Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

MILAN SUFFLAY, VRASJA E ALBANOLOGUT KROAT NË ZAGREB – MENJËHERË PAS VIZITËS NË TIRANË

by

Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest/

Pjesa 1

Me rastin e 95 vjetorit të vrasjes së albaologut kroat me origjine gjermane. 

Pas shumë peripecish rreth marrjes së pasaportës, ai arriti në Shqipëri më 12 janar të vitit 1931. – Në mbrëmjen e 18 shkurtit të viti 1931, aty rreth orës 20.00, në rrugën “Dalmatinska” nr. 6 (në Zagreb), Milan von Sufflay goditet për vdekje nga pusia. – Plagët ishin të rënda dhe ai vdiq të nesërmen, më 19 shkurt. Kishte vetëm një ditë që ishte kthyer nga Shqipëria, ku kishte qenë për vizitë disaditore. Vrasësit ishin Branko Zwerger, Lubomir Bellosheviqi dhe Stevo Veçerina. – Gjatë qëndrimit në Shqipëri, dr. Shuflaj më 16 janar 1931 mban një fjalim në Parlamentin shqiptar, ku në mënyrë të hollësishme elaboron punën rreth botimit të 6vëllimeve në vazhdim të “Acta Albaniae”, si dhe të “Historisë së Shqipërisë”. – Për këtë gjë, Parlamenti Shqiptar nga buxheti i shtetit, e urdhëron ministrin e arsimit që në emër të shpenzimeve të paguaj në “Banque Commerciale de Bâle á Zurich”, në llogari të dr. Millan Shuflajt, shumën prej 75.000, frangash ari, që sot është e barabartë me rreth 4 milionë dollarë.

Është interesant fakti, që në përmbajtjen e vëllimit të tretë, M. Sufflay nuk kishte futur dokumentet nga arkivat e Barcelonës dhe të Milanos, të cilat i kishin përshkruar për të disa scribes spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano), por ia kishte huazuar ato akademikut serb në Beograd, Jovan Radoniqit, për konsultim, e për një studim. Ky i fundit i botoi ato në vitin 1942, (Jovan Radonić. Ðurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istorijska građa/. “Spomenik,” Srpske Kralevske Akademije, drugi razred. knj. 74. Beograd, 1942. Duke shfletuar me kujdes vëllimin e botuar nga Jovan Radoniq, vërejmë se aty janë 48 dokumenta nga Arkivi i Barcelonës që Milan von Sufflay ia kishte huazuar atij) pas vdekjes së M. Sufflay, pa pasur kurrë lejen e tij për botim. Përkundrazi, M. Sufflay kishte kërkuar me këmbëngulje që Radoniqi t’ia kthente dokumentet nga arkivi i Barcelonës, (Shih letrën e Sufflay-t që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer shqip.Arkivi Shtetëror Korat /HDA/ Zagreb, R. O. M. Sufflay, kut. 9, IV/1,  nr. 264, /Zagreb, 18. I. 1926/ dhe kut. 9, IV/1, nr. 267, /Zagreb, 14. X. 1930/) e megjithatë ai i kishte mbajtur ato, edhe pse i kishte premtuar Sufflay-t se do t’ia kthente. (Në letrën e tij origjinale që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer në shqip, dërguar M. Sufflay-t, Jovan Radoniq, i shkruan se ato dokumente do t’ia kthente menjëherë. HDA-Zagreb, R. O. M. Šufflay, kut. 9; IV/1, nr. 218, /Beograd, 28. X. 1930/).

Millan von Sufflaj ishte kroat me origjinë gjermane,Ai nuk ishte hebre apo i nonjë ndionlitei tjetër, pra ishte gjerman që jeonte në Kroaci.

