Sotir Peci përfaqëson një nga figurat më të ndritura të Rilindjes Kombëtare dhe të periudhës së konsolidimit të shtetit shqiptar. Ai ishte arsimtar, matematikan, publicist dhe organizator i palodhur i jetës kombëtare shqiptare, i cili i kushtoi gjithë jetën dijes, gjuhës shqipe dhe idealit të shtetit të pavarur shqiptar. Në historinë e kombit shqiptar, emri i tij qëndron pranë figurave të mëdha si Faik Konica, Fan S. Noli dhe Gjergj Fishta, të cilët përfaqësojnë shtyllat kryesore të mendimit kulturor dhe politik shqiptar të fillimit të shekullit XX.
Sotir Peci lindi më 13 korrik 1873 në fshatin Dardhë të Korçës, në një familje shqiptare me tradita të ndershme tregtare dhe atdhetare. Babai i tij, Jovan Peci, ishte i njohur për integritetin dhe punën e tij, ndërsa nëna e tij, një grua fisnike shqiptare, mbetet në kujtesën historike si figura që ndikoi fuqishëm në edukimin e hershëm të djalit të saj, duke i kultivuar dashurinë për dijen, gjuhën dhe atdheun.
Shkollimin fillor e kreu në Korçë në fund të viteve 1870 dhe fillim të viteve 1880, në një periudhë kur arsimi shqip ende nuk kishte institucione të konsoliduara. Më pas vijoi arsimin e mesëm në Greqi, ku u formua në një ambient të gjerë kulturor evropian.
Në vitin 1890, ai u regjistrua në Universitetin e Athinës, në Fakultetin e Shkencave Natyrore dhe Matematikës. Studimet i përfundoi në vitin 1894, duke u diplomuar si matematikan dhe duke u formuar si një intelektual me bazë të fortë shkencore dhe metodologjike. Kjo periudhë ishte vendimtare për formimin e tij intelektual dhe për orientimin e mëvonshëm drejt veprimtarisë kombëtare.
Gjatë viteve të studimeve në Athinë, ai ra në kontakt me koloninë shqiptare dhe me idetë e Rilindjes Kombëtare, duke u ndikuar nga mendimi i Sami Frashërit, Naim Frashërit dhe Abdyl Frashërit, të cilët kishin vendosur themelet ideologjike të lëvizjes kombëtare shqiptare. Pas përfundimit të studimeve në vitin 1894, ai u përfshi në veprimtari patriotike në Evropë, duke bashkëpunuar me shoqëri shqiptare në Greqi, Rumani dhe më gjerë. Ai u angazhua në përhapjen e idesë së pavarësisë së Shqipërisë dhe në forcimin e ndërgjegjes kombëtare shqiptare përmes organizimit dhe publicistikës.
Në fillim të shekullit XX, Sotir Peci emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe u vendos në Boston, Massachusetts, i cili në atë kohë ishte qendra më e rëndësishme e emigracionit shqiptar në Amerikë. Boston-i u shndërrua në një vatër të fuqishme të organizimit kombëtar dhe kulturor shqiptar, ku vepronin figura të shquara të diasporës.
Në Boston, ai u përfshi menjëherë në jetën politike dhe shoqërore të shqiptarëve të Amerikës, duke bashkëpunuar me shoqata patriotike dhe intelektualë të kohës. Ai u bë një nga organizatorët e rëndësishëm të komunitetit shqiptar dhe kontribuoi në forcimin e strukturave të diasporës. Në vitin 1912, ai u bë pjesë e Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës “Vatra”, një organizatë historike që luajti rol vendimtar në mbështetjen e Pavarësisë së Shqipërisë dhe në organizimin e diasporës shqiptare në SHBA. Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra u shndërrua në platformën kryesore të veprimtarisë së tij patriotike dhe intelektuale.
Në këtë kuadër, ai bashkëpunoi ngushtë me gazetën “Dielli”, organi zyrtar i “Vatrës”, ku botoi artikuj të shumtë me karakter politik, arsimor dhe kombëtar. Përmes këtyre shkrimeve, ai kontribuoi në ndërgjegjësimin e diasporës shqiptare dhe në mbrojtjen e çështjes kombëtare në arenën ndërkombëtare.
Në vitin 1912, gjatë shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë, ai ishte pjesë e mobilizimit të diasporës shqiptare në Amerikë, e cila luajti një rol të rëndësishëm në mbështetjen diplomatike dhe politike të shtetit të ri shqiptar. Pas shpalljes së Pavarësisë, Sotir Peci u kthye në Shqipëri dhe u angazhua në jetën institucionale të shtetit shqiptar. Ai shërbeu në administratë dhe kontribuoi në organizimin e institucioneve shtetërore dhe arsimore, duke qenë pjesë e elitës intelektuale që ndërtoi themelet e shtetit modern shqiptar.
Në fushën e arsimit, ai mbetet një nga mendimtarët e parë shqiptarë që e trajtoi shkollën si themelin e shtetit. Ai mbështeti fuqishëm hapjen e shkollave shqipe dhe zhvillimin e gjuhës amtare si bazë e identitetit kombëtar. Në publicistikë, ai konsiderohet një nga figurat themelore të shtypit shqiptar modern, duke ndikuar fuqishëm në formimin e opinionit kombëtar dhe në edukimin politik të shqiptarëve në diasporë dhe në atdhe. Sotir Peci ndërroi jetë më 2 janar 1932 në Tiranë, duke lënë pas një trashëgimi të madhe kombëtare në fushën e arsimit, publicistikës dhe organizimit politik shqiptar.
Figura e tij mbetet një nga shtyllat e mendimit modern shqiptar dhe një dëshmi se ndërtimi i kombit shqiptar u bë përmes dijes, organizimit dhe përkushtimit të plotë intelektual.
Gjon F. Ivezaj