Rafaela Prifti – Page 19 – Dielli

Ndërrimin i Orës Mbase Për Herë të Fundit

October 31, 2022 by s p

Rafaela Prifti/

Shprehja “ndërrimi i orës” është disi e çuditshme sepse ora në të vërtetë nuk ndërrohet por të gjithë e dimë kuptimin e saj. Sot në Evropë dhe të dielën tjetër në gjithë Amerikën ora kthehet mbrapa një orë me përjashtim të Arizonës dhe Havait ku ruhet koha standarte. Ndonëse kjo mund të jetë hera e fundit përsëri mund ta pyesim veten nëse mund ta përballojmë më me lehtësi kalimin zyrtar në stinët e ftohta dhe të errëta. Sondazhet tregojnë se amerikanët e kanë mërzi “rikurdisjen” e orëve, të cilën disa madje e quajnë “tirani”. Dhe në periudhën dixhitale, siç dihet, pajisjet elektronike e bëjnë tranzicionin në mënyrë automatike. Në fillim të këtij viti Senati amerikan miratoi ligjin për orën e pandryshuar që mund të hyjë në fuqi që vitin e ardhshëm. Një orë më shumë errësirë mund ta ngarkojë gjendjen shpirtërore tek njerëzit që janë më të ndjeshëm dhe i kap plogështia në stinën e vjeshtës dhe dimrit. Si kundërpeshë, një orë më shumë gjumi ju jep mundësi të pushoni por edhe të funksiononi më mirë gjatë ditës. Mjekët këshillojnë që këtë javë të filloni të shkoni në shtrat 30 minuta më vonë se zakonisht në mënyrë që t’i jepni trupit mundësinë të përshtatet më gradualisht me ndryshimin të dielën e ardhshme dhe për të shmangur orë të tëra zgjuar në shtrat për shkak se truri ndalëson prodhimin e hormoneve të gjumit, melatonin.

Kur orët kthehen gjashtëdhjetë minuta pas kjo nuk do të thotë një orë më shumë.gjumë. Në të vërtetë mund të dalim defiçit me gjumin, të paktën në javët e para të muajit nëntor. Trupi vetëpërshtatet në mënyrë organike me dritën natyrale prandaj mund të fillojmë qysh sot ta ndihmojmë bio ritmin tonë me disa hapa konkrete. Për të mos e humbur aktivitetin e pasdites si për shembull shëtitjen pas pune apo një ecje të lehtë në park të cilin ka nisur ta kaplojë muzgu, dilni në orët e para të mëngjesit. Nëse rënia e temperaturave në agim të ditës ju pengon të bëni vrapin ose rutinën e ushtrimeve të mëmgjesit, dëgjoni një këngë ritmike dhe bëni lëvizje në vend sa për t’i dhënë vetes një kolpo. Për prindërit me fëmijë të vegjël zgjidhje të tilla mund të sjellin lehtësira për gjithë familjen. Për ata që e kanë rutinën e stërvitjes apo gjimnastikës në mbrëmje këshillohet që mos e shtyjnë vajtjen në palestër shumë vonë sepse gjendja fizike interferon me rutinën e vajtjes në shtrat. Dietologët thonë se për të mos ndryshuar orarin e të ngrënit mund të filloni të hani 10-15 minuta përpara tani në mënyrë që trupi të përshtatet brenda disa ditëve me vaktet e bukës një orë më vonë.

Këshilla të tilla praktike apo një guidë personale mund të jenë ide të thjeshta por të vlefshme në një kohë kur ngarkesat mendore, jeta sedentare dhe pasive si edhe streset e shtuara nga konsumimi i tepërt i mediave janë faktorë që çojnë në depresion mijra njerëz Për historinë e ndërrimit të orës, arbitraritetin dhe ingranimin e saj në jetën e përditshme, mund të lexoni më shumë te Dielli https://gazetadielli.com/do-you-have-time/

Mbase një mënyrë për të gjetur energji pozitive dhe aktivitete krijuese mund të jetë recitimi me zë i vjershave të preferuara tuajat apo të familjarëve, vizatime, punë dore etj. Një ide e shkëlqyer për të recituar janë vargjet legjendare të Mjedës sonë të madh te poezia Dimni që hapet me këtë panoramë të paharrueshme:

“Nëpër fushë e nëpër male,

Fryn murlani me stuhi,

O murlan, at frymë ndale,

Ndal, ti, akull mos më ngri,” …..