Ndër njësitë e para onomastike që lidheshin me Arbanonin përkatësisht me dëshminë më të lashtë të shkruar; dr. Millan Shuflaj trajton emrin popullor të shqiptarve, përkatësisht prejardhjen e trajtës greke Albanoi, Arvanitai, Albanitai si dhe të asaj sllave Raban e Rabanija. Pa u lëshuar në detaje, Shuflaj pohon se emri popullor i shqiptarve Alban do të ketë për rrënjë një fjalë të ngjashme të ligurishtes, përkatësisht se rrënjën e këtij emri duhet kërkuar tek: alb, “kodër, mal, lartësirë” të gurrave paraindoevropiane. Kështu Shuflaj në mënyrë përmbajtësore ka analizuar dhe shqyrtuar trajtat e emrit Arbër, Arbëresh, Arbëror, Arbëri, Arbëni dhe ato Shqiptar e Shqipni (Shqipëri), të cilat janë sinonim për emrin kombëtar shqiptar. Shuflaj është i pari shkencëtar që në mënyrë të argumentuar dhe shkencore nxori rrënjën e emrit shqiptar nga mesjeta. Duke shfrytëzuar arkivin e Dubrovnikut, ai hasi në disa dokumente të shekullit XIV, në një emër të familjes mesjetare shqiptare nga Drishti (Drivatsi) në formën Schipuder, Schepuder, Schibudar, etj., nga e cila sipas tij rrjedh emri i sotëm Shqiptar dhe Shqipëri, duke hedhur poshtë teoritë e ndryshme të cilat ekzistonin por që nuk kishin bazë të fortë shkencore rreth këtij problemi tejet të ndieshëm në shkencën historiografike shqiptare

Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest

Milan von Sufflay lindi më 8 nëntor 1879 në Lepoglavë të Kroacisë. Shkollën fillore e mbaroi në vendlindje, ndërsa gjimnazin klasik në Zagreb, ku u diplomua si nxënësi më i mirë i gjeneratës së tij. Studioi shkencat shoqërore në Universitetin e Zagrebit dhe doktoroi në vitin 1901.

Menjëherë pas doktoratës, Sufflay iu vu punës për sistematizimin, mbledhjen dhe përshkrimin e dokumenteve mesjetare nga arkivat e qyteteve bregdetare dalmatinase për “Codex Diplomaticus,” (Diplomatičkom zborniku Kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije 1101-1399). Këtu lindën kontaktet e para të studiuesit të ri me lëndën e vëllimshme dhe fare të pahulumtuar që i takonte Shqipërisë.

Në vitin 1902, Sufflay mbrojti me sukses titullin “profesor” në shkencat ndihmëse të historisë në Universitetin e Zagrebit me temën: “Hrvatska i zadnja pregnuča istoćne imperije pod žezlom triju Komnena (1075-1180).” Në vitet 1902/3, u specializua në Vjenë në Österreichisches Institut für Geschichtsforschung për paleografi latine, diplomatikë, kronologji dhe notariat, tek profesorët e mirënjohur O. Redlicha dhe A. Dopscha. Në këtë vit, ai u regjistrua tek prof. K. Jireček për “Studimet albanologjike në Kolegjin e Vjenës”, studime këto që nuk arriti t`i përfundonte. Në vitin 1904, botoi studimin e habilitacionit me titull: “Die Dalmatinische Privaturkunde. Dr. Milan v. Sufflay. In Kommission bei Carl Gerold’s sohn/ Buchhändler der Kaiserlichen Akademie der Ëissenschaften. Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Ëissenschaften in Ëien. Philosophisch – Historische Klasse. Band CXLVII. (Vorgelegt am 20. Mai 1903), Ëien, 1904.”

Në vitet 1904-1908, dr. Sufflay punoi si asistent në bibliotekën kombëtare Szeczeny të Budapestit. Këtu thelloi njohuritë në fushën e ballkanologjisë dhe sidomos të albanologjisë. Ai arriti të vendosë kontakte të shumta me intelektualë dhe shkencëtarë me famë botërore, kontakte këto që do t’i shfrytëzonte më vonë, gjatë gjithë punës së tij shkencore. Në Budapest, Sufflay arriti që në revista dhe gazeta të ndryshme të botonte një numër të madh punimesh shkencore me vlera të jashtëzakonshme. Në revistën Szazdok, botoi dy punime për mesjetën kroate, ku me argumente shkencore tregoi se dokumentet e Rabit të shek. XI dhe XII për mbretin kroat Zvonimir ishin falsifikat. Kjo gjë më vonë do t’i kushtonte shumë, sepse do të shpallet tradhtar i popullit kroat, dhe studentët e tij do t’i bojkotonin leksionet e tijja nč universitetin e Zagrebit!

Në vitin 1908, ai u emërua profesor i rregullt për shkencat ndihmëse të historisë në Universitetin e Zagrebit. Së bashku me Thallóczy-in dhe Jireček-un ai botoi në vitin 1913 dhe 1918 kryeveprën “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, vol. I-II. Në vitin 1918, doli me kërkesën e tij në pension, e pastaj botoi “Die Kirchenzustände im vortürkischen Albanien. Die Orthodoxe Durchbruchszone im Katholischen Damme” në: Vjesnik Kr. hrvatsko-slavonsko-dalmatinskoga zemaljskog arkiva. Urfedjuje dr. Ivan Bojnièiæ pl. Kninski. Zagreb: Tisak Kralj. Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 1-70, që do të ishte pjesa e tretë e Historisë së Shqipërisë, të cilën kishte planifikuar që ta shkruante së bashku me Thallóczy-in dhe Jireèek-un në pesë vëllime.

