Aktgjykimi ndaj drejtuesve të UÇK-së kërkon reagim institucional, diplomaci aktive dhe mbrojtje të argumentuar të luftës së Kosovës në arenën ndërkombëtare.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
16 shtatori 2026 do të mbetet një datë e rëndë në kujtesën politike dhe institucionale të Kosovës. Në Hagë u shqiptua aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Dhomat e Specializuara i gjetën të katër të akuzuarit penalisht përgjegjës për disa krime lufte, ndërsa i shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. Sipas njoftimit zyrtar të Dhomave të Specializuara, aktgjykimi lidhet me përgjegjësi individuale penale për vepra konkrete dhe përfshin edhe lirime nga akuza për një numër incidentesh të veçanta.
Ky është një moment që kërkon nga Kosova shumë më tepër sesa reagime emocionale. Kërkon shtetësi, qartësi, përgjegjësi dhe diplomaci.
Kosova nuk duhet të heshtë.
Por as nuk duhet të reagojë me gjuhën e zemërimit. Në marrëdhëniet ndërkombëtare, shteti nuk matet vetëm nga forca e dhimbjes së tij, por edhe nga aftësia për ta shndërruar atë dhimbje në argument, dokument, diplomaci dhe veprim institucional.
Kjo është sfida e sotme.
Një aktgjykim gjyqësor nuk është e gjithë historia e Kosovës
Duhet bërë një dallim themelor: një aktgjykim penal përcakton përgjegjësi penale individuale për persona dhe për vepra konkrete brenda një procesi gjyqësor. Ai nuk është, në vetvete, një gjykim mbi të gjithë historinë e Kosovës, mbi të drejtën e popullit të Kosovës për liri apo mbi të gjithë luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Vetë Dhomat e Specializuara e kanë përshkruar çështjen si një proces që lidhet me përgjegjësinë individuale penale të katër të akuzuarve për vepra të caktuara gjatë konfliktit të viteve 1998–1999.
Kjo ndarje është jashtëzakonisht e rëndësishme.
Kosova duhet ta respektojë procesin gjyqësor dhe, njëkohësisht, të mbrojë historinë e saj me mjete politike, juridike, diplomatike dhe akademike.
Të respektosh drejtësinë nuk do të thotë të heqësh dorë nga e drejta për të argumentuar historinë.
Të pranosh ekzistencën e një vendimi gjyqësor nuk do të thotë që shteti duhet të heshtë përballë interpretimit politik që mund t’i bëhet atij.
Dhe pikërisht këtu fillon përgjegjësia e institucioneve të Kosovës.
Kosova duhet të reagojë si shtet, jo vetëm si shoqëri e prekur
Pas një ngjarjeje të tillë, reagimi institucional nuk mund të kufizohet në deklarata të rastit.
Duhet të ekzistojë një qëndrim i koordinuar i Presidencës, Qeverisë, Kuvendit dhe diplomacisë së Kosovës.
Duhet të flitet me gjuhën e së drejtës ndërkombëtare.
Duhet të komunikohet me aleatët.
Duhet t’u shpjegohet partnerëve ndërkombëtarë dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale penale dhe karakterit të luftës së Kosovës.
Duhet të argumentohet historikisht dhe juridikisht se çfarë ishte konflikti i viteve 1998–1999, cilat ishin rrethanat që e prodhuan atë dhe cili ishte konteksti ndërkombëtar në të cilin ndërhyri NATO-ja.
Kjo nuk është ndërhyrje në drejtësinë e gjykatës.
Është diplomaci shtetërore.
Dhe diplomacia shtetërore nuk mund të lihet bosh.
Heshtja diplomatike krijon hapësirë për narrativa të tjera
Nëse Kosova nuk e shpjegon vetë historinë e saj, të tjerët do ta shpjegojnë atë në vend të saj.
Kjo është një nga mësimet më të rëndësishme të këtij momenti.