Vargjet që pasojnë janë nga përshkrimet më të bukura në poezinë shqiptare.

Shkencëtarët dhe politikanët nuk kanë arritur të pajtohen për kohën optimale standarte, edhe pse projekligji është miratuar. Ndërkohë ushtrimet fizike, daljet në ajër të pastër, aktivitetet dimërore, shtimi i dozës së vitaminës D dhe mendimet pozitive ndihmojnë për ta përballuar pak më lehtë tkurrjen e ditëve, ardhjen e temperaturave të ulëta dhe netët e gjata.

The Significance of a Long Study on Environmental Pediatrics and an Albanian Researcher with the Team at NYU Langone Health

October 23, 2022 by s p

Rafaela Prifti/

“The ECHO Program is intended to pilot and implement an observational study of mothers and infants that will serve as an institutional resource for future grant-funded research,” says Dr. Fjolla Hyseni Vokshi, Albanian researcher who has joined the project since 2019.

She is a certified Radiologist from the University of Kosovo Clinical Center. Beginning in 2016 and up to date Dr. Vokshi is an Official National Delegate at the European Society of Radiology, an international medical society based in Vienna, Austria. In 2012 she received her Doctor of Medicine Degree from the University of Prishtina, Faculty of Medicine. A certified physician and sonographer, she is currently with a research team at New York University Langone Health at the Division of Environmental Pediatrics while pursuing her PHD at the University of Zagreb School of Medicine. The nationwide research program focuses on how genes and the environment influence children’s health with major ramifications not only for medical science but other areas of life.

Prior to her current position with the research team at NYU Environmental Pediatrics Division, Grossman School of Medicine that began in 2019, Dr. Hyseni Vokshi has been part of several studies with NYU Langone Health as a researcher in the Department of Urology. What stands out most, in her numerous tasks as a sonographer and a well-qualified researcher, is her tenacity and undaunted drive for delivering timely, accurate and detailed interpretation of radiology data. The research program is reported to be part of a nationwide study called ECHO – The Environmental influences on Child Health Outcomes Program, that combines information from about 50,000 children and their families at about 200 locations in the United States. Dr. Hyseni Vokshi, a wife and mother of two young children, explains that the study aims to increase our understanding of the relation between the environment and its impact on children’s health and development, and its interaction with genetic information. Dr. Vokshi appreciates the scope and complexity of the project that tackles “how genes and the environment work together to influence children’s health” she says, and requires following the participants in the study for a long period of time through clinical trials, systematic reviews, meta-analyses and case reports. She condenses the program in one sentence: “Genes may affect how our bodies respond to the environment, and the environment may affect how our genes work.”

Dr. Vokshi was born in Prishtina, Kosovo and is a graduate of University of Prishtina, Faculty of Medicine. Her father, Nexhmi Hyseni, an esteemed doctor in Kosova, now retired, has been a source of inspiration to always strive towards the betterment of humanity. Throughout her years in college and residency as well as in her career, she applies a high degree of creativity, foresight and maturity, while aiming to make her father and family proud.

Dr. Vokshi considers it an honor to work under the Principal Investigator of the NYU Langone Study, Leonardo Trasande, MD, MPP, an internationally renowned leader in children’s environmental health. A lead Investigator on numerous other NIH-funded projects, Dr. Trasande is a Harvard graduate and has served on various scientific committees and expert panels. One of the lessons of the era of the pandemic has been the impact of health policies on the economy. Here Dr. Trasande has been proven right since his research has focused on identifying the role of environmental exposures in childhood obesity and cardiovascular risks, and documenting the economic costs for policy makers of failing to prevent diseases of environmental origin in children proactively. So, while the ECHO program holds important value in the medical area, its significance goes beyond the effects of the environment on children’s health and development and its interactions with genetic information. The study calls attention to the high cost of not being proactive in our health policies.