Po këtë vit, botoi edhe studimin tjetër: “Politische Schicksale des Themas Dyrrhachion, në Vjesnik Kr. hrvatsko-slavonsko-dalmatinskoga zemaljskog arkiva. Urfedjuje dr. Ivan Bojnièiæ pl. Kninski. Zagreb: Tisak Kralj. Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 273-300.” Në vitin 1920 vazhdoi botimet e tijme romanin, “Konstantin Balšiæ”, me temë nga mesjeta shqiptare. E firmosi me pseudonimin Alba Limi.

Në dhjetor të vitit 1920, Sufflay u burgos. U dënua me tre vjet e gjysmë burg të cilat i kaloi në Mitrovicën e Sremit. Në vitin 1924 botoi në të përditshmen zagrebase “Obzor” romanin fantastiko-shkencor “Na Pacifiku 2255 – metagenetièki roman u èetri knjige”. Po në këtë vit botoi edhe “Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich ëährend des Mittelalters, vorgelegt in der Sitzung am 24. April 1918. Akademische der Ëisenschaften in Ëien. Philosophischen-historische Klasse. Denkschriften, 63. Band, 1. Abhandlung. Wien – Leipzig: Hölder-Pichler-Tempsky A.-G. Kommisions-Verleger der Akademie der Wissenschaften in Ëien, 1924,” dhe “Nacionalne maglice. Sredovjeèna plemena Albanije i Crne Gore, në Obzor. Zagreb, 20, 24-25 shkurt dhe 4 prill 1924, viti LXV, nr. 49, f. 4; nr. 53, f. 3; nr. 54, f. 3; nr. 62, f. 2,” si dhe “Sredovjeèni dinaste Albanije i Crne Gore. Državne jezgrice, në Obzor, Zagreb, 16-19 prill 1924, viti. LXV, nr. 105, f. 4; nr. 106, f. 1; nr. 107, f. 4; nr. 108, f. 11.” 

Veprimtarinë botuese në fushën e albanologjisë e vazhdoi me botimet: “Povijest sjevernih Arbanasa (Sociološka Studija) në “Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju” /Urednik H. Bariæ/ [Seminar de Philologie Albanaise-Seminar za Arbanasku filologiju], Beograd, 1925, libri II (1924), f. 193-242″ dhe “Srbi i Arbanasi (Njihova simbizoa u srednjem vijeku), Sa predgovorom prof. Univ. u Beogradu, Beograd, 1925, f. III-IV 1-142,” kurse më 1926 botoi: “Vjerske prilike u Albaniji kroz vjekove, Katolički Sjever i pravoslavni Jugu u muslimanskoj državi në Obzor, Zagreb, 11 qershor 1926, viti. LXVII, nr. 154, f. 2-3.” Në vitin 1928, botoi librin me ese: “Hrvatska u svijetlu svjetske historije i politike”. Po këtë vit, u emërua profesor i rregullt në Universitetin e Budapestit, por për shkak se nuk i dhanë pasaportë, u detyrua ta refuzojë këtë emërim. Problemet me policinë ishin pjesë përbërëse e jetës së Sufflay-t.

Sipas disa të dhënave më të reja të zbuluara në Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, Milan von Sufflay ishte njëri ndër shkencëtarët e rrallë në botë që u përcoll hap pas hapi nga policia, e madje jo vetëm ai, por edhe personat me të cilët kontaktonte, duke përfshirë këtu edhe anëtarët e familjes së tij të ngushtë dhe të gjerë. Një mbikqyrje e tillë kishte filluar në fund të vitit 1922, gjë që mund të dëshmohet nga dokumentet arkivore. Fillimisht vëzhgohej vetëm ditën, ndërsa më vonë 24 orë pa ndërprerje. Për çdo të re nga mbikëqyrja i raportohej drejtpërdrejt kryeministrit, Petar Zhivkovič, e më vonë pasardhësit të tij, Milorad Srshkiči në Beograd dhe vetë mbretit, në mënyrë që të kishin parasysh veprimtarinë dhe lëvizjet e shkencëtarit të madh.

