marrëdhëniet ndërmjet strukturave politike, interesave ndërkombëtare dhe veprimit historik të shqiptarëve. Historia nuk paraqitet më si rrëfim i së kaluarës, por si proces i ndërlikuar ndërveprimi ndërmjet faktorëve lokalë dhe globalë.
Një risi tjetër metodologjike është përdorimi i perspektivës sistemore. Hoti e interpreton Lidhjen e Prizrenit jo si fenomen të izoluar, por si pjesë të sistemit evropian të balancës së fuqive. Kjo qasje i mundëson atij të kapërcejë kufijtë e historisë kombëtare dhe ta integrojë çështjen shqiptare në kontekstin më të gjerë të marrëdhënieve ndërkombëtare. Përmes këtij interpretimi, historia shqiptare fiton një dimension të ri analitik dhe bëhet pjesë e historisë politike të Evropës moderne.
Në planin teorik, risia më e madhe e studimit qëndron në konceptin e “faktorit shqiptar”. Deri atëherë, shqiptarët zakonisht paraqiteshin në historiografi si objekt i vendimeve të marra nga Fuqitë e Mëdha ose nga Perandoria Osmane. Hoti e ndryshon këtë perspektivë. Ai argumenton se me Lidhjen e Prizrenit shqiptarët fillojnë të veprojnë si subjekt politik, duke hyrë në sistemin ndërkombëtar si faktor me interesa të veçanta dhe me aftësi për të ndikuar mbi zhvillimet historike. Kjo është një nga formulimet më origjinale të mendimit politik shqiptar bashkëkohor.
Po aq e rëndësishme është mënyra se si ai e koncepton marrëdhënien ndërmjet kombit dhe shtetit. Në analizën e tij, kombi nuk paraqitet si produkt i shtetit, por si bashkësi politike që mund të ekzistojë dhe të veprojë edhe në mungesë të sovranitetit shtetëror. Lidhja e Prizrenit shfaqet si dëshmi historike e kësaj teze. Shqiptarët organizohen politikisht, artikulojnë interesa kombëtare dhe ndërhyjnë në proceset ndërkombëtare para se të kenë shtetin e tyre kombëtar. Ky interpretim përbën një kontribut me rëndësi të veçantë për teorinë politike shqiptare.
Nga pikëpamja historiografike, Hoti realizon një zhvendosje të rëndësishme konceptuale. Ai nuk e mohon interpretimin kombëtar të Lidhjes së Prizrenit, por e plotëson atë me një interpretim ndërkombëtar. Për rrjedhojë, Lidhja nuk shihet më vetëm si organizatë kombëtare shqiptare, por edhe si reagim ndaj një rendi ndërkombëtar të ndërtuar mbi logjikën e balancës së fuqive. Kjo e bën analizën e tij më të gjerë dhe më komplekse sesa shumica e interpretimeve të mëparshme.
Një tjetër risi historiografike qëndron në analizën e Kongresit të Berlinit. Në historiografinë tradicionale, Kongresi zakonisht paraqitej si forum ku u morën vendime të padrejta ndaj shqiptarëve. Hoti nuk e mohon këtë dimension, por përpiqet të shpjegojë logjikën e brendshme që prodhoi këto vendime. Ai argumenton se ato nuk ishin rezultat i qëndrimeve personale të diplomatëve evropianë, por shprehje e interesave strategjike të Fuqive të Mëdha dhe e nevojës për ruajtjen e ekuilibrit politik në Evropë. Në këtë mënyrë, analiza e tij fiton një thellësi që mungon në interpretimet thjesht normative.
Në fushën e historisë diplomatike, studimi përfaqëson një kontribut të veçantë. Hoti demonstron se Lidhja e Prizrenit nuk ishte vetëm organizatë e rezistencës territoriale, por edhe instrument diplomatik për afirmimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Memorandumet, peticionet, delegacionet dhe kontaktet politike që zhvilloi Lidhja interpretohen si pjesë e procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes shqiptare. Kjo qasje e pasuron ndjeshëm kuptimin tradicional të veprimtarisë së saj.
Po aq i rëndësishëm është kontributi epistemologjik i studimit. Hoti ndërton një model interpretues që kombinon historinë, teorinë politike dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, ai kapërcen kufijtë disiplinorë dhe krijon një formë të re të analizës shkencore shqiptare. Kjo e vendos studimin e tij ndër tekstet më të avancuara metodologjikisht të mendimit shqiptar të kohës.
Në historinë e albanologjisë, ky studim përfaqëson një moment të rëndësishëm të hapjes së kërkimit shqiptar ndaj teorive moderne të shkencave politike. Ndryshe nga tradita e mëhershme, e cila mbështetej kryesisht në filologji, histori ose etnografi, Hoti fut në analizën shqiptare kategoritë e gjeopolitikës, të sistemit ndërkombëtar, të balancës së fuqive dhe të subjektivitetit politik. Kjo e zgjeron ndjeshëm horizontin teorik të studimeve shqiptare.
Nga këndvështrimi i historisë së ideve politike shqiptare, Ukshin Hoti zë një vend të veçantë sepse ai e koncepton çështjen shqiptare si pjesë të proceseve globale. Për të, historia e shqiptarëve nuk mund të kuptohet jashtë historisë së Evropës dhe as politika shqiptare jashtë sistemit ndërkombëtar. Kjo e bën mendimin e tij një nga formulimet më të plota të ndërthurjes së identitetit kombëtar me analizën e rendit ndërkombëtar.
Një aspekt tjetër me rëndësi është aktualiteti i kësaj qasjeje. Edhe pse studimi trajton ngjarje të shekullit XIX, kategoritë teorike që përdor Hoti mbeten të vlefshme për interpretimin e proceseve politike bashkëkohore. Konceptet e faktorit shqiptar, të subjektivitetit politik, të ndërkombëtarizimit të çështjeve kombëtare dhe të raportit ndërmjet interesit kombëtar dhe sistemit ndërkombëtar vazhdojnë të kenë rëndësi në analizën e zhvillimeve politike të shqiptarëve në kohën moderne.
Në përfundim, mund të thuhet se kontributi më i madh i Ukshin Hotit nuk qëndron vetëm në interpretimin e Lidhjes së Prizrenit, por në transformimin e mënyrës së të menduarit për historinë shqiptare. Ai e zhvendos analizën nga niveli i historisë kombëtare drejt nivelit të historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare dhe e paraqet Lidhjen e Prizrenit si momentin kur shqiptarët hynë në sistemin evropian të politikës si faktor i vetëdijshëm dhe si subjekt historik. Pikërisht për këtë arsye, studimi i tij mbetet një nga arritjet më të rëndësishme të mendimit politik shqiptar bashkëkohor dhe një nga interpretimet më origjinale të Lidhjes së Prizrenit në historiografinë shqiptare.
*Botuar nga tekst më i gjatë.