s p – Page 20 – Dielli

Marathonomaku i kulturës sonë

January 7, 2026 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Imzot Noli, idetë dhe vizionet e tua për Shqipërinë ende shqetsojnë “shakaxhinjtë e përparimit” që nën petkun e historianëve, kritikëve , estetëve përpiqen të zvogëlojnë veprën tënde.

Fan Noli iu duk i çuditshëm në shoqërinë shqiptare , si i rënë nga qielli kur u thoshte shqiptarëve se pasuria nëntokësore që gjendej në tokë të bejlerëve u përkiste të gjithëve dhe shteti do bënte më të mirën për ta shitur e për të përfituar të gjithë. Iu duk i pafuqishëm ky njeri që thoshte që do t‘u jepte tokë dhe ndërsa fuqitë e Vrangelit dhe bateritë serbe rrihnin kryeqytetin për të sjellë Zogollin, ai luante klarinetë dhe lutej që “fali Zot se s’dinë se ç’bëjnë”.

E deshën shumë pak fqinjët se do t’u vinte kufirin tek thana, ndaj u bënë të gjithë bashkë me Pashic, Musolin e qeveritarë grekë për të mos e njohur e për ta përmbysur. Mirëpo këtë mëri të fqinjëve, ata të tjerët që kishin rendur në Beograd nga zemërimi popullor i vrasjes së Avni Rustemit e quanin “legjitime”, politikë të drejtë dhe sukses të tyre.

E cilësuan aventurier, sepse kërkonte të sillte qytetërim dhe barazi në një vend që s’kish ndryshuar për qindra vite me radhë. Gëzonin dhe fërkonin duart që ai s’i njihte dredhitë e vogla orientale të mësuar në oborre pashallarësh dhe që u jepnin përparësi që pushtetin e tyre ta shisnin për përparim. Disa historianë e quajnë sot këtë gjë, zotësi të kundërshtarëve të tij, zgjuarsi që buronte nga natyra e tyre popullore. Në fakt nuk është çudi që prej shekujsh në Shqipëri adhurohet i ligu dhe hileqari, që ka mundësi të ta hedhë dhe poshtërojë tjetrin sesa vizionari dhe misionari që mundohet të mbjellë farën e ndryshimit. Fati i personazhit të quajtur Plug të Konicës në “Katër Përralla nga Zuzulandi” ka ndjekur gjithmonë fatin e idealistëve në Shqipëri.

Gjithsesi Fan Noli s’u mërzit kurrë me vendin e vet e mbeti fisnik deri në palcë. E deshi Shqipërinë më shumë se vetja dhe përherë i vinte keq për teatrin mizerabël që kishin ndërtuar “dallkaukët” dhe “kopukët” dhe “turmat pa tru”.

I paepur vazhdoi të kulturonte veten dhe kombin e vet me përkthimet dhe letërsinë që krijonte, duke u dhuruar shqiptarëve vargje të mrekullueshme dhe vepra të klasikëve i bindur se një ditë fjalimi i Mark Antonit te “Jul Qesari” do të kuptohej nga brezat që vinë. Ndjekjet e atyre që s’e deshën e përndoqën deri në Amerikë, ku hapnin fjalë se peshkopi që kish synuar reforma në vendin e vet ishte Peshkop i “kuq”, një akuze që i tejkalonte dhe përndjekjet e Komisionit MacCarthy dhe që shumë “studiues” të sotëm i përsërisin herë pas here si “pafajësisht” për të baraspeshuar traktatet e bashkëpunimit me të huajt që nënshkruan të tjerë.

Imzot Noli ju mbeteni gjallë në ndërgjegjen e kombit, një maratonomak që përcjell lajmin e fitores të së mirës mbi të keqen, të së drejtës mbi padrejtësinë, të përparimit mbi prapambetjen.

RRENT, OR MARATHONOMAK

Rent, or rent, rent e u thuaj

Se u çthur ordi e huaj,

Se betejën e fituam

Dhe qytetin e shpëtuam!

Rent, or rent,

Rent, or Marathonomak!

Kap një degë prej dafine

Dhe vërtitesh ndaj Athine,

Nëpër fush’ e brek mi brek

Këmba tokën as t’a prek,

Hip’ e zbrit,

Petrit, Marathonomak!

Ke një plagë, po s’e the,

Djers’ e gjak pikon për-dhe;

Do që ti të jesh i pari,

Për triumfin lajmëtari

Flamur-gjak,

Kuqo, Marathonomak!

T’u tha gryka, po s’të pihet,

T’u mpi këmba, po s’të rrihet,

Se mileti po të pret,

Ankthi zëmrat ua vret,

Vrer e tmerr,

Shpejt, or Marathonomak!

Kurrë kaqë s’dogji djelli

Dhe si plumb s’rëndovi qjelli,

Kurr’ aq ëmbël’ e bukur s’ftoj

Hij’ e lisit edhe kroj;

Turru tej,

Tutje, or Marathonomak!

Vapa mbyt e pluhri nxin

Ferra çjerr e guri grin

Afsha gjoksin përvëlon

Syrin avulli verbon;

Ur’ e prush,

Furr’, or Marathonomak!

Gryka si gjyryk të çfryn

Prej Vullkani flag’ e tym

Se ç’vëngon e se ç’gulçon,

Zëmra brinjët t’i çkallmon

Me tokmak,

Mbahu, or Marathonomak!

Nëna, motra, nusja dalin,

Ngrehin krahët të të ndalin,

Mos, se s’janë veç Najada

Magjistrica dhe Driada;

Lark, or lark,

Lark, or Marathonomak!

Hajde, ja Akropolia,

Ja qyteti e njerëzia

Që të pan’ e që të çquan

Dhe fuqinë t’a rishtuan

Ha dhe pak,

Hajde, or Marathonomak!

Ja, arrive, ua the:

Ç’gas e ç’helm qe kjo myzhde!

“E fituam!”, brohorite

Dhe për tok’ u-përpëlite;

Vdiq, or vdiq!

Vdiqe, or Marathonomak!

Rent kudo, dyke bërtitur,

Nëpër shekuj faqe-ndritur,

Se i vogli shtrin viganin

Dhe i shtypuri tiranin,

Veç e tok,

Tok, or Marathonomak!

Një konsull i kudondodhur, dinamik e i palodhur

January 7, 2026 by s p

Shyqyri Fejzo/

Në pjesën veriore të Gjermanisë, aty ku ritmi I përditshëm ecën me saktësinë e një ore zvicerane, si në gjithë vendin, rri si një dritë e qetë shqiptare një Konsull Nderi, njeri që Atdhetarizmi dhe diplomacia është pjesë të frymës së tij. Kolë Gjoka e ka vitin e 6 që kryen këtë punë dhe prej 12 vitesh përfaqësues i Dhomës së Industris dhe Tregtisë së Tiranës në veriun e Gjermanisë. Ai është prej atyre që nuk flasin me zë të lartë; përkundrazi, ai flet me qetësinë e njeriut që e njeh peshën e fjalës dhe vlerën e veprës. Zyra, telefoni dhe emaili i tij jane bërë derë e hapur për çdo shqiptar që shkel në Gjermani: studentë me ëndrra të freskëta, punëtorë me halle të përditshme, familje që kërkojnë orientim, shkrimtarë që kërkojnë promovim, artistë që duan të shpërndajnë dritën e tyre. Te ai gjejnë jo vetëm proçedurë dhe ligj, por edhe buzëqeshje, durim dhe një qasje njerëzore që nuk të lejon të ndihesh i huaj në këtë vend të huaj.

Në një takim që bëmë në Hamburg, mësova shumë nga veprimtaria e tij. Kolë, të lutem më thuaj dy raste që në veprimtarinë tuaj të kanë lënë përshtypje dhe ndjenja të pa shlyeshme.Veç, dëshëroj një ngjarje të gëzueshme dhe një tjetër që mund të ketë mërzitur dhe trishtuar. Krojti pak në rrëzë të veshit, u mendua pak me sy të pulitur dhe filloi. Po e nis nga një ngjarje që më ka trishtuar shumë, jo vetëm mua. Këtu, në Hamburg, siç e di, pati një aksident tragjik në ndërtim. Ranë nga skela nga kati i 8- të 5 puntorë të rinj shqiptarë dhe fatkeqësisht të gjithë ndërruan jetë. Kuptohet, konsulli në këto raste le çdo punë dhe prioritet, duhej ndjekur ndodhia, aksidenti dhe proçedurat. Fatkeqësisht asnjeri nga ata nuk kishte dokumentacion e sigurim jete. Kishin punuar në të zezë. Në këto raste njeriu shtrydh çfarë ka në mendje dhe në zemër, për të gjetur ndonjë mundësi ndihme për fatkeqët tanë shqipëtarë. Duhej bërë kërkim, se populli ynë ka fjalën e urtë popullore “ai që kërkon gjen, por ai që këmbëngul, gjen dhe merr.” Duke kërkuar e gjetëm një nen të një ligji që na çliroi nga ankthi e meraku. -Ai ligj theksonte në një nen: “çdo njeri qe punton është i siguruar!“ , Çështja e dokumentacionit është diçka tjetër. Kuptohet, duheshin përpjekje, kohë ec-ejake derisa problemi u zgjidh së mbari. Trishtimi dhe keqardhja pati një farë neutralizimi, kur familjet e fëmijët e tyre muarën pensionet. Në kontaktet dhe bisedat që bëmë në Shqipëri me pjestarët e familjeve të tyre, jam ndjerë më keq, më trishtueshëm se kudo gjatë jetës time.