Dr. Vokshi says that she feels that her extensive knowledge of imaging and diagnostic procedures, as well as in clinical trials are an asset for the NYU Langone research team. Among a long list of tasks and responsibilities, her specific role “as a research scientist and a sonographer is to provide ultrasound imaging measurements and review measurements of abdominal protocol, kidney protocol and cardiac protocol,” she clarifies.

When asked about her motivation and interests in the topic of Environmental Pediatrics, Dr. Vokshi indicated that she is focused on “its mission to improve the health of children for generations to come. The ECHO Program is intended to pilot and implement an observational study of mothers and infants that will serve as an institutional resource for future grant-funded research leveraging existing bio specimen and questionnaire data.” With regard to the timeline of the study, Dr. Vokshi explains that “the ECHO program proposes to address the longitudinal impact of pre-natal (before birth) peri-natal, and post-natal (after birth) and continue until adulthood environmental exposures on pediatric development and health outcomes with high public health impact.”

Dr. Vokshi is a dedicated healthcare provider at heart who at this point in her career is “primarily interested in experimental research applied to the broad array of early environmental influences on child development and health.” She is also very passionate about the upcoming “technological advancements that will further revolutionize patient care.” Still in her thirties, she has contributed and co-authored numerous articles for the medical journals and has been part of the Kosovo delegation at various conferences. While pursuing her doctoral degree at the University of Zagreb, School of Medicine, Dr. Vokshi has joined the program at New York University Langone Health at the Division of Environmental Pediatrics as a sharp minded well accomplished Albanian physician and sonographer.

Dr. Vokshi sets the goals high and then puts all of her determination and efforts toward reaching them. She feels that she can do it all here.

Vatra Jep Mbështetje të Fortë për Cështjen e Popullsisë shqiptare në Luginën e Preshevës në Takimin Historik me Përfaqësuesit Politik Gjatë Vizitës në Amerikë

October 18, 2022 by s p

Rafaela Prifti/

Për shqiptarët e Luginës së Preshevës muajt e ardhshëm mund të jenë “shansi i fundit” për t’ju njohur të drejtat e tyre por për t’ju përgjigjur momentit faktori shqiptar si edhe bashkatdhetarët në Amerikë “duhet të jenë të bashkuar me mendje dhe zemër.”

Në takimin e mbrëmshëm me delegacionin e Luginës së Preshevës të cilin Kryetari i Vatrës e quajti “historik” zyrtarët e Vatrës garantuan “se do të jenë në krah të tyre duke qenë të harmonizuar me strategjinë kombëtare të Vatres dhe në një vijë me politikën e jashtme amerikane.” Nga ana e tyre pjesëtarët e delegacionit u fokusuan te “përfshirja e cështjes së të drejtave të shqiptarëve të Luginës së Preshevës në dialogun Kosovë Serbi si mënyra e vetme për ta lëvizur shtetin serb,” thanë ata. Të pranishmit vleresojnë se muajt e ardhshëm janë një periudhë shumë kritike gjatë të cilës angazhimi i administrates amerikane është në rendin e ditës.

Shaip Kamberi, Deputet në Parlamentin serb dhe Kryetar i Partisë për Veprim Demokratik, Ragmi Mustafa, Kryetar i Partisë Demokratike Shqiptare, Nagip Arifi, Kryetar i Komunës Bujanoc, Ragmi Mustafi, Kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar i Luginës së Preshevës thanë se përbëjnë “diku rreth 80 për qind të fuqisë elektorale të popullsisë shqiptare” për shkak të ekzistencës së disa partive të vogla dhe grupimeve të tjera në Luginë. Kjo është vizita e tyre e dytë në Amerikë në një hapësirë katërmujore. Faton Bislimi nga Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane përmblodhi vizitën e kësaj radhe dhe atë të qershorit në kontekstin e synimeve dhe pritshmerisë për të ardhmen e afërt. Krahasimi i gjendjes së tanishme të shqiptarëve të Luginës së Preshevës me terrorin fizik dhe psikik të shtetit serb mbi popullsinë shqiptare në Kosovë në vitet ’90, është i qartë për shqiptarët e Kosovës, tha Kryetari i Vatrës, Elmi Berisha

