Kolec Ndoja/
Nga pyetja “Përse?” te zotimi i Nëntorit të Tretë.
Ka pyetje që dalin nga plagët dhe kërkojnë përgjigjen e një brezi të tërë. “Përse?” e Alfons Grishajt është njëra prej tyre. Përse një popull që ka sakrifikuar kaq shumë për lirinë ende përballet me padrejtësinë, përçarjen dhe pasigurinë? Përse shqiptarët dëshmojnë zotësi në kaq shumë vende, ndërsa në atdhe shpesh e kanë të vështirë ta shndërrojnë atë në mirëqenie të përbashkët?
Kjo pyetje më kthen te vizioni i shprehur në tekstin e Proklamatës së Nëntorit të Tretë, të datuar më 28 nëntor 2025, në Nju-Jork: hapja e një udhëtimi drejt një Republike të Re Kushtetuese të Kombit Shqiptar.
Sot ai vizion kërkon shtjellim. Çfarë duhet të ndërtojmë që liria të jetë e sigurt, pushteti të japë llogari dhe përkatësia kombëtare të bëhet përgjegjësi e përbashkët?
Liria fitohet me sakrificë, por mbrohet çdo ditë nga ligji dhe institucionet.
Historia jonë është pjesë e historisë së një hapësire që i dha botës romake dhe Kostandinopojës figura të rëndësishme. Justiniani, i lindur në Dardani, lidhi emrin e tij me një trashëgimi të madhe juridike. Në shekujt e mëvonshëm, shqiptarë si Qyprilinjtë arritën majat e qeverisjes osmane. Sami Frashëri kontribuoi në kulturën e Stambollit dhe hartoi një vizion për të ardhmen shqiptare.
Këto jetë duhen kuptuar brenda kohës së tyre. Ato na ftojnë të shqyrtojmë si aftësia individuale mund të marrë drejtim dhe vazhdimësi në shërbim të vendit tonë.
Gjergj Kastrioti e lidhi qëndresën me bashkimin. Besëlidhja e Lezhës u dha prijësve një qëllim të përbashkët. Rilindasit e vazhduan përpjekjen përmes gjuhës, shkollës, kulturës dhe organizimit politik. Në Vlorë, më 1912, Ismail Qemali dhe bashkëpunëtorët e tij i dhanë aspiratës kombëtare shprehjen e pavarësisë.
Në Kosovë, Ibrahim Rugova i dha kërkesës për liri një përfaqësim politik dhe një rrugë drejt besimit ndërkombëtar. Qëndresa qytetare, sakrifica e luftëtarëve dhe mbështetja e aleatëve janë pjesë të rrugës së Kosovës drejt lirisë. Për brezin tonë, nderimi i kësaj trashëgimie kërkon institucione që mbrojnë çdo qytetar.
Edhe përvojat e popujve të tjerë na mësojnë se liria kërkon punë pas shpalljes së saj.
Amerikanët shpallën pavarësinë më 1776 dhe hartuan Kushtetutën më 1787. Ideali i qeverisjes me pëlqimin e qytetarëve mori një organizim institucional, ndërsa padrejtësitë e rënda të republikës së hershme kërkuan përpjekjen e brezave për t’u kapërcyer.
Gjermanët, më 1990, e realizuan bashkimin përmes vullnetit qytetar, vendimeve demokratike, marrëveshjeve juridike dhe negociatave ndërkombëtare. Prej kësaj përvoje mund të mësojmë se aspirata kombëtare kërkon përgatitje, besim dhe rrugë paqësore. Historia shqiptare ka rrethanat e veta dhe kërkon zgjidhjen e vet.
Në këtë frymë, Nëntori i Tretë propozon një etapë të re përgjegjësie. Vizioni i Shtetit Mbarëshqiptar që shtroj për diskutim synon t’i japë përkatësisë sonë kombëtare një organizim të qëndrueshëm kushtetues, duke lidhur shqiptarët në atdhe dhe diasporë, me respekt për sovranitetin e Shqipërisë dhe Kosovës, integritetin territorial dhe të drejtat e secilit.
Forma përfundimtare e këtij organizimi duhet të dalë nga shqyrtimi publik dhe vullneti demokratik. Proklamata ofron një pikënisje morale: Këshillin e Lartë Kombëtar me katër dhoma — të Atit, të Nënës, të Pasardhësve dhe të Popullit.
Në këtë arkitekturë simbolike, trashëgimia e Kastriotit lidhet me drejtësinë dhe sovranitetin; shembulli i Nënë Terezës me dinjitetin dhe përkujdesjen; pasardhësit me gjuhën, arsimin dhe vazhdimësinë; populli me burimin demokratik të mandatit. Puna kushtetuese duhet të përcaktojë si këto parime mund të marrin formë përfaqësimi, kompetencash dhe kontrolli.
Në qendër mbetet qytetari. Sovraniteti i përket atij. Përfaqësuesit marrin një mandat të përkohshëm për shërbim. Çdo e drejtë duhet të ketë një institucion përgjegjës dhe një mjet efektiv mbrojtjeje. Merita duhet të vlerësohet me ndershmëri; shkelja duhet të shqyrtohet mbi prova, përmes gjykimit të drejtë.
Ky është kuptimi praktik i përgjigjes ndaj “Përse?”: të ndërtojmë kushtet që zotësia të kontribuojë, sakrifica të ruajë frytin e saj dhe abuzimi të mos mbetet pa përgjegjësi.
Apeli u drejtohet shqiptarëve kudo që jetojnë, institucioneve të Shqipërisë dhe Kosovës, juristëve, studiuesve, të rinjve dhe organizatave të diasporës. Secili ka diçka për të sjellë: dije, përvojë, punë dhe gatishmëri për të dëgjuar. Miqësia me aleatët dhe bashkëpunimi me fqinjët janë pjesë e kësaj rruge.
Një popull me rrënjë të lashta e nderon historinë duke u dhënë fëmijëve një të ardhme të lirë dhe të denjë.
Lirisë t’i japim shtet.
Shtetit t’i japim ligj.
Ligjit t’i japim fuqi për të mbrojtur çdo qytetar.
Ky është zotimi që propozoj për Nëntorin e Tretë: ta kthejmë kujtesën në përgjegjësi dhe përgjegjësinë në një vepër të përbashkët për brezat.
Referenca historike: Sami Frashëri, “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë?”, 1899; Deklarata e Pavarësisë së SHBA-së, 1776, dhe Kushtetuta e SHBA-së, 1787; Traktati i Bashkimit të Gjermanisë dhe Traktati “Dy plus Katër”, 1990. Pikënisja e vizionit të autorit: teksti i “Proklamatës së Nëntorit të Tretë”, i datuar më 28 nëntor 2025.