Nga Rafael Floqi/
Sotir Gjika (1889–1927), i njohur me pseudonimin “Shkëmb’i Mbletës”, ishte një nga publicistët më të rëndësishëm shqiptarë të fillimshekullit XX, megjithëse emri i tij mbeti për shumë kohë në hije. Në një jetë të shkurtër, vetëm 38-vjeçare, ai zhvilloi një veprimtari të jashtëzakonshme si gazetar, publicist dhe patriot, duke punuar në Shqipëri, Shtetet e Bashkuara, Rumani dhe Itali.
Kjo letër e panjohur deri më sot për publikun shqiptar përbën një dokument me vlerë të veçantë historike dhe politike. E shkruar nga patrioti dhe publicisti Sotir Gjika në vitet vendimtare pas Konferencës së Paqes në Paris, ajo dëshmon qartë vizionin e tij mbi rreziqet që i kanoseshin shtetit shqiptar nga planet për copëtimin e vendit dhe mbi rëndësinë strategjike të Shqipërisë në ekuilibrin adriatiko-ballkanik. Përtej kontekstit të kohës, letra pasqyron mendimin politik të një prej intelektualëve më të shquar shqiptarë të fillimshekullit XX dhe ndihmon për të kuptuar debatet diplomatike që zhvilloheshin në Evropë rreth fatit të Shqipërisë. Botimi i saj në gjuhën shqipe synon të sjellë para lexuesit një burim autentik historik, duke ruajtur besnikërisht përmbajtjen dhe frymën e dokumentit origjinal. Në kushte të vështira ai kërkonte një mbështetje italiane kundër agresionit sllav dhe grek.
Por Pakti Tittoni–Venizelos, i nënshkruar në korrik të vitit 1919 midis ministrit të Jashtëm italian Tommaso Tittoni dhe kryeministrit grek Eleftherios Venizelos, përbënte një nga marrëveshjet më të rrezikshme për të ardhmen e Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore. Edhe pse mbahej pjesërisht sekret, ai parashikonte mbështetjen reciproke të Italisë dhe Greqisë për zgjerimin e interesave të tyre territoriale në Ballkan, duke lënë të hapur rrugën për copëtimin e mëtejshëm të shtetit shqiptar. Greqia synonte të siguronte aneksimin e të ashtuquajturit “Vorio Epir”, ndërsa Italia kërkonte të forconte kontrollin mbi Vlorën dhe ndikimin e saj politik në Shqipëri. Për patriotët shqiptarë, kjo marrëveshje ishte një kërcënim i drejtpërdrejtë ndaj pavarësisë dhe integritetit territorial të vendit, pasi tregonte se fuqitë fqinje ishin të gatshme të vendosnin për fatin e Shqipërisë pa pjesëmarrjen e vetë shqiptarëve. Pikërisht në këtë klimë rreziku morën një rëndësi të veçantë reagimet e elitës kombëtare shqiptare dhe mobilizimi diplomatik që kulmoi me mbrojtjen e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.
S. Gjika karrierën e nisi në Boston me gazetën “Dielli”, ndërsa më vonë bashkëpunoi me një sërë organesh shqiptare dhe italiane, si “Atdheu”, “Përlindja e Shqipënis”, “Liri e Shqipërisë”, “Corriere delle Puglie”, “La Gazzetta di Puglia” dhe sidomos me gazetën “Kuvendi”, të cilën e themeloi në Romë në vitin 1918. Për rreth trembëdhjetë vjet ai mbajti një bashkëpunim të pandërprerë me shtypin italian, duke u bërë ndër të paktët gazetarë shqiptarë që pati një rubrikë të përhershme kushtuar çështjes shqiptare në shtypin e huaj.