Serbia ka ndërtuar prej vitesh një politikë të jashtme aktive në raport me Kosovën. Beogradi e ka paraqitur konfliktin kryesisht përmes narrativës së vet politike dhe diplomatike.
Prandaj Prishtina nuk mund të mjaftohet me përgjigje pasive.
Një shtet që dëshiron të konsolidojë subjektivitetin e tij ndërkombëtar duhet të ketë diplomaci aktive, jo vetëm diplomaci reaguese.
Duhet të ketë ekipe që ndjekin vazhdimisht zhvillimet në organizatat ndërkombëtare, në parlamentet e shteteve aleate, në universitetet dhe qendrat kërkimore, në mediat ndërkombëtare dhe në institucionet juridike.
Duhet të ekzistojë një arkiv shtetëror i argumenteve.
Duhet të ekzistojë një strategji e komunikimit ndërkombëtar.
Duhet të ekzistojë një diplomaci që nuk zgjohet vetëm kur ndodh një krizë.
Lufta e Kosovës duhet të shpjegohet në tërësinë e saj
Historia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi një aktgjykim.
Lufta e Kosovës duhet të studiohet dhe të shpjegohet në tërësinë e saj: represioni, shpërnguljet, dhuna ndaj popullsisë civile, rezistenca, UÇK-ja, ndërhyrja e NATO-s, administrimi ndërkombëtar dhe më pas ndërtimi i institucioneve të Republikës së Kosovës.
Në këtë kontekst, edhe përgjegjësitë individuale për krime duhet të trajtohen me standardin e drejtësisë.
Por ato nuk mund të përdoren automatikisht për të përmbysur të gjithë kontekstin historik në të cilin u zhvillua lufta.
Ky është një dallim që Kosova duhet ta shpjegojë me qetësi dhe argumente.
Drejtësia dhe politika nuk duhet të ngatërrohen
Një nga çështjet më të ndjeshme është raporti ndërmjet drejtësisë dhe politikës.
Gjykata duhet të gjykojë mbi prova dhe standarde juridike.
Politika duhet të merret me pasojat politike, historike dhe ndërkombëtare të një zhvillimi të tillë.
Këto janë dy fusha të ndryshme.
Nëse politika përpiqet të zëvendësojë gjykatën, dëmtohet shteti i së drejtës.
Por nëse shteti hesht dhe e lë hapësirën publike ndërkombëtare vetëm për interpretimet e të tjerëve, dëmtohet diplomacia.
Prandaj Kosova duhet të bëjë atë që i takon një shteti: ta respektojë procesin juridik dhe, njëkohësisht, ta mbrojë me argumente interesin e saj shtetëror.
Katër emra, por një kapitull më i gjerë historik
Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi janë sot në qendër të këtij procesi gjyqësor.
Por historia e Kosovës nuk fillon me ta dhe nuk përfundon me ta.
Ata kanë pasur role të rëndësishme politike dhe ushtarake gjatë periudhës së luftës dhe më pas kanë luajtur role të ndryshme në ndërtimin institucional të Kosovës. Megjithatë, një shtet nuk mund ta ndërtojë kujtesën e vet historike vetëm rreth individëve.
Institucionet duhet të ruajnë dokumentet.
Universitetet duhet të studiojnë historinë.
Arkivat duhet të jenë funksionale.
Diplomacia duhet të argumentojë.
Shoqëria civile duhet të debatojë.
Dhe shteti duhet të ketë një politikë të qartë të kujtesës historike.
Vetëm kështu një shoqëri e përballon një moment të vështirë pa u copëtuar politikisht.
Kosova nuk duhet të futet në konflikt me aleatët
Një gabim tjetër do të ishte që dhimbja e këtij momenti të shndërrohej në konflikt me aleatët ndërkombëtarë.
Kosova duhet të ruajë marrëdhëniet e saj strategjike me Shtetet e Bashkuara dhe vendet kryesore evropiane.