Kurse, përsa i përket ngjarjeve që kanë çliruar energji pozitive, ka disa, por unë do të përqëndrohem vetëm në njërën prej tyre; Unë jam krenar që komuniteti shqiptar në veriun e Gjemanisë është i integruar në jetën shoqërore gjermane, por kurrsesi e asimiluar. Për këtë punojmë shumë. Midis morisë së problemeve që jeta na vuri përpara për zgjidhje, për mua, problem i shkollimit të fëmijëve ka qënë dhe mbetet më kryesori. Në shpjegimin e tij Konsulli u ndal në faktin se këtë detyrë themelore e cila kërkon vemendje e kujdes të vazhdueshëm ai e ka parë në dy plane. Në atë se çfarë mund të bënte për vendin e tij, Shqipërinë dhe si kishte punuar këtu në Gjermani që fëmijët e emigrantëve të mësojnë gjuhën e bukur shqipe. Pas studimit të gjendjes, duke analizuar thellë të gjithë faktorët e mundësitë, në bashkëpunim me organet shtetërore shqiptare dhe gjermane, i u dha një rezultante që të bashkëpunonin për mbështetjen e një shkolle profesionale (disa profesionesh) në rrethin e Mirditës dhe realizimin e financimit e mbarëvajtjes së projekteve të saj për përgatitjen e specialistëve të profileve të ndryshme me arsimin e mesëm. Pas një “odiseje” të gjatë propozimesh, ndërhyrjesh, programesh etj.të cilat nuk po i përshkruajmë në këtë bisedë, u arrit sipas shpjegimeve të zotit Kolë, që “shkolla Profesionale Shen Jozefi Punëtor në Mirditë” të ngrihet profesionalisht në një nga shkollat profesionale më cilësore në Shqipëri, e cila prej mëse 25 vitesh ka nxjerrë qindra specialistë të mesëm të kualifikuar.

Në këtë drejtim ai është ndjerë i kënaqur dhe i lumturuar, mbasi në zbatim të detyrave dhe programeve që ndjek, i’u dha mundësia, ti shërbej edhe vendlindjes, Mirditës. Aktualisht po punon për të realizuar një Projekt me katër shkolla profesionale të Mirditës, Lezhës, Kamzës dhe Pogradecit.
Me sa vihet re, shkollimi i fëmijëve në gjuhën e bukur shqipe është renditur në problemet kryesore të funksionit të tij. Në vazhdim ai shpjegon se një drejtim tjetër edhe më i madh, është ai që lidhet me shkollimin e fëmijëve të emigrantëve shqiptarë për mësimin e gjuhës shqipe, u ka dalë këtu për Gjermaninë Veriore në Schlesëig-Holstein, Hamburg, Bremen etj. ku kanë arritje por jo vetkënaqësi. Flet shpenguar dhe me krenari se ka ngritur 17 shkolla shqipe me një model bashkëpunimi të qëndrueshëm me landet. Eshtë arritur e po përsoset më tej bashkëpunim më i hapur dhe i gjërë me komunitetin.

Në çdo aktivitet që organizohet, ai shfaqet jo si figurë zyrtare e ftohtë, porsi një njeri që e përjeton me shpirt përfaqësimin e kombit. Atë e dallon thjeshtësia e karakterit, zotësia profesionale, dhe mbi të gjitha dashuria për njerëzit. Ku shfaqet ai, shfaqet pa zhurmë, por lë gjithmonë gjurmë. Gjurmë pune, mirësie, dhe respekti që nuk blihet me tituj, por fitohet me përkushtim.
Kështu, në udhën e gjatë të diasporës shqiptare në Gjermani, ai qëndron si një urë e qëndrueshme: midis kulturave, midis njerëzve, midis halleve dhe zgjidhjeve. Dhe si çdo njeri që punon me zemër, ai nuk ka nevojë të flasë për vete; flasin veprat, njerëzit, dhe mirënjohja që e shoqëron kudo. Synimin e ka arritur, përshtatja me këtë gjuhë, këto zakone e tradita, me ligjet për bisnesin e punën. Në shtetin gjerman gjithësekujt që ka vullnet, e zotësi për të vepruar, i hapen rrugë dhe perspektiva për të ecur përpara, brenda kuadrit ligjor të këtij shteti. Kjo këtu është provuar plotësisht për mërgatën e shqiptarëve e cila për landin e Hamburgut i afrohet shifrës të 50 mijë njerëz.

Viti 2011 e gjen anëtar të CDU. Ky moment për Kolën ka pasur një rëndësi të madhe. Më pas, në saje të qartësisë së mendimit për çdo problem që dilte për të dhe shoqërinë, si dhe të këmbënguljes në punë dhe çdo detyrë që ngarkohej, në vitin 2017 ishte kandidati i pare Shqiptar për në Bundestagun Gjerman. Edhe në vitet 2021 e 2025 ka rikandiduar për në Bundestagun Gjerman. Nga viti 2016-2021, është nënkryetar i CDU Elmshorn, ndërsa nga viti 2021 vazhdon të jetë kryetar I CDU Elmshorn. Po ashtu, nga viti 2017 antar i këshillit Bashkiak dhe nga viti 2019 Deputet i Qarkut Pinneberg.

Në një takim me CDU ku drejton Kolë Gjoka. Ky status i bukur dhe i merituar ka bërë atë që sot ai të jetë shumë i vlerësuar nga gjermanët. Ndërkohë Kola, nuk shkëputet nga Shqipëria, nga Mirdita e tij e dashur. Ai sot është Kryetari i shqatës gjermano-shqiptare Alb-Diaspora e.V.-Antar i kryersisë së Dhomës së Tregtisë gjermani-shqipëri DAÇ e.V. Gjermanët, atë person që e do atdheun e vet e duan dhe e afrojnë shumë, mbasi në atë mënyrë ai do edhe Gjermaninë.

Në përvojën e tij shumëvjeçare si Konsull Nderi në vendet e Gjermanisë Veriore, Kolë Gjoka ka dëshmuar se diplomacia nuk është vetëm çështje protokolli apo dokumentesh zyrtare, por mbi të gjitha qëndrim qytetar, kulturë dialogu dhe përgjegjësi morale ndaj fjalës publike. Shembujt konkretë të veprimtarisë së tij, të vlerësuar jo vetëm nga bashkëkombësit, por edhe nga institucionet dhe opinioni gjerman, flasin për një qasje konstruktive, që ndërton ura dhe jo ndarje. Këtë rol të rëndësishëm, kontributin që ka dhënë e jep si misionar i rëndësishëm në forcimin e mardhëënieve dhe miqësisë midis popullit dhe shteteve shqiptar e gjerman, organet e pushtetit qendror dhe lokal e kanë vlerësuar lart.
Kështu, Këshilli i Qarkut Lezhë e ka nderuar Kolën me titullin “Nderi i Qarkut Lezhë”, ndërsa institucioni i Presidentit i akordon titullin”Për Merita të Veçanta Civile” Gjithëse kush e ka të qartë se njeriun nuk e nderojnë dekoratat e titujt. Përkundrazi. Në këtë rast Kolë Gjoka nderon këta tituj.

The book by Albanian journalist Fortesa Latifi, “Like, Follow, Subscribe: Influencer Kids and the Cost of a Childhood Online” (April 7), recommended by The Washington Post for 2026

January 7, 2026 by s p

https://www.washingtonpost.com/…/most-anticipated…

“Like, Follow, Subscribe: Influencer Kids and the Cost of a Childhood Online”

www.simonandschuster.com

About The Book – A searing investigation into the child influencer industry and the perils of childhood internet fame, Like, Follow, Subscribe is essential reading for anyone seeking to understand the costs of internet fame, and the ethics of online content.

What is it like to grow up with a camera in your face 24/7? To have your childhood moments sold as “content” to millions online? What happens when someone who works in a largely unregulated multi-billion-dollar industry sells away their childhood and has no financial safety net as an adult? What does it feel like to have your private moments—your medical diagnoses, your first period, your first break up, your tantrums, potty-training, and breastfeeding-weaning—broadcast to an audience of millions? Like, Follow, Subscribe shines a spotlight on the deeply troubling world of the child influencer industry.

Journalist Fortesa Latifi dives into the lives of children whose parents mine their everyday activities for monetizable content, exposing issues like privacy violations, financial abuse, and the absence of child labor protections. Through expert interviews with psychologists, labor scientists, and even former child influencers and family vloggers, she uncovers the pressures, trauma, and consequences for children thrust into the spotlight.