Publicistika e Gjikës u zhvillua në vitet vendimtare për fatin e Shqipërisë, nga shpallja e Pavarësisë deri në konsolidimin e shtetit shqiptar. Përmes artikujve të tij ai mbrojti me vendosmëri të drejtat kombëtare, kundërshtoi copëtimin e Shqipërisë dhe kritikoi çdo politikë që cenonte interesat shqiptare, pa bërë dallim mes kundërshtarëve dhe aleatëve. Motoja e tij ishte t’i shërbente atdheut “me besë e me nder”.
Përveç gazetarisë, Gjika mori pjesë edhe në luftën për mbrojtjen e shtetit shqiptar. Në vitin 1914 luftoi në betejën e Rashbullit nën komandën e kolonelit holandez Thomson, ku u plagos dhe u kap rob nga kryengritësit, për t’u shpëtuar më pas nga ndërhyrja e Fuqive të Mëdha.
Një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së tij përfshin edhe letërkëmbimet me figura të shquara si Asdreni, Luigj Gurakuqi, Ahmet Zogu dhe personalitete të tjera të Rilindjes Kombëtare. Këto dokumente hedhin dritë mbi përpjekjet për organizimin politik të shqiptarëve, autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare dhe mbrojtjen diplomatike të interesave kombëtare.
Falë punës kërkimore të nipit të tij, Eugjen Merlika, artikujt dhe korrespondenca e Sotir Gjikës janë mbledhur në vëllimin “Detyra ime mbaron me jetën time”, duke rikthyer në vëmendje figurën e një gazetari që e konsideroi publicistikën një mision kombëtar. Edhe pse vdiq në varfëri dhe larg atdheut, ai la pas një trashëgimi të çmuar, duke dëshmuar se fjala e lirë dhe ndershmëria mund të jenë armë po aq të fuqishme sa lufta për lirinë e një kombi.
Veprimtaria e Sotir Gjikës në shtypin italian përbën një nga kontributet më të veçanta të publicistikës shqiptare të fillimshekullit XX. Duke filluar nga 6 gushti 1914, ai u bë bashkëpunëtor i rregullt i gazetës “Corriere delle Puglie” në Bari, ku hapi një rubrikë të posaçme kushtuar Shqipërisë. Për trembëdhjetë vjet me radhë ai shkroi pa ndërprerje në shtypin italian, duke shpjeguar opinionit publik zhvillimet në Ballkan dhe duke mbrojtur të drejtën e shqiptarëve për një shtet të pavarur e me kufij etnikë. Në një kohë kur propaganda e vendeve fqinje ishte shumë e organizuar, pena e Gjikës u bë zëri më i qëndrueshëm shqiptar në shtypin evropian.
Në vitin 1918 ai themeloi në Romë gazetën “Kuvendi”, një tribunë dygjuhëshe në shqip dhe italisht, e cila u shndërrua në një qendër të rëndësishme të diplomacisë publike shqiptare. Në faqet e saj botuan figura të njohura të jetës politike dhe kulturore shqiptare e arbëreshe, ndërsa vetë Gjika mbrojti me argumente të forta çështjen shqiptare gjatë Konferencës së Paqes në Paris dhe viteve vendimtare të njohjes ndërkombëtare të shtetit shqiptar. “Kuvendi” luajti një rol të rëndësishëm në sensibilizimin e opinionit italian dhe evropian për të drejtat e Shqipërisë.
Megjithëse pati mundësi të ndërtonte një karrierë të suksesshme dhe të siguronte mirëqenie personale, Sotir Gjika zgjodhi t’ia kushtonte jetën idealit kombëtar. I goditur nga një sëmundje e rëndë, ai vazhdoi të shkruante deri në ditët e fundit, madje punoi edhe për zbardhjen e atentatit ndaj gjeneralit Enrico Tellini. Më 12 prill 1927 ai ndërroi jetë në një spital të Veronës, larg atdheut dhe në kushte të vështira ekonomike. Trashëgimia që la nuk ishte pasuria materiale, por një emër i ndërtuar mbi ndershmërinë, besnikërinë ndaj Shqipërisë dhe një publicistikë që mbetet dëshmi e patriotizmit intelektual shqiptar.