“Ekzistojnë tri marrëveshje në letër të cilat nuk respektohen dhe nuk zbatohen nga autoritetet serbe. Ky realitet ilustron nga njëra anë dobësinë e Brukselit për të imponuar marrëveshjet e nënshkruara nga pala serbe ndërkohë që zbulon hipokrizinë e shtetit serb kur vjen fjala tek standartet për pakicat etnike, por cka është me rëndësi është evidentimi i rëndësisë së angazhimit të autoriteteve amerikane,” tha deputeti Shaip Kamberi.

Situata në komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegj të cilat historikisht i takonin vilajetit të Kosovës deri në ndryshimin e kufijve në fillim të shekullit të 20 në kohën kur këto territoret shqiptare u shkëputen dhe iu dhanë Serbisë, është sot shumë e rëndë, thanë anëtarët e delegacionit. “Këto komuna me shumicë shqiptare po përjetojnë zbrazje me ritme të shpejta në dy dhjetëvjecarët e fundit, nga koha pas luftës së Kosovës e deri më sot,” vërejti Ragmi Mustafa, Kryetar i Partisë Demokratike Shqiptare në Preshevë. “Demoralizimi i popullsisë nuk kryehet me tanksa, mitroloza e autoblinda por nëpërmjet pengimit të pjesëmarrjes në organet shtetërore, mosnjohjes së diplomave të universiteteve të Kosovës, fshirjes nga regjistri civil që sjell humbjen e pronës, letrave të identidetit nderkohë që rreth 75 për qind e popullsisë së aftë për punë është e papunësuar,” tha ai.

“Në arenën e re politike të krijuar nga lufta në Ukrainë,” tha Nagip Arifi, Kryetar i Komunës Bujanoc, “është hapur një mundësi e re. Në muajin tetor në marrëveshje me Bashkimin Evropian dhe OSBE-në ka filluar regjistrimi i popullsisë në komuna.” Ndërkohë përfaqësuesit ndërkombetar vecanërisht autoritetet amerikane janë të gatshëm të na degjojnë, vërejti ai, duke e cilësuar vizitat në Shtetet e Bashkuara në hapësirën katërmujore “shpresëdhënëse”. Por, njëherit theksoi se koha është e kufizuar. Ndër faktorët e jashtëm, agresioni rus në Ukrainë e ka vështiresuar disi lojën e dyfishtë të Vucicit për të luajtur me evropianet dhe sanksionet ndaj Rusisë ndërkohë që është aleat historik i Putinit.”

“Pjesa më e vështirë e rajoneve ku jetojnë shqiptarët sot është Lugina e Preshevës që përballet me një shtet që përdor levat serbe për destabilizim e rajonit,” tha Shaip Kamberi. Anëtarët e delegacionit thanë se përballë situatës së rënduar, e vetmja zgjidhje është angazhimi i administratës amerikane për cështjen e të drejtave të shqiptarëve, temë e cila e diskutua në takimin me të dërguarin e posacëm të administratës amerikane, Escobar. Dhe pa humbur kohë duhet filluar me përfshirjen në dialogun Serbi Kosovë, tha Ragmi Mustafi, Kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar i Luginës së Preshevës. Cështja e të drejtave të pakicave është e garantuar nga Bashkimi Evropian dhe Kosova ka ndarë fonde të vecanta për këtë si edhe i ka mbështetur vizitat e tyre në Amerikë por kjo nuk mjafton, tha ai.