This timely and eye-opening book doesn’t just reveal the harm of toxic social media culture: it also provides a roadmap to better regulating influencer families, safeguarding children, and questioning the role of audiences in perpetuating these cycles of exploitation.

About The Author – Fortesa Latifi is a journalist based in Los Angeles, California. Her work has been featured in Rolling Stone, The New York Times, The Washington Post, and Teen Vogue among other publications.

Raves and Reviews – “Like, Follow, Subscribe is the most comprehensive, empathetic, and readable investigation into the child influencers who now dominate our culture. Timely, worrying, and juicy—the book to read whether you’re a parent, a creator, or merely a viewer.” —Scaachi Koul, author of Sucker Punch

“With rigor and empathy, Latifi probes the many ways influencing has bent our understanding of labor, privacy, performance, consent, and exploitation. An urgent and timely reassessment of social media and technology today, Like, Follow, Subscribe is a powerful, compassionate look at what happens when childhoods go viral, and what we owe children in a world run by algorithms.” —Amanda Montei, author of Touched Out

“Essential reading for anyone navigating the intersection of childhood, parenthood, technology, and profit. Latifi doesn’t just document a trend—she challenges a system.” —Jo Piazza, bestselling author of The Sicilian Inheritance and We Are Not Like Them

“Incredibly timely and important—an absolute must-read for anyone who is thinking seriously about parenting in the digital age.” —EJ Dickson, senior writer at The Cut

“Like, Follow, Subscribe is one of the most powerful books I’ve read on the social media ecosystem. Latifi’s expert depiction of the influencer landscape is equal parts engrossing, illuminating, and alarming. Highly recommended.”

—Adam Alter, Professor of Marketing and Psychology, New York University Stern School of Business, and New York Times bestselling author of Irresistible

“Despite the fact that mom influencers and their children comprise a multi-billion dollar industry, few journalists have seriously interrogated the specific role children play within that industry like Fortesa Latifi. Well before most of us were considering the ethics of children performing themselves online, Latifi was writing about the psychological, financial, and cultural implications of children being tasked with ‘being themselves’ to an audience of strangers. Like, Follow, Subscribe is packed with first person accounts and expert insights. It’s essential reading for anyone interested in how and why America buys and sells the Perfect Family™.”—Sara Louise Petersen, author of Momfluenced

“Like, Follow, Subscribe is my definitive recommendation for an evidence-based exploration of the digital media and influencer economy, and its profound impact on children and culture. The breadth of Latifi’s research and the wealth of firsthand testimony make this a compulsively readable study, one that conjures a portrait even more mesmerizing than the digital selves her subjects have meticulously curated online. Latifi renders digestible the complex intersection of entertainment, technology, childhood development, and consumerism. As a former child actor turned mental health practitioner, I see firsthand the risks and harm facing these children—especially as the digital landscape continues to operate without meaningful regulation. This is our opportunity to disrupt a new and insidious pipeline of child exploitation, one we have, ironically, come to celebrate and consume as entertainment. Latifi doesn’t look away, and neither can we. Like, Follow, Subscribe is sobering, courageous, and necessary.” — Alyson Stoner, New York Times bestselling author of Semi-Well-Adjusted Despite Literally Everything, and certified media mental health coordinator.

https://www.simonandschuster.com/…/Fortesa…/225229320

AUSTRO – HUNGARIA, ITALIA DHE RIVALITETI I TYRE PËR SHQIPËRINË

January 7, 2026 by s p

Hulumtim nga Rafael Floqi/

Ky artikull ofron një analizë të thelluar të ndërveprimeve gjeopolitike, diplomatike dhe kulturore të Austro-Hungarisë dhe Italisë në Shqipëri gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Trajtohet roli i elitave arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, ndikimi i garibaldinëve përmes Riciotti Garibaldit dhe veprimtaria e Terenc Toçit në lëvizjen kombëtare shqiptare. Artikulli shqyrton divergjencat Austri–Itali, ndikimin në çështjen adriatike dhe ndërhyrjen e Presidentit Woodrow Wilson, duke argumentuar se ndërthurja e interesave të huaja dhe iniciativës së brendshme shqiptare krijoi hapësirën për shpalljen dhe mbijetesën e shtetit shqiptar.

Nga fillimi i shekullit XIX dhe deri në shpalljen e Pavarësisë në vitin 1912, Shqipëria u ndodhej në qendër të rivalitetit mes fuqive rajonale dhe evropiane. Perandoria Osmane ishte në rënie dhe Ballkani përjetonte lëvizje të fuqishme nacionaliste. Brenda kësaj panorame, shqiptarët përpiqeshin të afirmonin identitetin e tyre kulturor, gjuhësor dhe politik. Ndërsa jashtë, Austria-Hungaria dhe Italia ishin dy prej aktorëve më të rëndësishëm që ndikuan në fatin e territoreve shqiptare. Historiani britanik Stavrianos shkruan: “Shqiptarët ishin ndër popujt e fundit të Ballkanit që hynë në procesin e nacionalizmit, por pozita e tyre gjeografike i vendosi në qendër të politikës evropiane.” (Stavrianos, The Balkans Since 1453).

Shqipëria në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX ishte një mozaik kompleks i elementeve gjeopolitike, kulturore dhe etnike. Pjesë e Perandorisë Osmane, ajo përbënte një pikë strategjike për dy fuqitë kryesore të Adriatikut: Austro-Hungarinë dhe Italinë e sapoformuar. Austria e shihte Shqipërinë si zonë tampon kundër zgjerimit sllav dhe për të ruajtur influencën në Ballkanin Perëndimor. Italia, ndërkohë, e konsideronte Shqipërinë pjesë të hapësirës natyrore të Adriatikut dhe një instrument të domosdoshëm për të siguruar dominim detar dhe politik. Ky kontekst rivaliteti krijoi hapësirë për zhvillimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe për veprimtarinë e elitave arbëreshe dhe garibaldine. Elitat arbëreshe, përfshirë Jeronim De Radën dhe Zef Skiroin, krijuan një ndërthurje të mendimit kulturor dhe politik që i dha lëvizjes shqiptare një dimension ndërkombëtar. Figurave si Terenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u dha mbështetje praktike dhe simbolike lëvizjes kombëtare, ndërsa ndërhyrja e Presidentit Wilson më vonë ndaloi copëtimin e Shqipërisë dhe konsolidoi shtetin e ri.

1. Konteksti Gjeopolitik në Ballkan

Në fund të shekullit të 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të, Ballkani ishte një rajon që po kalonte nëpër ndryshime të mëdha politike, duke pasur një ndikim të madh nga Perandoria Osmane që po dobësohej. Siç vëren Mark Mazower, historian i njohur për studimet mbi Ballkanin, “Ballkani u bë një fushë beteje për fuqitë evropiane që donin të mbushnin vakumin që po krijohej nga Perandoria Osmane” (Mazower, The Balkans: A Short History, 2000, fq. 134).

Për Austrinë-Hungari, kërcënimi më i madh ishte Serbia dhe ambiciet e saj për një Serbi të Madhe. Shkrimtari dhe studiuesi Joseph Roth shkruan në veprën e tij The Radetzky March se “nacionalizmi serb ishte një rrezik i drejtpërdrejtë për rendin dhe unitetin e Perandorisë Austro-Hungareze” (Roth, The Radetzky March, 1932).

Për Italinë, Ballkani ishte një rajon i pasur për zgjerimin territorial dhe ekonomik. Giuseppe Mazzini, ideolog italian dhe një prej figura më të shquara të Risorgimento-s, argumentoi se “Italia duhej të luftonte për të siguruar pozita të fuqishme në Adriatik, për të garantuar një lidhje të fortë midis vendit dhe botës perëndimore” (Mazzini, Dello scopo della guerra, 1859).

2. Çështja Shqiptare: Një Luftë Strategjike

Pozita gjeografike e Shqipërisë e bëri atë një aset strategjik për të dy fuqitë. Shqipëria ndodhej mes dy botëve të ndryshme: nga njëra anë ishte ndikimi osman dhe nga ana tjetër sfidat e fuqive të mëdha të Ballkanit dhe Perëndimit.

Interesat e Austro-Hungarisë në Shqipëri

Austro-Hungaria, e shqetësuar për rritjen e nacionalizmit serb dhe kërkesën për një Serbi të Madhe, shihte Shqipërinë si një shtet tampon. Siç theksohet nga Georgios R. Stamatopoulos, studiues i njohur i politikës ballkanike, “Austria-Hungaria shihte Shqipërinë si një pengesë të mundshme për zgjerimin e Serbisë dhe si një mënyrë për të ruajtur ekuilibrin në Ballkan” (Stamatopoulos, Austria-Hungary and the Balkans, 1993).