Në vitin 1929, Akademia Vjeneze e Shkencave i propozoi dr. Sufflay-t që të vazhdonte vjeljen e lëndës arkivore për vazhdimin e botimit të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia,” vëllimet III-V. Këtë iniciativë e përkrahu edhe qeveria e Mbretërisë Shqiptare, e cila shprehu gatishmërinë e saj për të hequr shpenzimet për një ndërmarrje të tillë kaq serioze dhe të vlefshme. Milan von Sufflay, u ftua të vizitojë Shqipërinë. Pas shumë peripecish rreth marrjes së pasaportës, ai arriti në Shqipëri më 12 janar të vitit 1931. 

Në mbrëmjen e 18 shkurtit të viti 1931, aty rreth orës 20.00, në rrugën “Dalmatinska” nr. 6 (në Zagreb), Milan von Sufflay goditet për vdekje nga pusia. Plagët ishin të rënda dhe ai vdiq të nesërmen, më 19 shkurt. Kishte vetëm një ditë që ishte kthyer nga Shqipëria, ku kishte qenë për vizitë disaditore. Vrasësit ishin Branko Zwerger, Lubomir Bellosheviqi dhe Stevo Veçerina.

Ata deklaruan që kishin marrë urdhër nga Beogradi për të likuiduar Sufflay-n.
Paanshmëria, korrektësia dhe simpatia e madhe ndaj popullit shqiptar, lidhjet e afërta me Shqipërinë, pranimi dhe argumentimi në mënyrë shkencore i tezës së prejardhjes së drejtpërdrejtë të shqiptarëve nga ilirët, si dhe autoktonia e tyre në trojet shqiptare, ishin shkaqe që e shtynë Beogradin drejt një veprimi të tillë.

Menjëherë pas atentatit, policia konfiskoi të gjitha dorëshkrimet që ndodheshin në apartamentin e tij. Një pjesë e mirë e këtyre dorëshkrime, mesa duket janë humbur përgjithmonë, sepse edhe sot e kësaj dite nuk u është gjetur ndonjë gjurmë. Megjithatë, pavarësisht nga ky fakt, M. Sufflay na ka lënë shumë studime të papërfunduara në dorëshkrim, një pjesë e mirë e të cilave ruhet në Arkivin Shtetëror të Kroacisë në Zagreb.

Jehona e vrasjes ishte e madhe. Reaguan me shkrimet e tyre “Tribuna” Romë, “Berliner Tagblat”, “New York Times”, “Frankfurter Zeitung”, “Arbënia” Tiranë, “Vullneti i Popullit” Tiranë, etj. Me një memorandum të veçantë reaguan edhe kolosët e shkencës e të letrave si Albert Einstein, Heinrich Mann, dr. Josef Bajza, dr. Max Hildebert Boehm, dr. Karl Fritzler, dr. Zenon Kuziela, dr. Martin Spahn, dr. Branimir Jeliq, Josip Milkoviq, Lumo Skendo, Faik Konica, si dhe “Ligue Internationale des Droits des L’Homme,” “Federation Universitaire Internationale.” Kështu, me vdekjen e Sufflay-t, albanologjia humbi njërin nga mbështetësit kryesorë që kishte në atë kohë, studimet e të cilit edhe sot e kësaj dite janë me vlera të larta dhe pothuajse të pazëvendësueshme.

*****

Në fushën e studimeve albanologjike dhe balkanologjike kontributi i dr. Millan Shuflajt është i jashtëzakonshëm, dhe ka një rëndësi të veçantë. Është ndër studiuesit e rrallë, që në mënyrë shkencore, të paanshme dhe pa paragjykime, duke u mbështetur në metoda shkencore, studioi mesjetën shqiptare, duke nxierrë në dritë dokumenta dhe të dhëna shumë të çmuara, për këtë periudhë pothuajse të pahulumtuar fare të historisë sonë kombëtare. Në këtë mënyrë ai, tejkalon studimet e vjetruara, të njëanshme dhe tendencioze të studiuesve: italianë, austriak, sllavë, grekë, bullgarë, etj. 