Deri tani trajtimi i popullsisë shqiptare në Luginë e Preshevës nuk është vendosur si pikë e dialogut Prishtinë Beograd ndërsa ka gjendja e shqiptarëve aty është në pikë shumë kritike. Për t’a sjellë në qendër të vëmendjes temën e popullsisë shqiptare në Luginën e Preshevës kemi pasur takime me kongresistin Jim McGovern i Komitetit të Marrëdhënieve të Jashtme dhe grupin shqiptar në Kongres, tha Faton Bislimi I Lidhjes Qytetare Shqiptaro Amerikane e cila është zë dhe pjesë e rëndësishme e cështjes kombëtare të shqiptarëve në Uashington. “Një seancë dëgjimore,” tha Faton Bislimi do jetë pjesë e fushatës, dhe paralelisht synojmë të krijojmë një bazament institucional enkas për këtë cështje në Amerikë.”

“Vatra do t’ju ketë partnerë në strategjinë kombëtare të hartuar në koordinim me vijën e politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara dhe vendet amë,” tha Kryetari i Vatrës Elmi Berisha. Ky ishte mesazhi që përcollën përfaqësuesit e Vatrës në takim Agim Rexha, Nazo Veliu, Pashko Camaj të cilët shprehen me radhë përkrahjen si Vatranë dhe si shqiptarë.

Për shqiptarët e Luginës së Preshevës muajt e ardhshëm mund të jenë “shansi i fundit” për t’ju njohur të drejtat e tyre. Por për t’ju përgjigjur momentit faktori shqiptar si edhe bashkatdhetarët në Amerikë “duhet të jenë të bashkuar me mendje dhe zemër,” sic tha Ipeshkvi i Kosovës, pjesëmarrës në takimin e mbrëmshëm, Imzot Dodë Gjergji.

Armët Taktike Bërthamore, Parandalimi i tyre dhe NATO

October 14, 2022 by s p

“Rusia e di mirë se lufta atomike nuk mund të fitohet prandaj nuk duhet të fillohet,” Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Jens Stoltenberg

Rafaela Prifti

Ndërsa Rusisë i rrëshqet nga dora fitorja në fushëbetejë në Ukrainë, mundësia e një konflikti bërthamor, deri tani të paimagjinueshëm, merr përmasa më serioze çdo ditë e më shumë. Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Jens Stoltenberg deklaroi, pas takimit të djeshëm të Ministrave të Mbrojtjes së vendeve anëtare të aleancës veri-atlantike, se “retorika nukleare e Putinit është e rrezikshme dhe e papërgjegjshme.” Ai tha se NATO ka rritur masat e sigurisë në instalimet strategjike ndërsa po furnizojnë Ukrainën me sisteme të avancuara të mbrojtjes ajrore, artileri etj. Ekspertët i klasifikojnë armët taktike bërthamore në bazë të karakteristikave të tyre të madhësisë, rrezes së veprimit, efektshmërisë për goditje të objekteve të përzgjedhura ushtarake. Qëkur Putini pushtoi Krimenë në vitin 2014, ai e artikuloj përdorimin e arsenalit bërthamor në emër të sigurisë së Rusisë në dekretin e lëshuar prej tij. Me agresionin e hapur rus në Ukrainë në shkurt të këtij viti, referencat për armët bërthamore janë intensifikuar dhe janë një nga temat më të nxehta të ditës.

A duhen kuptuar deklarimet e reja të Putinit si kanosje apo provokim nga ana e tij? A është në interesin e tij të përdorë këtë gjuhë si presion psikologjik parandalues ndaj perëndimit dhe veçanërisht vendeve anëtare të NATO-s?

Rreziku i shfarosjes bërthamore ka arritur pikën më të lartë në gjashtëdhjetë vitet e fundit, tha Presidenti Biden; ndërsa Putini ka kërcënuar se do përdorë gjithë arsenalin e mundshëm për të mbrojtur Rusinë përfshirë rajonet e sapoaneksuara të Ukrainës. Ndonëse Presidenti Biden tha se nuk mendon se Putini do t’i angazhoj armët taktike bërthamore, humbjet ushtarake të forcave ruse dhe tërheqjet nga zonat lindore nën kontrollin e tyre, e rrisin mundësinë dhe rrezikun e përdorimit të këtyre armëve për të shmangur humbjen dhe kapitullimin e Rusisë në Ukrainë. Nëse Putini nuk del dot nga lufta në Ukrainë me diçka që duket si fitore për të, analistët thonë se rreziku i përdorimit të arsenalit bërthamor vjen duke u rritur.