Kjo nuk nënkupton heqje dorë nga argumentet e veta; përkundrazi.
Marrëdhëniet e forta me aleatët krijojnë hapësirë për dialog më serioz, për shpjegim më të mirë të qëndrimeve dhe për mbrojtjen e interesave shtetërore.
Kosova ka nevojë për më shumë diplomaci, jo për më pak.
Ka nevojë për më shumë komunikim me aleatët, jo për izolim.
Ka nevojë për argumente, jo për retorikë të pakontrolluar.
Çfarë duhet të bëjë Kosova tani?
Pas këtij aktgjykimi, institucionet e Kosovës mund të ndërtojnë një platformë të qartë veprimi.
Së pari, duhet të ketë një analizë juridike dhe institucionale të plotë të aktgjykimit.
Së dyti, duhet të shpjegohet publikisht dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale të të dënuarve dhe historisë së përgjithshme të konfliktit.
Së treti, diplomacia e Kosovës duhet të komunikojë sistematikisht me shtetet që e kanë njohur Kosovën.
Së katërti, duhet të fuqizohet diplomacia publike dhe akademike.
Së pesti, duhet të dokumentohet në mënyrë profesionale historia e luftës dhe e periudhës së represionit.
Së gjashti, duhet të krijohet një mekanizëm i përhershëm për monitorimin e narrativave ndërkombëtare që lidhen me Kosovën.
Dhe, mbi të gjitha, duhet të ndërpritet politika e reagimit vetëm pasi ngjarja ka ndodhur.
Kosova duhet të jetë një hap përpara.
Nga reagimi te diplomacia aktive
Ky është ndoshta momenti për të ndryshuar një kulturë të tërë të veprimit shtetëror.
Kosova nuk mund të jetë vetëm subjekt që reagon ndaj deklaratave të Beogradit, ndaj zhvillimeve në Bruksel, ndaj vendimeve të gjykatave apo ndaj deklaratave të aktorëve ndërkombëtarë.
Kosova duhet të prodhojë vetë diplomaci, duhet të krijojë iniciativa, duhet të zhvillojë argumente, duhet të ndërtojë aleanca dhe duhet të komunikojë me botën.
Një shtet nuk mbrohet vetëm në ditën kur sulmohet diplomatikisht.
Një shtet mbrohet çdo ditë: në ambasada, në universitete, në organizata ndërkombëtare, në media, në konferenca, në dialog politik, në dokumente juridike, në arkiva dhe në kujtesën kolektive.
Kosova duhet të flasë me gjuhën e shtetit
Aktgjykimi i Hagës është një ngjarje e rëndësishme dhe e dhimbshme për një pjesë të madhe të shoqërisë kosovare dhe të kombit shqiptar. Por përgjigjja e Kosovës nuk duhet të jetë vetëm dhimbja.
Duhet të jetë shtetësia.
Nuk duhet të jetë vetëm zemërimi.
Duhet të jetë argumenti.
Nuk duhet të jetë vetëm protesta.
Duhet të jetë diplomacia.
Nuk duhet të jetë vetëm mbrojtja emocionale e figurave të luftës.
Duhet të jetë mbrojtja e dokumentuar e historisë së Kosovës.
Dhe, mbi të gjitha, nuk duhet lejuar që një aktgjykim ndaj katër individëve të shndërrohet në një narrativë të përgjithshme mbi të drejtën e popullit të Kosovës për liri dhe shtetësi.
Ky dallim është thelbësor.
Kosova duhet ta respektojë drejtësinë, por Kosova duhet edhe të flasë; duhet të flasë me dokumente, me të drejtën ndërkombëtare, me historinë, me diplomaci, me maturi dhe me dinjitet.
Sepse shteti që hesht për historinë e vet ua lë të tjerëve mundësinë që ta shkruajnë atë në vend të tij.
Pas Hagës, Kosova nuk ka nevojë për më shumë zhurmë. Ka nevojë për më shumë shtet.