Interesat e Italisë në Shqipëri

Italia, gjithashtu, e shihte Shqipërinë si një territor të mundshëm për zgjerimin e influencës së saj në Adriatik dhe për të siguruar qasje në detin Mesdhe. Giovanni Giolitti, një figurë e shquar politike italiane, tha: “Shqipëria është një çelës i domosdoshëm për kontrollin e Adriatikut dhe ne duhet të jemi të gatshëm të bëjmë gjithçka për ta marrë atë nën ndikimin tonë” (Giolitti, Michele’s Memoirs, 1914).

3. Rivaliteti Ndërmjet Fuqive të Mëdha

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ishte një shesh lufte për rivalitetin midis Austro-Hungarisë dhe Italisë. Austria-Hungaria tentoi të ruante një qeveri pro-austriake, ndërsa Italia tentoi të forconte pozitat e saj në Shqipëri përmes ndërhyrjeve ushtarake dhe diplomatike.

Philip S. Hoxha, historian i njohur për studimet mbi Shqipërinë, shkruan: “Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u bë një objekt i rivalitetit të ashpër midis Italisë dhe fuqive të tjera, sidomos Austro-Hungarisë, e cila ishte e interesuar të ruante ndikimin në rajon pas shpërbërjes së Perandorisë” (Hoxha, Shqipëria dhe Perandoritë, 1997).

Rasti i Shqipërisë, si një shtet i vogël në mes të dy fuqive të mëdha, pasqyron sfidat gjeopolitike të Ballkanit. Siç vëren Livia Franchini, një historiane italiane e Ballkanit, “Shqipëria u bë një fushë e betejës për fuqitë që synonin dominimin në Adriatik, dhe kjo ndikoi direkt në të ardhmen e politikës shqiptare” (Franchini, The Italian Influence in Albania, 2004).

4. Austria-Hungaria dhe ndikimi i saj në Shqipëri

Pas Kongresit të Berlinit (1878), Austro-Hungaria konsolidoi interesin e saj për Shqipërinë si një zonë tampon kundër zgjerimit serb dhe malazez. Në dokumentet diplomatike të Vjenës, shqiptarët përshkruhen si popull i fortë dhe i aftë për të ruajtur autonominë lokale, duke e bërë rajonin të dobishëm për stabilitetin strategjik austro-hungarez (Fischer 1984).

Austro-Hungaria u përpoq të përdorte mbështetjen e shqiptarëve për të parandaluar zgjerimin sllav në Adriatik dhe për të siguruar një influencë të qëndrueshme në Ballkan. Politika e saj konsistonte në një kombinim të diplomacisë, investimeve kulturore dhe mbështetjes për elitën katolike shqiptare.

Austria investoi në shkolla katolike në veri të Shqipërisë (Shkodër, Lezhë, Mirditë) për të përgatitur një elitë shqiptare që do të pranonte influencën e saj. Kjo politikë nuk ishte vetëm fetare, por edhe strategjike, pasi krijonte një bazë të fortë pro-austriake ndër shqiptarët, e cila do të luante rol në kohën e kryengritjeve dhe shpalljes së Pavarësisë (Clayer 2007, 233–245).

Kjo mbështetje përfshinte përhapjen e gjuhës shqipe në shkolla, botimin e teksteve dhe përdorimin e alfabetit latin, duke u bërë një instrument i kulturës dhe politikës së jashtme austro-hungareze.

Kongresi i Manastirit (1908), që vendosi standardin e alfabetit shqip, u mbështet indirekt nga Vjena, duke siguruar një klimë të favorshme për unitetin kulturor dhe politik. Austro-Hungaria e perceptoi standardizimin si një mënyrë për të forcuar lidhjen e shqiptarëve me Europën dhe për të zvogëluar ndikimin sllav në veri (Schmitt 2012, 144).

Pas Kongresit të Vienës (1815), Austria-Hungaria u pozicionua si një fuqi e rëndësishme evropiane, me synimin për të kontrolluar zhvillimet në Ballkan. Shqipëria kishte rëndësi strategjike: ruante balancën kundër Serbisë dhe Malit të Zi; bllokonte daljen e shteteve sllave në Adriatik; përbënte një pikë kyçe tregtare.

Dokumentet e Ministrisë së Jashtme austro-hungareze të viteve 1877–1912 flasin shpesh për “rëndësinë e ruajtjes së Shqipërisë si një njësi gjeografike” për të mos rrezikuar ekuilibrin e Adriatikut. Në një raport të vitit 1899, diplomati austriak Theodor von Ippen shkruante:“Ne duhet të punojmë për forcimin e elementit shqiptar si kundërpeshë e ndikimit sllav.”

(Ippen, Raporti diplomatik, 1899)

4.2. Mbrojtja e katolikëve dhe ndikimi kulturor

Austria ushtronte ndikim të madh në veri: mbështeti dioqezat katolike të Shkodrës, Lezhës dhe Tivarit; financoi botime në gjuhën shqipe; krijoi shkolla shqipe nën drejtimin e klerit katolik.

Në vitin 1841, Austria financoi hapjen e shkollës së parë shqipe në Shkodër. Më pas, Universiteti i Vienës u bë qendër studimesh albanologjike, me studiues si Norbert Jokl dhe Hahn, i cili botoi veprën e famshme Albanesische Studien (1854).Hahn shënonte: “Shqiptarët kanë një individualitet të spikatur etnik, i cili meriton të njihet si komb më vete.”(J. G. von Hahn, 1854)

Diplomacia e Vienës mbështeti hapur përdorimin e alfabetit latin. Konsulli austriak në Shkodër, Lippich, raportonte në 1898:“Alfabeti latin është baza kulturore që do t’i bashkojë shqiptarët e të gjitha besimeve. ”Në Kongresin e Manastirit (1908), Austria ndikoi përmes klerikëve katolikë, ndër ta Ndre Mjeda.

Në vitet 1908–1912 Austria u bë mbështetëse e hapur e autonomisë shqiptare. Ministri i Jashtëm, Aehrenthal, deklaronte në vitin 1911:“Për Austrinë, një Shqipëri autonome është garant i paqes në Adriatik.”(Arkivat e Vienës)

Në Konferencën e Ambasadorëve (1912–1913), Austria ishte shteti që kërkoi me forcë njohjen e Shqipërisë.

4.3 Politika e Jashtme Austro-Hungareze dhe Ballkani (1914-1918)

Perandoria Austro-Hungareze ishte shumë e investuar në Ballkan gjatë periudhës para dhe gjatë Luftës së Parë Botërore. Rajoni shikohej si një zonë strategjike për zgjerimin politik dhe ushtarak, sidomos për të mbajtur nën kontroll nacionalizmin sllav dhe për të kundërshtuar ndikimin në rritje të Rusisë në këtë zonë. Ballkani ishte gjithashtu një pikë fërkimi kulturore dhe gjeopolitike ndërmjet Austro-Hungarisë, Perandorisë Osmane dhe Serbisë, e cila kishte ambicie për një Jugosllavi më të madhe.

Ambiciet Austriake: Objektivi kryesor i Austro-Hungarisë ishte forcimi i dominimit të saj në rajon, sidomos pas vrasjes së Arqidukës Franz Ferdinand në Sarajevë (qershor 1914), një ngjarje që shkaktoi fillimin e Luftës së Parë Botërore. Vrasja u realizua nga një nacionalist serb boshnjak, duke shkaktuar një sërë lëvizjesh diplomatike që përfshinin Serbinë, Rusinë dhe aleancat e përfshira në periudhën para-luftës.

Rëndësia Strategjike e Shqipërisë: Shqipëria, e vendosur në Ballkanin perëndimor, shikohej si një shtet tampon i rëndësishëm. Ajo u shpall shtet të pavarur në vitin 1912, dhe statusi i saj neutral ishte kyç për ruajtjen e stabilitetit në një rajon që ndodhej në trazira për shkak të tensioneve etnike dhe kombëtare. Për Austro-Hungarinë, mbajtja e Shqipërisë neutrale ishte e rëndësishme për të parandaluar që ajo të binte nën ndikimin e Serbisë ose Italisë, të dyja fuqitë që kishin interesa të kundërta në rajon.

4.4. Problemi i Neutralitetit të Shqipërisë

Neutraliteti si Mjet Diplomacie: Neutraliteti i shpallur i Shqipërisë ishte një manovër diplomatike dhe strategjike. Pasi Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, ajo u gjet midis fuqive të kundërta: Austro-Hungarisë, Italisë, Serbisë dhe Greqisë. Fakti që ajo ishte neutrale i lejoi të shmangte përfshirjen direkte në luftë, megjithëse ishte ende shumë e ndikuar nga fuqitë rajonale. Një nga sfidat kryesore të neutralitetit të Shqipërisë ishte ndërhyrja e fuqive të jashtme. Në vitin 1915, Shqipëria u pushtua nga Italia dhe Serbia. Pushtimi nga këto dy fuqi, sidomos nga Serbia që synonte të siguronte kontrollin mbi territorin shqiptar (për të krijuar një “Serbi më të Madhe”), minonte pavarësinë dhe neutralitetin e Shqipërisë. Austro-Hungaria ishte thellësisht e shqetësuar për këtë dhe e shihte si një kërcënim për influencën e saj në rajon. Austro-Hungaria kërkonte të mbante neutralitetin e Shqipërisë dhe të parandalonte depërtimin e forcave serbe dhe italiane. Austriakët, për shembull, përdorën ndikimin e tyre për të mbështetur sovranitetin shqiptar përmes mjeteve politike dhe ushtarake. Në vitin 1917, Austro-Hungaria mbështeti krijimin e një qeverie pro-austriake në Shqipëri, si një kundërpeshë ndaj ambicieve të Italisë dhe Serbisë.