Armët Taktike Bërthamore

Për armët taktike bërthamore, nuk ka një përkufizim të përbashkët ndërkombëtar, dhe as një kriter të vetëm madhësie të pranuar nga të gjithë për t’i kualifikuar si të tilla. Ekspertët ushtarakë thonë se ato janë më të mëdha se bombat konvencionale, kanë forcë radioaktive dhe efekte të tjera veç shpërthimit fillestar detonues. Për dallim nga armët strategjike të cilat kanë si qëllim dobësimin e kapaciteteve luftarake të armikut në rast lufte, përshirë prodhimin, infrastrukturën dhe sistemet e transportit dhe komunikimit, armët bërthamore nuk i takojnë sferës strategjike, thotë Departamenti amerikan i mbrojtjes. Armët taktike kanë si qëllim përmbushjen e synimeve ushtarake më imediate dhe të përcaktuara paraprakisht në rast të një konfrontimi të armatosur. Këto armë u prodhuan në periudhën pas luftës së ftohtë, në vitet 1950, për t’i dhënë epërsi manovruese forcave të armatosura në situata taktike, sipas analistëve të mbrojtjes. Për dallim nga raketat balistike që arrijnë distanca kilometrike, armët taktike bërthamore montohen në bomba apo predha të artilerisë dhe raketa me rreze më të shkurtër. Forca shpërthyese shkon nga një fraksion i një kilotoni në 50 kiloton. Sa për të kuptuar shkallën e fuqisë detonuese, bomba në Hiroshima kishte përafërsisht 15 kilotonë TNT.

Kush i ka këto armë në dispozicion?

Në bazë të raportit të lëshuar nga Komisioni i Kongresit amerikan për hulumtime, Rusia ka 1,000 deri 2,000 koka bërthamore të gatshme në arsenalin e saj për t’u përdorur si armë bërthamore për qëllime jostrategjike. Putini që ka arsenalin më të madh bërthamor ka deklaruar se Amerika ka krijuar preçedencë për përdorimin e tyre kur hodhi bombën atomike në Hiroshima dhe Nagasaki në vitin 1945. Shtetet e Bashkuara kanë rreth 230 armë nukleare që nuk klasifikohen si strategjike, përfshirë edhe 100 B61 bomba të montuara në avionë ushtarakë në Evropë. Këtë javë Korea e Veriut ndërmori manovra të njëpasnjëshme raketore. Sipas medias shtetërore, ushtrimet synojnë të simulojnë goditje të stuhishme ndaj Koresë së Jugut me armë taktike bërthamore.

Pas takimit të djeshëm të grupit nuklear të NATO-s, Sekretari i Përgjithshëm Jens Stoltenberg tha se armët atomike e ndryshojnë krejtësisht natyrën e konfliktit. “Rusia e di mirë se lufta atomike nuk mund të fitohet prandaj nuk duhet të fillohet,” vërejti ai.

Parandalimi Afatgjat dhe NATO

I pyetur nëse do përdoren armët bërthamore në Ukrainë, Presidenti Biden shprehu mendimin se Putini mund të tregohet i përmbajtur por nga ana tjetër tha se përdorimi i armëve të vogla bërthamore mund të dalë jashtë kontrollit. Balanca delikate e forcave që ruajnë ekuilibrin e sigurisë është vënë tashmë në një sprovë që përfshin vende dhe rajone brenda dhe jashtë NATO-s.