Interesimin e Shuflajt për shqiptarët dhe Shqipërinë e ndeshim që në fillim të karrierës së tij shkencore, kur, duke hulumtuar e mbledhur dokumenta nëpër arkivat e Dalmacisë, për “Codex diplomaticus”, të Tadija Smiçiklasit, gjen materiale burimore, shumë interesante, të pabotuara, që i takonin mesjetës shqiptare. Kjo periudhë, në atë kohë, ishte e pahulumtuar fare dhe zgjon interes të jashtëzakonshëm tek studiuesi i ri, interesim ky që e preokupon aq shumë, sa bëhet qëllim kryesor i veprimtarisë shkencore për gjithë jetën. Gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga pena e dr. Millan Shuflajt dolën studime të jashtëzakonshme me vlera të larta shkencore në fushën e albanologjisë. E tillë është vepra monumentale “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, të cilën e boton së bashku me L. Thallocin dhe K. Jireçekun. Materialin e mbledhur, dr. Shuflaj e sistemonte dhe e përcillte me komente të ndryshme, kështuqë të shumtën këto komente, paraqesin diskutime me vlerë të lartë shkencore dhe mund të shfrytëzohen si studime të veçanta. Punën për përgatitjen e botimit të kësaj kryevepre e ka vazhduar edhe më tutje. Janë përshkruar një pjesë e dokumentave nga arkiva të ndryshme, është konsultuar literatura përkatëse si dhe është bërë plani konkret për botimin e vëllimit të tretë. Kohëve të fundit në shtypin periodik si dhe në studime të veçanta, në Kroaci, Shqipëri, por edhe gjetiu, është shkruar se është gjetur vëllimi i tretë i cili ishte i gatshëm për botim. Në fakt, e vërteta është krejt ndryshe. Dr. Millan Shuflaj, nuk kishte arritur ta përgatiste për botim vëllimin e tretë, ashtu siç është shkruar e pohuar deri tash, dhe këtë vëllim e kishte konfiskuar policia me rastin e bastisjes së apartamentit të tij. Në dorëshkrimet e tij, të cilat ndodhen ne Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, një pjesë e këtyre dokumenteve, që përbëjnë dy të tretat e vëllimit të tretë, janë të shpërndara nëpër kuti të ndryshme. Kjo është e tëra që është zbuluar, pas hulumtimeve të bëra, e jo dorëshkrimi komplet i vëllimit të tretë, sikur pohohet tash. Pra dr. Millan Shuflaj nuk e kishte shkruar e as që e kishte përgatitur për botim voëllimin e tretë.

Pas studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi në mesjetë, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë, ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me Sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta. Kontributi i tij në këtë drejtim është i argumentuar dhe ka themele të forta shkencore.

Kontributi i dr. Shuflajt në trajtimin e çështjes së ngritjes së dinastëve shqiptarë në Shqipërinë e Veriut dhe problemin e gjenezës së tyre, e zbërthen në atë mënyrë, që duke gjetur lidhje të ndryshme farefisnore, të gjakut apo martesore me bujarët fqinj, malazias, kroatë, grekë, maqedonas, bullgarë apo sllavë, vëren ndikim të caktuar në organizimin e strukturës shtetërore shqiptare dhe institucionet tjera që kishin një traditë të gjatë në këto treva. Krahas kësaj ai trajton edhe problemin e institucionit të notariatit, të cilin e analizon që nga zanafilla e tij nëpër qytet bregdetare shqiptare, duke tërhequr një paralele në mes zhvillimit të këtij institucioni në Italinë veriore dhe Dalmaci në njërën anë dhe në Italinë jugore dhe në trojet shqiptare. në anën tjetër, studim, që deri tashi ka mbetur i vetmi në këtë lëmi.

Duke analizuar njësitë politike dhe ato territoriale-gjeografike, sipas të dhënave burimore arkivore, dr. Shuflaj e shqyrton problemin e gërshetimit të elementeve perëndimorë dhe lindorë në nomenklaturën topografike të Shqipërisë, duke tejkaluar kështu tezat e vjetruara dhe të njëanshme gjoja “shkencore”, mbi influencën eskluzive të Perëndimit apo Lindjes në trevën e Ballkanit, duke arritur kështu në përfundim të ri shkencor, sipas të cilit në këtë hapsirë gjeografike kemi të bëjmë me influenca të gërshetuara pa ndonjë dallim të favorizuar në llogari të njërit apo tjetrit ndikim. 

Prejardhjen ilire të shqipes e të shqiptarëve, Shuflaj e dëshmon me argumente shkencore ndër të tjera edhe me praninë e emrave të vendeve, krahinave dhe vëllazërive të cilat i trajton për emra ilirë, e që mund të zbërthehen me brumin gjuhësor të shqipes. Në anën tjetër shpreh mendimin se shqipja është një idiomë e ilirishtes dhe fazë e re e një të folmeje të moçme ilire, ngase shqiptarët jetojnë aty, ku në kohë të lashta kanë jetuar ilirët dhe ishin në këto treva, pa asnjë dyshim, para dyndjes së sllavëve. 