Ishte gjithashtu e rëndësishme që as Bulgaria dhe as Gjermania të mos dominonin Ballkanin Perëndimor, i cili duhej të ishte sfera ekskluzive e ndikimit të Austrisë-Hungarisë. Tisza e konsideronte këtë si qëllimin më të rëndësishëm të luftës për Perandorinë. Po ashtu, Berchtold ishte i gatshëm të humbiste Galicinë, por jo kontrollin mbi Serbinë. Nga ana tjetër, Conrad e shihte fitoren në Frontin Lindor dhe mposhtjen e Rusisë si çelësin për çdo paqe të përgjithshme, megjithatë ai e kuptonte rëndësinë ekonomike të Ballkanit për Perandorinë. Plani i tij, pas mundjes së Serbisë, do të përfshinte aneksimin e pjesës së mbetur të Serbisë, pasi Bullgaria të ishte shpërblyer me Maqedoninë, aneksimin e Malit të Zi dhe copëtimin e Shqipërisë. Megjithatë, disfatat e vazhdueshme ushtarake gjithmonë ia hoqën atij çdo ndikim të vërtetë. Në çdo rast, komandanti suprem i forcave të armatosura — Perandori Franz Josef — tentonte të diskutonte politikën e jashtme vetëm me ministrin e tij të jashtëm.

Ekuilibri i brishtë ndërmjet dëshirës së Shqipërisë për të mbetur neutrale dhe qëllimeve strategjike të Austro-Hungarisë. Ndërsa lufta përparonte, Austro-Hungaria ishte gjithnjë e më e shqetësuar për ndryshimet në aleancat e fqinjëve të saj dhe për lëvizjet në rritje të nacionalizmit, sidomos ato që mbështeteshin nga Serbia dhe Rusia.

Nacionalizmi Shqiptar dhe Kontrolli Austro-Hungarez: Edhe pse Shqipëria kërkonte të mbetej neutrale, lëvizjet nacionaliste shqiptare mund të ishin një forcë destabilizuese. Këto lëvizje, shpesh të mbështetura nga fuqitë e jashtme si Italia ose aleatët perëndimorë, kërcënonin të prishnin ekuilibrin politik të brishtë në rajon. Kështu, Austro-Hungaria duhet të balanconte mbështetje për neutralitetin e Shqipërisë me nevojën për të siguruar që ky shtet të mos binte nën sferën e ndikimit të armiqve të saj. Politika e Austro-Hungarisë në Shqipëri duhet të kuptohet në kontekstin më të gjerë të përplasjeve në Ballkan gjatë Luftës së Parë Botërore. Lufta pati një ndikim të thellë në kufijtë dhe konfigurimet politike të rajonit. Rënia e Perandorisë Osmane dhe lufta për pavarësi në Ballkan bënë që shtetet neutrale si Shqipëria të ngeleshin të kapura midis aleancave të ndryshme dhe ndërhyrjeve të huaja.

4.5 Pasojat dhe Paslufta

Në fund të Luftës së Parë Botërore, peizazhi politik i Ballkanit kishte ndryshuar drastikisht. Perandoria Austro-Hungareze ishte shpërbërë, dhe pasardhësi i saj, Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë Jugosllavia), kishte ambicie të mëdha në rajon. Shqipëria, e cila kishte arritur të ruante sovranitetin e saj gjatë luftës, u gjet mes fuqive të mëdha—Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë—pas konfliktit. Pas luftës, pavarësia e Shqipërisë u njoh, por vendi vazhdoi të përballej me presione nga shtetet fqinjë. Çështja e sovranitetit dhe neutralitetit të Shqipërisë mbeti një temë kontestuese për shumë vite pas 1918, sidomos pasi Italia dhe Greqia kërkonin ndikim në rajon. Me shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze në vitin 1918, Italia mori mundësinë të forcë pozitat e saj në Ballkan, përfshirë Shqipërinë. Antonio Salandra, një politikan italian dhe ish-kryeministër, ka deklaruar: “Pas luftës, Shqipëria është një hapësirë ku Italia mund të ndërtojë një protektorat të sigurt për të mbajtur ndikimin në Adriatik” (Salandra, Diaries of the Italian Statesman, 1919).

5. Italia dhe projekti i saj politik-kulturor

Pas bashkimit (1861), Italia artikuloi konceptin e “Mare Nostrum”, ku Adriatiku konsiderohej pjesë e zonës natyrore të dominimit italian. Shqipëria, me bregdetin e saj të gjatë dhe pozicionin strategjik, u bë objektiv kryesor i politikës së jashtme italiane (Hobsbawm 1990, 178–179).

Italia kërkonte të kishte një influencë të drejtpërdrejtë mbi Shqipërinë, por në të njëjtën kohë duhej të shmangte përplasje të drejtpërdrejta me Austro-Hungarinë.

5.1. Italia pas bashkimit dhe projekti i Adriatikut

Pas bashkimit kombëtar (1861), Italia aspironte të bëhej fuqi mesdhetare. Shqipëria shihej si: portë për depërtim në Ballkan; zonë e natyrshme e influencës kulturore; një mënyrë për të konkurruar Austrinë.

Ministri i Jashtëm italian Visconti Venosta shkruante në 1870: “Adriatiku nuk mund të mbetet një det i huaj për Italinë.” Ky ishte baza e politikës italiane ndaj Shqipërisë.

Arbëreshët u shndërruan në një urë midis Italisë dhe Shqipërisë. Ata artikuluan ide të rëndësishme për identitetin kombëtar dhe trashëgiminë historike të shqiptarëve.

De Rada, në gazetën L’Albanese d’Italia (1848), paraqiti idenë se shqiptarët kishin një të drejtë historike për autonomi dhe një shtet të pavarur (De Rada 1848/1990). Ai argumentonte se lidhjet kulturore me Italinë nuk duhej të përktheheshin në dominim politik, por në mbështetje reciproke. Skiroi paralajmëronte se Italia mund të mbështeste shqiptarët, por duhet të respektohej sovraniteti i tyre. Ai theksonte se çdo ndikim i jashtëm nuk duhet të kthehej në protektorat, duke theksuar rëndësinë e pavarësisë së ardhshme (Schirò 1904).

Qarqet garibaldine italiane, të frymëzuara nga idealet republikane dhe nacionaliste, mbështetën popujt e Ballkanit në luftën për liri. Giuseppe Garibaldi dhe Riciotti Garibaldi e panë Shqipërinë si një kauzë që përputhej me idealet e tyre (Elsie 2001, 203–204).

Kjo mbështetje nuk ishte formale, por u shndërrua në një lidhje simbolike dhe praktike me elitën shqiptare, duke ndihmuar në krijimin e hapësirës ndërkombëtare për çështjen kombëtare. Naim Frashëri, duke folur për De Radën, shkruante:“ Ai është një dritë e madhe që i shndrit të gjithë shqiptarët.”(Naim Frashëri, Histori e Skënderbeut)

Italia mbështeste botimet e arbëreshëve, duke krijuar një rrjet kulturor që ndikoi drejtpërdrejt në Shqipëri.

5.2 Interesat politike dhe ekonomike

Italia dërgoi konsuj në Vlorë, Durrës dhe Janinë që në gjysmën e parë të shek. XIX. Ajo: financonte shkolla shqipe laike në jug; mbështeste lëvizjet lokale kundër Portës së Lartë; zhvillonte projekte infrastrukturore në bregdet.

Në një raport të vitit 1906, konsulli i Vlorës, Gaetano Bellusci, shkruante:“Italia duhet të mbajë rolin drejtues në Shqipëri, përpara se ta zënë vendet e tjera.”(Arkiva Diplomatike e Italisë).Italia ishte e interesuar për një Shqipëri autonomiste, por shpesh tentonte ta përdorte atë si zonë influence. Ajo nuk dëshironte të linte Austrinë të merrte epërsinë. Megjithatë, në vitin 1912, Roma u bashkua me Vjenën në njohjen e një Shqipërie autonome.

5.3. Shqipëria para Pavarësisë: shoqëri, struktura dhe lëvizje

Shqipëria e shekullit XIX ishte një shoqëri e ndarë krahinisht dhe fetarisht. Veriut dominonte katolicizmi dhe fiset, ndërsa jugu kishte qytete më të zhvilluara dhe një kombinim mysliman dhe ortodoks. Megjithatë, këto ndarje nuk penguan zhvillimin e një identiteti kombëtar që po konsolidohej përmes arsimit, gazetarisë dhe lëvizjes kulturore (Clayer 2007).