Në mars trupat e NATO-s të 17 vendeve kryen ushtrime të përbashkëta në Arktik, pjesë e trajnimit të tyre të rregullt, por këtë vit simulimi ndihej shumë afër realitetit, thanë pjesëmarrësit. Javën e ardhshme vendet aleate do fillojnë manovrat ushtarake të parandalimit afatgjat të emërtuara ‘Pasdite e Pamposhtur’ (Steadfast Noon), tha për mjetet e informimit, Jens Stoltenberg. Në seancën e fundit të mbledhjes së djeshme të Ministrave të Mbrojtjes së NATO-s u diskutua për misionet e aleancës në Ballkanin Perëndimor deri në Irak.

Në seancë mori pjesë edhe Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit Evropian Josep Borrell. “Në periudha të paparashikueshme, forcimi i kooperimit midis NATO-s dhe Bashkimit Evropian ka shumë rëndësi,” thuhet ndër të tjera në deklaratën për shtyp. Për sa i takon dialogut Beograd-Prishtinë, të ndërmjetësuar nga evropianët, aleanca tha se është e vetmja rrugë për të ecur përpara dhe theksoi se KFOR-i nën NATO-n vazhdon të kryejë misionin e tij në Kosovë në përputhje me mandatin e OKB-së.

Ministri i Mbrojtjes i Republikës së Kosovës z. Armend Mehaj, i cili ndodhet për vizitë në Nju Jork, u takua mbrëmë me Kryetarin e Vatrës z. Elmi Berisha, me vatranë dhe përfaqësues të komunitetit në mjediset e Konsullatës së Përgjithshme të Kosovës. Raportin e takimit e paraqiti kryeredaktori i Diellit Sokol Paja. https://gazetadielli.com/vatra-takoi-ministrin-e…/

Nobelistja franceze Annie Ernaux në Nju Jork

October 12, 2022 by s p

Rafaela Prifti/

Autorja franceze Annie Ernaux (Ani Erno) e cila është laureatja në letërsi për vitin 2022 u takua me shumë admiruesë amerikanë dhe francezë në librarinë Albertine Books në lagjen verilindore të Nju Jorkut të hënën në mbrëmje. Në mjediset e librarisë gjendet koleksioni më i madh i librave franceze dhe përkthimeve nga frëngjishtja në anglisht. Albertine njihet si qendër kulturore e intelektualëve franko-amerikane. Biletat për të hyrë në sallën e leximit, e cila ndodhet në katin e dytë ku janë edhe ambientet e Zyrës Kulturore të Ambasadës Franceze, ishin shitur kohë përpara se të shpalleshin fituesit e Nobelit të këtij viti. Por të hënën radha e njerëzve zgjatej rreth e qark ndërtesës së Ambasadës ndërsa qindra të tjerë e ndiqnin takimin në katin e parë me anë të transmetimit me video.

Shumë nga librat e saj tashmë janë shitur dhe nuk gjenden më në raftet e librarive kurse ata që duan t’i porositin me postë duhet të presin një muaj a më shumë për tituj të caktuar. Në përmbledhjen e botuar nga Dielli në datën 7 tetor, lexuesi u njoftua se Akademia Mbretërore e Suedisë i dha çmimin Annie Ernaux (Erno) “për krijimtarinë 40-vjeçare të pakompromis, gjatë së cilës hulumton jetën, e karakterizuar nga dallimet e thella në sferën e gjinisë, të gjuhës dhe të klasës shoqërore, për guximin dhe saktësinë klinike përmes të cilave zbulon rrënjët, tjetërsimet dhe kufizimet kolektive të kujtesës personale”. https://gazetadielli.com/the-nobel-goes-to/