Ndër njësitë e para onomastike që lidheshin me Arbanonin përkatësisht me dëshminë më të lashtë të shkruar; dr. Millan Shuflaj trajton emrin popullor të shqiptarve, përkatësisht prejardhjen e trajtës greke Albanoi, Arvanitai, Albanitai si dhe të asaj sllave Raban e Rabanija. Pa u lëshuar në detaje, Shuflaj pohon se emri popullor i shqiptarve Alban do të ketë për rrënjë një fjalë të ngjashme të ligurishtes, përkatësisht se rrënjën e këtij emri duhet kërkuar tek: alb, “kodër, mal, lartësirë” të gurrave paraindoevropiane. Kështu Shuflaj në mënyrë përmbajtësore ka analizuar dhe shqyrtuar trajtat e emrit Arbër, Arbëresh, Arbëror, Arbëri, Arbëni dhe ato Shqiptar e Shqipni (Shqipëri), të cilat janë sinonim për emrin kombëtar shqiptar. Shuflaj është i pari shkencëtar që në mënyrë të argumentuar dhe shkencore nxori rrënjën e emrit shqiptar nga mesjeta. Duke shfrytëzuar arkivin e Dubrovnikut, ai hasi në disa dokumente të shekullit XIV, në një emër të familjes mesjetare shqiptare nga Drishti (Drivatsi) në formën Schipuder, Schepuder, Schibudar, etj., nga e cila sipas tij rrjedh emri i sotëm Shqiptar dhe Shqipëri, duke hedhur poshtë teoritë e ndryshme të cilat ekzistonin por që nuk kishin bazë të fortë shkencore rreth këtij problemi tejet të ndieshëm në shkencën historiografike shqiptare.

VATRA LONG ISLAND DHE SHKOLLA SHQIPE “GJERGJ FISHTA” FESTUAN 18 VJETORIN E PAVARËSISË SË KOSOVËS

by

Mesuese: Fabjola (Gjinaj) Marku/

Më 15 shkurt 2026 në Long Island u festua Pavarësia e Kosovës. Dega e “Vatrës” Long Island dhe shkolla shqipe Gjergj Fishta” organizuan simpozium shkencor dhe koncert muzikor me nxënësit e shkollës shqipe, ku performuan me recitime, këngë e valle shqiptare. Festa filloi me himnin e flamurit të Amerikës, Shqipërisë dhe të Kosovës, kënduar nga nxënësit e shkollës shqipe.
Aktiviteti u hap nga kryetari i degës “Vatra”, Long Island, Dr. Paulin Marku. Ai uroj mirëseardhjen të pranishmëve në festën e Pavarësisë së Kosovës dhe falënderoi edhe Sekretarin e Federatës “Vatra” Dr. Pashko Camaj për pjesëmarrjen e tij në këtë aktivitet të rëndësishëm të komunitetit shqiptar. Dr. Marku theksoi se mundi, sakrifica dhe gjaku i derdhur për liri arriti të triumfoi kundër padrejtësive të kombit tonë dhe sot shqiptarët arrijnë të festojnë të lirë e të pavarur 18-vjetorin e Pavarësisë së Kosovës. Gjithashtu, ai shprehu mirënjohje për bashkëpunimin e vatranëve të degës tonë dhe të prindërve të shkollës “Gjergj Fishta” për suksesin e komunitetit shqiptarë në ruajtjen dhe kultivimin e gjuhës, historisë e trashëgimisë kulturore në diasporën e largët, ku vlerësoi punën dhe arritjet e stafit të shkollës në përgatitjen e nxënësve të kësaj shkolle, të cilët janë në gjendje të recitojnë, këndojnë e të kërcejnë gjithçka në shqip.

Sekretari i Federatës Pan-shqiptare, “Vatra”, Dr. Pashko Camaj përshëndeti në emër të Federatës “Vatra” dhe shprehu mirënjohje për veprimtarinë e degës së Long Island që arrin të bashkoi komunitetin dhe vlerësoi punën me nxënësit e shkollës shqipe për mësimin e gjuhës shqipe. Ai theksoi se jeni një energji e re që po i jepni frymë pozitive komunitetit shqiptar në Long Island dhe jeni shembull edhe për degët e tjera.