Kryengritjet e viteve 1910–1911, sidomos në veri, treguan gatishmërinë e shqiptarëve për autonomi. Këto lëvizje përfshinin mbështetje të heshtur ose të drejtpërdrejtë nga Austro-Hungaria dhe Italia. Kjo ndërthurje ndikimesh e bëri çështjen shqiptare të njohur ndërkombëtarisht.

5.4 Terenc Toçi: ideolog dhe praktikant i lëvizjes kombëtare

Toçi u formua në Napoli, duke u influencuar nga kolonitë arbëreshe dhe nga qarqet garibaldine. Ai argumentonte se Shqipëria duhet të krijonte një shtet të pavarur për të siguruar ekuilibrin e Adriatikut dhe për të ruajtur identitetin kombëtar (Schmitt 2012, 141).

Në vitin 1911, Toçi shpalli një qeveri të përkohshme në Orosh, Mirditë, duke u bërë aktor i drejtpërdrejtë në procesin e organizimit të vetëqeverisjes. Ky akt ishte një provë paraprake e shtetformimit shqiptar dhe një sfidë ndaj Porta Osmane (Frashëri 2008, 214–216).

Toçi mbështetej nga qarqet garibaldine, që i siguruan ndihma materiale dhe mbështetje politike. Kjo lidhje bëri çështjen shqiptare më të dukshme në Itali dhe kontribuoi në ndërkombëtarizimin e lëvizjes. Riciotti Garibaldi vazhdoi idealet e babait të tij duke mbështetur lëvizjen shqiptare. Ai dërgoi vullnetarë dhe ndihma materiale për kryengritësit e veriut gjatë viteve 1911–1912, duke treguar lidhjen ndërkombëtare mes Risorgimentos italiane dhe Rilindjes shqiptare (Elsie 2001, 204).

Ishte lidhur me djalin e Garibaldit, përbashkuesit të Italisë, garda e të cilit kishte qenë arbëreshe, dhe kurdisin një plan: Terenci do të vinte në Shqipëri, në Veri, do të kryesonte Kuvendin e Besës në Orosh për të krijuar një qeveri të përkohshme, kurse djali i Garibaldit, Riccoti, do të zbarkonte në bregdetin shqiptar me vullnetarë italianë, që do të sillnin armë. 30.000 kryengritës shqiptarë ishin gati tashmë, por ndihma nga bregu tjetër po vononte padurueshëm.

Plani qe penguar… Qeveria italiane… Evropa… s’dihej si e qysh. Arbëreshit i hipin xhindet, inatin shqiptar e zbraz dhe në gazetat italiane. E ç’të bëjë tani për Shqipërinë? Themelon në Romë “La Rivista dei Balcani” dhe shkon në Shkodër, hap tjetër gazetë me emër mali “Taraboshi”, mbron Shqipërinë duke u sulur mbi këdo, edhe mbi Romën, megjithëse Italinë e mendonte aleaten e natyrshme të dheut amë. Nën shembullin e Pashko Vasës boton dhe ai “Shqipëria dhe shqiptarët”. E thërrasin në Itali, ushtar në frontet e Luftës së Parë Botërore. Nxjerr revistën e re “Italia dhe Shqipëria”. Bashkohet me Ahmet Zogun. Merr detyrën e Prefektit në Korçë, pastaj drejtor i Zyrës së Shtypit në Tiranë, deputet i Shkodrës, Konsull i Përgjithshëm i Shqipërisë në Egjipt, kryetar i Kasacionit, Sekretar i Përgjithshëm i Republikës Shqiptare. Katër vajzat e tij studionin në Tiranë. Dhe beson te fashizmi, ashtu si Croce dhe D’Anunzio, “rilindësit garibaldianë”. E mendonte dhe si zgjidhje për Shqipërinë dhe çështjen kombëtare.

6. Divergjencat gjeopolitike Austro–Itali

Austria mbështeste një Shqipëri neutrale dhe autonome, si zonë tampon kundër Serbisë dhe Malit të Zi. Italia kërkonte një Shqipëri nën influencë të saj dhe një dominim të Adriatikut (Hobsbawm 1990, 178–179).

Kjo krijoi rivalitet të dukshëm gjatë kryengritjeve dhe procesit të organizimit politik në Shqipëri. Austria investonte në Veri, Italia në Jug dhe ndër kolonitë arbëreshe. Kjo ndarje kulturore u reflektua në orientimin e elitave dhe në strategjitë diplomatike të fuqive.

7. Shqiptarët dhe Rilindja Kombëtare

7.1. Konsolidimi i identitetit kombëtar

Nga fundi i shekullit XIX, rilindësit shqiptarë u frymëzuan nga kultura europiane dhe nga përpjekjet e fqinjëve: u krijuan shoqëritë patriotike (Shoqëria e Stambollit, Komiteti i Bukureshtit);u botuan libra shqip në Korçë, Shkodër, Bukuresht dhe Itali; u formësuan kërkesat për autonomi.

Sami Frashëri shkruante në 1886:“Vetëm Shqipëria e bashkuar, e armatosur me dituri, mund të hyjë në mesin e kombeve.”(Sami Frashëri, Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet). Alfabeti i ri latin u mbështet nga Austria, Italia, arbëreshët. Ky ishte momenti kyç i bashkimit kulturor shqiptar. Efiçenca e Kongresit të Manastirit është shprehur nga studiuesi Robert Elsie: “Vendimi i Manastirit ndryshoi përfundimisht fatin e gjuhës shqipe.”

7.2. Kryengritjet e viteve 1908–1912

Shqiptarët ngritën kryengritje të mëdha në veri dhe jug: Kryengritja e Malësisë (1911)Lëvizja e udhëhequr nga Isa Boletini, Hasan Prishtina, Bajram Curri. Kryengritja e përgjithshme e vitit 1912

Austria shpesh mbante qëndrime simpatizuese ndaj tyre si mënyrë për të shtyrë dobësimin e osmanëve. Italia mbështeste grupe të tjera lokale në jug. Hasan Prishtina shkruante në kujtimet e tij: “Ne nuk luftonim vetëm kundër Stambollit, por edhe kundër planeve për copëtimin e Shqipërisë.”

8.Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë dhe roli i Austrisë e Italisë

8.1. Situata ndërkombëtare në vitin 1912

Lufta e Parë Ballkanike krijoi rrezikun që Shqipëria të ndahej midis Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Në këtë moment, diplomacia austriake dhe ajo italiane vepruan paralelisht.

Austria inkurajoi Ismail Qemalin të shpallte Pavarësinë. Në një letër të vitit 1912, diplomati Berchtold shkruante:“ Pavarësia e Shqipërisë është e vetmja zgjidhje për të ruajtur paqen në Adriatik. Italia mbështeti Pavarësinë, por kërkonte të mos humbiste influencën në Vlorë. Megjithatë Roma u rreshtua me Vienën në njohjen e Shqipërisë në konferencën e ambasadorëve.

Ismail Qemali vetë shkruan: “Pa ndërhyrjen e diplomacisë evropiane, Shqipëria do të ishte zhdukur nga harta.” (Ismail Qemali, Kujtime, 1922)

9. Përfundime: Trashëgimia e Austrisë dhe Italisë në formimin e shtetit shqiptar

Austria-Hungaria dhe Italia luajtën rol të jashtëzakonshëm në formimin e shtetit shqiptar:

Austria kontribuoi në: mbrojtjen e shqiptarëve katolikë; arsimin shqip; studimet albanologjike; diplomacinë që garantoi Pavarësinë.

Italia kontribuoi në: ruajtjen e kulturës shqiptare përmes arbëreshëve; arsimin dhe botimet shqipe në jug; mbështetjen për autonominë shqiptare.

Edhe pse motivet e tyre shpesh ishin egoiste, ato i dhanë shqiptarëve mjetet kulturore dhe politike për të arritur idealin e shekujve: krijimin e shtetit shqiptar.

Rivaliteti Austro–Itali dhe ndërhyrja e elitave arbëreshe krijuan hapësirën për zhvillimin e lëvizjes shqiptare. Austria siguroi stabilitet dhe arsimin, Italia dhe garibaldinët ndërkombëtarizuan çështjen shqiptare, ndërsa Terrenc Toçi dhe Riciotti Garibaldi u bënë aktorë kyç. Ndërhyrja e Pres. Wilson konsolidoi pavarësinë dhe sovranitetin e Shqipërisë.

Austria-Hungaria kishte një ndikim të madh në histori të dy vendeve, Itali dhe Shqipëri, duke formuar një pjesë të rëndësishme të politikave dhe marrëdhënieve ndërkombëtare gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Pavarësisht se pas Luftës së Parë Botërore, Austro-Hungaria u shpërbë dhe humbi shumë nga territori dhe ndikimi i saj, pasojat e këtyre ngjarjeve ndihmuan në formësimin e politikave të mëvonshme për të dy vendet.