***
Ne revistën italiane “Politica 1920” në rubrikën Dokumente Shqiptare gjejmë një letër të Sotir Gjikës drejtuar kryeredaktorit Coppola e cila i sillet lexuesit shqiptar për herë të parë, prej meje.
Një letër e Sotir Gjikës
Nga Sotir Gjika, një prej personaliteteve më të njohura dhe më autoritare të politikës shqiptare, kemi marrë letrën e mëposhtme, të cilën po e botojmë, sepse ajo paraqet me një gjuhë të përmbajtur dhe të saktë situatën që kompromiset e fundit po krijojnë në Shqipëri. Zbulimet e fundit të dokumenteve të politikës franceze dhe jugosllave nxjerrin edhe më qartë në pah rëndësinë që ka Shqipëria për Italinë. Ajo mund të përbëjë një kështjellë mbrojtëse kundër përparimit të sllavëve drejt detit dhe, njëkohësisht, një bazë të fuqisë politike në prapavijën e Mbretërisë S.K.S. (Serbo-Kroato-Sllovene), një bazë jashtëzakonisht e favorshme për një veprim pozitiv të Italisë kundër arrogancës jugosllave.
Ndërkohë që në Adriatik po thuren aleanca kundër Italisë dhe shfaqet synimi për të vazhduar edhe në të ardhmen politikën agresive ndaj saj, është e domosdoshme që shteti S.K.S. të gjendet i rrethuar në krahë nga një Bullgari dhe një Shqipëri të konsoliduara në fuqinë e tyre të plotë. Prandaj, Shqipëria është duke zënë një vend të dorës së parë në planin e përgjithshëm të politikës italiane. Italia duhet të ketë si një politikë të brendshme, ashtu edhe një politikë të jashtme për Shqipërinë. Përballë zhvillimeve të reja dhe kompromisit famëkeq Lloyd George–Nitti, fjalët e patriotit shqiptar marrin një domethënie të veçantë.
“I dashur Coppola,
Për pasojat e rënda që mund t’i vijnë politikës adriatiko-ballkanike të Italisë nga një copëtim ose zvogëlim i Shqipërisë, që në të vërtetë do të ishte i barasvlershëm me shpërbërjen e saj, ka shumë për të thënë. Megjithatë, do ta përmbledh mendimin tim sa më shkurt të jetë e mundur. Greqia dhe Jugosllavia, duke kërkuar aneksime të reja territoriale në Shqipëri, sipas mendimit tim, nuk shtyhen thjesht nga etja për pushtime. Përkundrazi, ato synojnë me çdo kusht të pengojnë krijimin e një shteti shqiptar dhe kërkojnë pikërisht rrëzimin përfundimtar të këtij parimi, të pranuar dhe të sanksionuar nga Traktati i Konferencës së Londrës i vitit 1913.
Për të arritur këtë qëllim, qeveritë e Athinës dhe të Beogradit veprojnë qartazi nën shtysën dhe drejtimin e mbështetësve të tyre të fuqishëm e të vendosur, të cilët, në këtë mënyrë, synojnë gjithashtu dhe në mënyrë të qartë të godasin tërthorazi, nëpërmjet mbrojtjes së interesave absurde jugosllave dhe greke, interesat jetike italiane. Shqipëria, në vetvete, nuk mund të përbëjë një rrezik real as për Greqinë dhe as për Jugosllavinë. Por ajo përbën urën lidhëse të Italisë me Lindjen Evropiane dhe portën natyrore të depërtimit politik e ekonomik italian në Ballkan. Përmes një Shqipërie të pavarur do të mund të realizohej ajo politikë tërthore që u përgjigjet parimeve etnike dhe një paqeje të drejtë ballkanike, politikë që Italia duhej dhe duhet ta ndiqte me vendosmëri.
Pretendimet e reja greke dhe jugosllave për aneksime territoriale në Shqipëri synojnë pikërisht të shembin këtë urë dhe të mbyllin këtë portë.