Nëpërmjet përkthyesit, Erno foli gjerësisht për karrierën e saj dhe procesin krijues. Duke nisur që nga fëmijëria saj në Normandi, librat ishin për të njësoj si ushqimi por ajo ishte e ndjeshme ndaj asaj që thuhej edhe nuk thuhej në to. “Veprat jane qëmtime të mendjes sime,” thotë ajo. Tema e takimit të së hënës në Nju Jork ishte “Arti i të shkruarit për jetën”. Autorja 82 vjeçare foli për veten në raportin e ndërlikuar midis përjetimit të mendimeve të saj, origjinës dhe domethënies se tyre dhe materializimit të tyre në fjalë të shprehura në tekst, që arrijnë të transmetojnë një përjetim të njohur te lexuesi. “Letërsia mu paraqit si e vetmja rrugë për të arritur atë që unë e quaj e vërteta ose realiteti. Me anë të saj gjërat qartësohen por jo në formë të thjeshtë, përkundrazi,” shtoi Erno, “të shkruarit i bën gjërat më të komplikuara. Në një mënyrë mund të thuhet se nëse për diçka nuk është shkruar atëherë ajo nuk ekziston.”

Në veprat e saj Erno përdor gjuhë të kursyer dhe fjali të shkurtëra por gjatë diskutimit të mbrëmshëm ajo fliste me pasion dhe elokuence të mrekullueshme. “Nuk kam pasur asnjëherë synim të shkruaj një libër të bukur dhe as të jem pjesë e letërsisë boterore,” tha Nobelistja e gjinisë letrare për vitin 2022. Libri Ndodhia (Happening), ku autorja jep kronikën e një dështimi të paligjshëm në vitin 1963, u kthye në skenar të një filmi francez me të njëjtin titull vitin e kaluar. E pyetur se përse ju kthye kësaj teme, Erno tha se e ndjente se aty kishte diçka më shumë për tu zbuluar dhe se vetëm narracioni e mundëson një vështrim më të thellë. Në takimin me admiruesit e shumtë të saj në Nju Jork, Erno ishte e shoqëruar nga autorët Garth Greenwell dhe Rachel Kushner.

Ani Erno është autore e më shumë se 30 veprave të përkthyera në shumë gjuhë. Disa prej tyre janë botuar edhe në gjuhën shqipe. Në përmbledhjen tonë të fituesve të Nobel-it të shpallur nga Akademia, në kategorinë e letërsisë ju sollëm reagimin e shkrimtarit Ismail Kadare, i cili është propozuar disa herë për të njëjtin çmim. Ai dhe e shoqja thanë në mediat shqiptare se Erno nuk njihet nga publiku shqiptar dhe as nga ai botëror. Dhe shtuan se Kadareja ka dyzet vjet që pret ‘në listat e fundit’ për të marrë çmimin Nobel.https://gazetadielli.com/the-nobel-goes-to/ Ja si shkruan revista javore New Yorker për këtë pikë “Lajmi për çmimin Nobel në letërsi i ndau lexuesit amatorë në dy kampe: ata që nuk e kishin dëgjuar kurrë më parë emrin e saj dhe ata që e kishin pak të dëgjuar.” Ndërsa bota e letërsisë dhe artit, midis tyre edhe filozofi dhe sociologu francez Didier Eribon, e uroi Nobelisten duke shprehur admirim për veprën e saj. Në veçanti, Akademia suedeze e quan atë një hallkë lidhëse midis traditës së romanit francez të stilit të Marsel Prust (Marcel Proust, 1871-1922) dhe një gjurmimi të ri që shkon në një drejtim tjetër. Erno thotë se është “etnologe e vetvetes” dhe jo shkrimtare. Për nga fryma feministe, ajo është krahasuar me autoren amerikane, të ndjerën Joan Didion.

A woman Story është libri i fundit i propozuar për çmimin “Los Angeles Times Book Prize”. Novelat A man’s Place, Simple Passion, A woman Story janë vlerësuar nga New York Times dhe kritikët. Erno vjen në letërsi si lauretja e parë e cila identifikohet para së gjithash si autore autobiografike në kuptimin bashkëkohor të fjalës, pra që shkruan për jetën ashtu si e përjeton atë. Revista kulturore javore New Yorker shkruan se dhënia e çmimit Nobel një autoreje të fokusuar në fakte jetësore do të thotë se kemi arritur në momentin kur librat e kujtimeve janë vendosur në rangun e parë të zhanreve të kohës sonë.