Në fund, fuqitë e mëdha të Europës, si Italia dhe Austro-Hungaria, nuk ishin të interesuara për Shqipërinë si një shtet të pavarur dhe të qëndrueshëm për interesat e kombit shqiptar, por për ta përdorur atë si një mjet për të mbrojtur influencat e tyre rajonale. Shqipëria nuk ishte më shumë se një shesh lufte diplomatike mes këtyre fuqive, të cilat e shikonin si një territor të dominuar nga rivalët e tyre. Austro-Hungaria dhe Italia synonin ta mbanin Shqipërinë të dobët dhe të varur nga ndikimi i jashtëm, për të parandaluar që ajo të binte nën kontrollin e Serbisë ose të fuqive të tjera, si Greqia. “Të gjitha perandoritë e fuqishme janë të ngjashme; çdo tokë e varfër është “e varfër në mënyrën e vet”.

Ky shkrim është pra një përpjekje për të nxjerrë në pah se çfarë ishte unike dhe çfarë ndahej midis tyre, dhe në fund të fundit, cili është vendi i Shqipërisë brenda kontekstit global dhe si Shqipëria u bë një viktimë e rivaliteteve të fuqive të mëdha, të cilat, në vend që të mbështesnin zhvillimin dhe pavarësinë e saj, synonin thjesht të kontrollonin territorin e saj për të ruajtur ekuilibrin e pushtetit të fuqive në Ballkan.

Referencat:

Bartl, Peter. Albanien: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. München: C.H. Beck, 1995.

Clayer, Nathalie. Aux origines du nationalisme albanais. Paris: Karthala, 2007.

De Rada, Jeronim. L’Albanese d’Italia (1848). Në Mandalà, M. Scritti di De Rada. Napoli: Edizioni Scientifiche Italiane, 1990.

Elsie, Robert. A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. London: Hurst, 2001.

Fischer, Bernd. “Austro-Hungarian Influence in Northern Albania.” East European Quarterly, 1984.

Frashëri, Kristo. Historia e Shqipërisë. Tiranë: Toena, 2008.

Hobsbawm, Eric. Nations and Nationalism. Cambridge University Press, 1990.

Schirò, Zef. Scritti Albanesi. Palermo: Archivio Siciliano, 1904.

Schmitt, Oliver Jens. The Albanians: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2012.

Marvin Benjamin, ‘The Cornerstone of Balkan Power Projection: Austro-Hungarian Foreign Policy and the Problem of Albanian Neutrality, 1914-1918,’ Diplomacy and Statecraft, Vol. 23 (2012), p. 1-21.

The Papers of Woodrow Wilson. Princeton University Press.

KORÇA E SERENATAVE DHE HUMORI LETRAR

January 7, 2026 by s p

Konkursi mbarëkombëtar i letërsisë së humorit “Niko Nikolla”.

Para pak ditësh, më saktë në datat 13-14-15, në mes të muajit dhjetor, 2025, në teatrin “Andon Zako Çajupi”, në qytetin e Korçës, u organizua konkursi i III-të mbarëkombëtar i letërsisë së humorit “Niko Nikolla”. I gjithë takimi u projektua dhe u organizua nga Flora Nikolla, bijë e mjeshtrit të humorit Niko Nikolla.

Po i them që në fillim fjalët që duhen vendosur në fund të këtij shkrimi: – “Jam tejet i kënaqur që u bëra pjesë e këtij konkursi letrar, me librin tim “Filxhani me buzë të kafshuar”. (Tregime). Unë përmbusha një ëndërr të kahershme. Isha një ndër 31 autorët e përzgjedhur”.

Dikush mund të thotë me shaka: – Atëherë mbylle shkrimin, se e ke fikur edhe qëllimin….!”. Ndërkohë do t’i përgjigjem: – “Ky është vetëm fillimi, nga ku buron burimi, fryma dhe frymëzimi”. Them kështu sepse:

Së pari, e admiroj nismën dhe përpjekjet e znj. Flora, për të kujtuar e nderuar atin e saj Niko Nikolla, i cili njëherazi ishte dhe mbetet personalitet në humor dhe letrat shqipe. Më gjykoni nëse e teproj të shprehem: Cili nga ne krijuesit, shumë i njohur apo më pak i njohur, nuk do të krenohej që lart nga froni i Perëndisë në botën e përtejme, do të ndjejë t’i kujtohet e lartohet emri dhe vepra e tij….? Nuk ka rëndësi kush e ndërmerr një veprim të tillë. Vlerë ka veprimtaria, e cila dalë nga dalë po merr formë e një institucioni, për t’u përsosur e ndjekur në të ardhmen, duke përuruar e dalluar vlera të krijimtarisë në fushën e humorit. Besoj nuk është pak….!

Më tej: E çmoj për durimin dhe këmbënguljen për ta çuar deri në fund idenë e saj, kur në shumicën e herëve ndeshim dështim, pasi jo kushdo të mirëpret dhe të ndihmon, qoftë shtetar apo biznes. Znj. Flora ja ka dalë në krye. Besoj ndjehet e lumtur, mbase edhe e përkëdhelur. Por ajo që më shtyn të besoj, është fryma e besimit, mirëkuptimit dhe bashkëveprimit mes krijuesve, drejtuesve të shtetit dhe bizneseve.

Guxoj të them se: Nuk ka vdekur, as shuar apo venitur shpirti shqiptar, për të bërë gjëra të bukura dhe me vlerë, që i shërbejnë artit dhe kulturës kombëtare. Duhet të dish ku të trokasësh dhe të gjesh gjuhën e arsyes. E gjithë veprimtaria në Korçë, mund të shërbejë si udhë përvoje për të gjetur fonde, pa të cilat çdo përpjekje mbetet projekt në letër.

Në vazhdim, i shpreh falënderim dhe mirënjohje znj. Flora, që grumbulloi një numër kaq të madh krijuesish nga mbarë trojet Shqiptare, në fushën e letërsisë dhe karikaturave. Nuk është e lehtë të mbledhësh kaq personalitete të artit dhe letërsisë, në një veprimtari të ngjeshur për tre ditë me radhë. Cilido më beson, duke thënë një të vërtetë të trishtë, që e përjetojmë jo rrallë, kur duam të përurojmë një libër. Dhe, fshihemi për t’u dhënë një kafe miqve, shokëve dhe dashnorëve të librave.

Me sa di unë, nga Durrësi kishte edhe emra të tjerë pjesëmarrës, por që u tërhoqën në ditët e fundit. Mes tyre edhe Shpendi Topollaj, i cili kishte vërtet arsye të fortë, por ishte i pranishëm me një numër librash si dhuratë për Biliotekën Publike të qytetit. Kështu mbetem katër pjesëmarrës: Doranin Agalliu, Arjola Kondakçiu, unë Kadri Tarelli dhe Bashkim Hoxha, i cili nuk u paraqit, megjithëse iu shfaq emri dhe portreti në monitor.

Që në fillim e nisa me një shaka që lindi aty për aty, duke ju drejtuar një punonjësi të teatrit:

– Unë dhe shumë të tjerë vijmë nga larg. Më thoni ku mund të gjej një tullë të nxehtë, siç bëjnë korçarët që vinë të shohin shfaqje……!?

– Më vjen keq, – m’u përgjigj punonjësi, – Po ce bre të shkretën, të ka mbetur ora në ato vite kur teatri ynë nuk kishte ngrohje….!? Ndërsa tani, eja me mua dhe bindu: – Pak hapa më tej, një valë e nxehtë ajri vinte nga lart dhe ngrohte sallën e madhe. Qesha….! Shakaja bëri vend.

Programi ishte vërtet i ngjeshur, duke përfshirë si fillim ekspozitën e karikaturave, ku merrnin pjesë autorë nga shumë vende të botës, natyrisht edhe nga vendi ynë dhe nga Dardania. Kam të drejtë të mburrem, pasi aty u ndesha me disa punime të autorit Arben Çejku, ish ambasador në Maqedoninë e Veriut, dikur nxënës në Shkollën e Mesme të Katundit të RI, në Durrës, shkollë që sot mban emrin “Jusuf Hoti”. Arbeni konkurroi në dy gjini, letërsi dhe karikaturë.

Në çelje të ekspozitës u mrekullova nga oratoria e artistes korçare Zamira Kita, për të vazhduar ditën tjetër kur u ngjit në skenë. Besoj se nuk jam i pari që e them, se ekrani sado i përsosur të jetë, nuk i përcjell dot ndjesitë e kontaktit të drejtpërdrejtë, ku ndjen zërin, mimikën, lëvizjet dhe magjinë e fjalës.

Pjesëmarrja ishte mbarëkombëtare. Këtu, më duhet të them se takova edhe miq të hershëm, ardhur nga Dardania: si Izet Avdyli nga Drenasi i Drenicës dhe Osman Goranci, nga Prizreni, etj.