Fqinjët tanë e ndjekin këtë synim me një metodë të menduar mirë dhe praktikisht të sigurt.
Greqia, sapo të vendoset në provincat tona më të mira jugore, do të fillojë greqizimin e detyruar dhe sistematik të vendit, me qëllim që të pengojë ringjalljen e çdo irredentizmi të ardhshëm shqiptar.
Për më tepër, ajo shpreson se aneksimet e reja arbitrare do të shërbejnë për të forcuar edhe më shumë lidhjen e saj tokësore me shtetin S.H.S. (Serbo-Kroato-Slloven), lidhje kjo që e bën të pamundur kontaktin natyror të Shqipërisë me Bullgarinë.
Nga ana tjetër, Jugosllavia, duke e çuar kufirin deri në Drinin e Zi, jo vetëm që i shkëput shtetit shqiptar të veriut pjesët e tij më jetike, duke ia hequr kështu mundësinë për t’u formuar dhe për të mbijetuar, por vendos gjithashtu nën sundimin e saj të drejtpërdrejtë mbi një milion shqiptarë.
Ndryshe nga Greqia, nuk besoj se Jugosllavia synon të ndërmarrë një sllavizim të detyruar dhe sistematik të provincave tona veriore, jo për ndonjë respekt ndaj parimeve më elementare, por sepse një gjë e tillë do të ishte materialisht dhe praktikisht e pamundur.
Nga Drini deri në Tivar dhe prej andej deri në fshatrat më të largëta të Kosovës, shqiptarët përbëjnë një masë kompakte, të aftë t’i rezistojë çdo propagande për asimilim dhe shkombëtarizim.
Për të gjitha këto qeveria e Beogradit është dhe do të mbetet plotësisht e vetëdijshme, aq më tepër tani që në Jugosllavi janë përfshirë elementë me qytetërim më të zhvilluar se ai serb, politikisht të aftë, pasi kanë qenë funksionarët më të mirë të Austrisë, si kroatët dhe sllovenët, të cilët tashmë drejtojnë politikën e shtetit të ri.
Duke qenë se synimi i saj është të ndjekë me përpikëri gjurmët e politikës ballkanike të monarkisë së shpërbërë danubiane — një politikë që ndiqte vijën vertikale me objektiv të pandryshueshëm Selanikun — Jugosllavia ka shumë gjasa të përpiqet të ndjekë ndaj shqiptarëve që administron një politikë pajtimi, me një synim të qartë: të tërheqë, nëse është e mundur, edhe popullsitë shqiptare të provincave qendrore që do të përbënin shtetin shqiptar, mbi të cilin Italia, sipas kompromisit të Parisit, do të duhej të ushtronte mandatin.
Megjithëse Greqia dhe Jugosllavia pritet të ndjekin në Shqipëri dy drejtime të ndryshme politike, veprimet e tyre do të synojnë megjithatë të njëjtin qëllim: të pengojnë me çdo kusht që shteti shqiptar, i kufizuar midis Matit dhe Vjosës, të bëhet një qendër rrezatimi dhe tërheqjeje për provincat tona të nënshtruara; me pak fjalë, të pengojnë që ky shtet i vogël të bëhet Piemonti i Shqipërisë. Konferenca e Parisit ua ka dhënë bujarisht Greqisë dhe Jugosllavisë mundësinë materiale për ta arritur këtë synim.
A do të kenë sukses? Këtë do ta tregojë e ardhmja.
Nëse po, Italia do të mbetet e mbyllur në Vlorë.
Diversioni politik i zotit Tittoni, i mishëruar në marrëveshjen e tij me Venizellosin, shfaqet kështu edhe më qartë si një veprim i pakuptimtë.
Midis dy rivalëve natyrorë, si Italia dhe Greqia, nuk mund të ketë përputhje dhe aq më pak bashkësi interesash. SOTIR GJIKA”