Simpoziumi shkencor u moderua nga Sekretari i degës, “Vatra” L.I. Klaudio Turkaj. Kumtesa e parë ishte e Akdemik, Prof. Dr. Beqir Meta: Qasja e Federatës “Vatra” dhe e gazetës “Dielli” në procesin e Lirisë e Pavarësisë së Kosovës, e lexuar nga mësuese Dorina Durra. Në kumtesën e tij, akademik, Meta theksonte ndër të tjera se “Vatra” ishte zëri i fuqishëm në Amerikë që nëpërmjet gazetës “Dielli” informonte bashkatdhetarët, promovonte dhe mbështeste qëndrimin e Kosovës, si dhe iu bashkua demonstratave në mbrojtje të Lirisë së Kosovës. Po ashtu “Vatra” tërhoqi vëmendjen e opinionit ndërkombëtar ndaj konflikteve të vazhdueshme në Kosovë dhe lobonte në Uashington së bashku me veprimtarë të tjerë shqiptarë, të cilët kërkonin të një Kosovë të Lirë e të Pavarur.

Dr. Paulin Marku mbajti kumtesën e tij për qëndrimin e Kosovës në rrjedhat e historike dhe për betejat e shumta të popullit shqiptarë deri në fitoren e Lirisë së Shtetit të Pavarur të Kosovë. Ai theksonte se Kosova ka qenë një vatër e zjarrtë atdhetarie dhe e përkushtuar për të mbrojtur të drejtat dhe liritë e identitetin kombëtar shqiptar. Edhe pse Kosova mbeti jashtë kufijve politik të Shqipërisë, për shkak të padrejtësive të ndodhur në Konferencën e Londrës së vitit 1913, shqiptarët e Kosovës nuk u ndalën së vepruari për një Kosovë të lirë e të Pavarur. Udhëtimi drejt rrugës së lirisë ishte i vështirë dhe i mundimshëm por guximi i luftëtarëve shqiptar të UÇK-së me plot vuajte e sakrifica, me humbje të shumta në jetë njerëzish, me dëme ekonomike e sociale nuk u frikësuan dhe as u dorëzuan kurrë deri sa arritën ditën e Pavarësisë së Kosovës. Në mbyllje të kumtesës së tij, dr. Marku shprehu mirënjohje të veçantë ndaj NATOS, Evropës e veçanërisht ndaj Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të gjithë procesin e Pavarësisë së Kosovës, si dhe për garantimin e sigurisë dhe ndërtimin e Shtetit të Kosovës.

Ish-gazetari i Zërit të Amerikës, z. Fran Shkreli në kumtesën e tij, të lexuar nga znj. Borana Coka analizonte kontributin e shqiptarëve të Amerikës dhe rolin vendimtarë SHBA për Pavarësinë e Kosovës. Ai pohonte se roli i SHBA ishte aleati strategjik i përhershëm në çlirimin dhe konsolidimin e Shtetit të Kosovës është një fakt i pakontestueshëm. Amerika ka qenë në anën e Kosovës që prej fillimit të luftës të administratës Bill Clinton, e cila udhëhoqi ndërhyrjen e NATO-s dhe më pas deri tek njohja e Pavarësisë në vitin 2008 nga Administrata e Presidentit Xhorxh Bush i ri.
Një urim për Pavarësinë e Kosovës përcolli edhe vatrani, poeti Prend Ndoja, i cili kujtoi me nderim e respekt dëshmorët e rënë në luftën e Kosovës. Ai bëri një përshkrim të betejës së Loxhes e të Koshares dhe solli në vëmendje shumë sakrifica e vuajtje të popullit të Kosovës gjatë luftës për liri. Ai theksoi se kjo ditë është e të gjithë shqiptarë dhe është një ngjarje e madhe që të mbush zemrën me gëzim kudo ku ka shqiptarë nëpër botë.