Organizatorët ishin kujdesur që, në një tavolinë të gjatë të vendosur në hollin e Teatrit, të publikojnë libra që kishin sjellë autorë të ndryshëm, si Shepndi Topollaj, Doranin Agalliu, Artjola Kondakçi, Arben Çejku, etj, etj.

Jam mësuar me takime të tilla, por ngazëllehem kur shikoj se si shkrimtarët dhe artistët takohen me njëri tjetrin si miq të vjetër, e gjejnë gjuhën e përbashkët të mirëkuptimit, formojnë grupime të vogla, pa u njohur më parë dhe bisedat e kanë një fillim, por nuk kanë fund. Gjatë kësaj kohe bëjnë edhe prezantimin, qyteti nga vjen, mundësisht edhe çfarë librash dhe veprash ka botuar, etj, etj. Bisedat ishin aq të ngrohta sa askush nuk kujtohej të lëvizte, për të shkuar në një lokal për të darkuar. “Meri Boutique Hotel”, quhej, ku shumica prej nesh provonte së pari ngrohtësinë dhe bukurinë e “Buzuqeve” korçare, ku veç ushqimit dhe verës, kishte muzikë dhe këngëtare.

Këtu më duhet të ndalem, pasi pavarësisht se vendi ishte disi i vogël për aq pjesëmarrës sa ishim ne, u krijua një mjedis aq i ngrohtë, me këngë korçare, pse jo edhe shkodrane, çame dhe dardane. Shpesh këndonim të gjithë. Jam mësuar, ndaj nuk çuditem të them se shkrimtarët dhe artistët e krijojnë vetë spektaklin, jo vetëm me këngë e valle, por edhe më shumë me shakatë e kripura që rrëfenin, veçanërisht nga përvoja e tyre. Të them të drejtën, një mjedis i tillë meriton një shkrim më të gjerë, për të përcjellë ndjesi të magjishme që krijohen dhe përjetohen aq ngrohtësisht në lokalet e Korçës. Ndenjëm vonë, deri në ora 01, pas mesnate, kur provuam edhe “freskinë” e netëve të dimrit korçar.

Dita e dytë ishte plotësisht e mbushur nga mëngjesi deri në darkë vonë: 1. Me autobus vizitë në Menkulas të Devollit, në shtëpinë muze të Dritero Agollit (Ishte në ndërtim), 2. Dreka në një lokal pranë Bilishtit, 3. Kthim në Korçë. 4. Ceremonia e ndarjes së çmimeve, si pjesa më kryesore e takimit dhe konkursit.

Nuk është hera e parë që shkel në fushën e Devollit, pasi aty jam lindur dhe kaluar një pjesë të fëmijërisë së hershme. Ndërsa në Menkulas ka mbi 75 vjet. Isha fëmijë por mbaj mend se në udhët e fshatit kishte shumë gjallëri, sidomos nga fëmijët dhe nxënësit e shkollës.

Ndërkohë në qendër të fshatit, aty ku po ngrihet Shtëpia Muze, e financuar nga Bashkia e Bilishtit, na pritën pak banorë që kishin mbetur pa u larguar dhe pak fëmijë. Grupit tonë të shkrimtarëve dhe artistëve, iu bashkua edhe Kosta Nake, mësues, shkrimtar, poet dhe studiues nga Devolli, autor i shumë shkrimeve dhe librave studimor.

Kur fjalimet dhe përshëndoshjet me banorët vazhdonin, fare pa pritur, dikush solli gota dhe shishe rakie, për të ngritur një gotë në kujtim të të madhit Dritero Agolli, njëkohësisht për të përshëndetur të pranishmit, ku në sytë e dikujt kishte mbirë pika e lotit. Nuk di çfarë fshihej në të: mall, gëzim, brengë apo trishtim……..!

Nuk isha vetëm unë që u mrekulluam nga ajo e papritur, sepse u krijua një mjedis festiv vërtet i bukur, sidomos kur erdhi një grup valltarësh të rinjsh, djem e vajza nga Bilishti, përgatitur nga koreografi Sokol Çeka, të cilët kërcyen mjeshtërisht vallen “Devolliçe”, simbol i valles në Devoll, për të cilën devolliu, poet dhe shkrimtar Skënder Demolli, thotë me krenari: – “Këtu është derdhur shpirti i Devollit, që shpërthen si zjarr i fshehur mbledhur në shekuj”. (Valle e vlerësuar me çmim të parë në “Festivalin e Rinisë”, në Moskë. 1957)

Më erdhi mirë që ky takim i pazakontë në Menkulas, u vlerësua edhe nga Kryetari i Bashkisë së Bilishtit z. Eduard Duro, i cili iu bashkua grupit tonë. Them më erdhi mirë, pasi rrallë na ndodh (për mos thënë fare), që kryetarët e Bashkive të marrin pjesë në takime të tilla kushtuar artit dhe kulturës. Nuk e di pse ndodh kështu dhe kush e ka fajin, por ja që kështu ndodh dhe ne e pranojmë në heshtje.

Vonë u larguam nga Devolli, për t’u mbledhur përsëri në teatrin “Andon Zako Çajupi” në qytetin e Korçës. Ishte veprimtaria kulmore: Vlerësimi i krijimtarisë letrare humoristike dhe ndarja e çmimeve.

Veprimtaria u drejtua nga e palodhura Zamira Kita.

Më pëlqeu fjala e mbajtur nga z. Fatmir Toçi, në këtë rast kryetar jurie, i cili theksoi: – Vështirë për të vendosur cili meriton fitore. Jam i mendimit se të gjithë pjesëmarrësit janë të fituar, pasi ka fituar arti dhe kultura jonë shqiptare”. Jam në një mendje me z. Fatmir, pasi unë si pjesëmarrës në shumë takim e konkurse letrare, në Shqipëri, Dardani, Itali e Suedi, jam shprehur me bindje, se të fituar jemi ne pjesëmarrësit.

Unë jam i bindur, se shumë kujt nga soji i shkrimtarëve dhe poetëve nuk i hyjnë në vesh këto fjalë, pasi mendojnë se u bëhet padrejtësi duke mos e vlerësuar veprën e tyre si “kryevepër”. O zot çfarë marrëzie, kur dihet se 1-2-3 apo 4, do kenë çmime.

Nuk dua të mbuloj një program të ngjeshur që zgjati rreth dy orë, pasi është e tepërt. Kështu ndodh në të gjitha ngjarjet e konkurseve letrare apo artistike.

Ideja se çdo konkurrent do t’i përgjigjej shkurt vetëm një pyetje, për çastin m’u duk e arsyeshme, (shkurtonte kohën), por duke e parë më me kujdes, mendoj se duhesh thënë diçka për secilin konkurrent, për t’u njohur sado pak, me disa të dhëna të vendosura në monitor, si tituj nderi, dekorime dhe libra të botuar. Portreti nuk ngjit, nuk le shenjë nëse nuk shoqërohet me disa vlera apo cilësi, si intelektual dhe krijues. Duhesh gjetur një mënyrë për të treguar sadopak, nga meritat edhe krijimtaria e gjithsecilit pjesëmarrës.

Në fund çmimi i parë u fitua nga Bujar Kapexhiu. I cili përshëndeti duke thënë: “I bukur çmimi, por më i bukur bëhet kur shoqërohet me një zarf”. Me këtë rast u dhanë edhe shumë vlerësime të tjera, por mua më pëlqeu vlerësimi për dy pjesëmarrës: Skënder Demolli, korçar devolli, dhe Osman Goranci nga Prizreni, të cilëve ju premtua se do t’u botohej secilit nga një libër me komedi.

Darka në lokal tjetër, “Sidheri”, ku biseda nuk pushoi për orë të tëra, aq sa askush nuk shikonte orën që vraponte në atë natë të ftohë Korçe. Përvojë, për t’ua kujtuar atyre që duan të kalojnë një apo dy net në Korçë, të vishen mirë, pasi i ftohti t’i skuq faqet, të freskon ballin dhe t’i mpin veshët.

Në fund, besoj e vlen të thuhet se gjithë kjo punë kaq e madhe, nuk bëhet vetëm, pa pasur në krah bashkëpunëtorë të ditur e të zellshëm. E kam fjalën, jo vetëm për znj. Flora Nikolla, por edhe për znj. Nina Leka, e cila për ditë e muaj me radhë ka grumbulluar e përcjellë të gjitha kërkesat dhe dërgesat e autorëve të ndryshëm nga mbarë trojet Shqiptare.

Më duhet të jap një mendim, mbase realizohet: E gjithë veprimtaria të përmblidhet në një libër. Besoj se vlen. Fotografia fikson çastin, ndërsa libri përjeton dhe përjetëson ngjarjen dhe personazhet, që i mbetet brezave dhe kulturës kombëtare.

Urime dhe suksese në veprimtari të tilla, që kujtojnë njerëzit që kanë lënë gjurmë në kulturën e kombit.

Kadri Tarelli