Aktiviteti vijoi me koncertin muzikor, të përgatitur me shumë përkushtim e dashuri nga shkolla shqipe “Gjergj Fishta” New York, nën drejtimin artistik të mësuese Fabjola (Gjinaj) Marku dhe mësuese Dorina Durra. Koncerti u prezantua nga dy nxënësit e shkollës “Gjergj Fishta”, Klea Bilali dhe Alex Qepuri. Këngën, Në një flamur të pandarë- kënduan Klea, Ajla, Emeli, Bora, Alisja, Wendy, Uarda, Parta dhe Kamila. Këngën, E kam emrin kosovar- këndoi, Uarda Bilali. Vjershën “17 shkurti” recituan: Alisia Durra, Alex Qepuri dhe Emeli Marku. Këngën, Kuq e zi- këndoi Wendy Bilali, shoqëruan ne valle nxënësit e shkollës Gjergj Fishta. Këngën, A vritet pafajësia- këndoi Klea Bilali. Tre vëllezërit recituan vjersha kushtuar Kosovës -recituan: Dritëroi, Shqiptari dhe Albin Mulaj. Këngën, Pa duvak skam me dal nuse – këndoi, Emeli Marku. Vjershën, Adem Jashari- recitoi, Parta Loxha. Vjershën, Gëzuar Kosovë– recitoi, Ajla Durra. Këngën, Të fala Shqipe- kënduan, Alex Qepuri e Alisia Durra. Vjersha e urime, Pavarësia e Kosovës- recituan: Aron Domi, Bojken dhe Era Bajraktari. Këngën, Oj Kosovë sa fort të dua -kënduan, Ajla Durra dhe Kamila Marku. Vjershën, Mirë se erdhe Pavarësi – recitoi, Wendi Bilali. Këngën, Jam Kosovë, jam Dukagjin- këndoi, Parta Loxha. Vjershën: Alfabeti ynë-recitoi Uarda Bilali. Vallen e Rugovës- kërcyen nxënësit e shkollës shqipe “Gjergj Fishta”. Vjershën: Pavarësia- recitoi Kamila Marku. Këngën, Jam Kosova e shqiptarisë- këndoi, Klea Bilali. Vargjet e të madhit, Mitrush Kuteli: Jam shqiptar, jam kosovar- interpretoi Klaudio Turkaj. Vallja e Pavarësisë ishte qershi mbi tortë ku nxënësit e veshur me kostume popullore dhe të UÇK-së performuan në skenë dhe përcollën emocione të veçanta për të pranishmit.

Në mbyllje të koncertit fjala iu dha edhe bashkëthemelueses të shkollës “Gjergj Fishta”, mësuese Fabjola (Gjinaj) Marku, e cila falënderoi të pranishmit për pjesëmarrjen e tyre në këtë ditë të veçantë në 18- vjetorin e Pavarësisë së Kosovës. Gjithashtu, ajo përgëzoi nxënësit e shkollës “Gjergj Fishta” për përformancën e shkëlqyer, ku nëpërmjet recitimeve, këngëve e valleve shqiptare dhuruan emocione të forta. Në mbyllje të fjalës saj, mësuese Fabjola theksoi se çdo sukses është i përbashkët dhe i shërben të ardhmes dhe trashëgimisë shqiptare në diasporë, si dhe shprehu mirënjohje për prindërit e shkollës të cilët janë mbështetës të rëndësishëm që fëmijët e tyre të angazhohen që të mësojnë gjuhën shqipe dhe të kultivojnë traditat shqiptare këtu në Amerikë.
Mësuese Dorina Durra uroi Pavarësinë e Kosovës dhe përgëzoi nxënësit për profesionalizmin dhe emocionet e bukura që dhuruan nxënësit e shkollës shqipe nëpërmjet recitimeve, këngëve e valleve shqiptare zbukuruan aktivitetin.

Festa vazhdoi deri vonë me muzike shqiptare e ushqime tradicionale shqiptare për të gjithë të pranishmit, organizuar nga “Vatra” Long Island. Ngjarje dhe aktivitete kulturore shqiptare, po bashkojnë gjithnjë e më tepër bashkatdhetarët në Long Island, falë organizimit të degës “Vatra” Long Island dhe shkollës shqipe “Gjergj Fishta” N.Y komuniteti shqiptar ruan vlerat e traditën shqiptare si dhe kultivon ndër breza nëpërmjet gjuhës, historisë e trashëgimisë tonë shqiptare në diasporë. Gëzuar për jetë e mot, Kosova jonë e Lirë dhe e Pavarur! Zoti i bekoftë të gjithë shqiptarët!

17 Shkurti 2008 – Tetëmbëdhjetë vjet shtet: Pavarësia e Kosovës si realitet i konsoliduar juridik dhe ndërkombëtar

by

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Në historinë e kombeve ekzistojnë data që nuk përfaqësojnë vetëm një përvjetor, por shënojnë një kthesë themelore në ekzistencën politike, juridike dhe historike të tyre. Për popullin e Kosovës, 17 shkurti 2008 është një datë e tillë – një moment që kurorëzoi një proces të gjatë historik, të shoqëruar me sakrifica të mëdha, përpjekje të pandërprera dhe një rezistencë të qëndrueshme për liri, dinjitet dhe shtetësi.

Pavarësia e Republikës së Kosovës nuk ishte një akt i izoluar politik dhe as një zhvillim i rastësishëm i marrëdhënieve ndërkombëtare. Ajo përfaqësonte përfundimin logjik të një procesi historik dhe juridik të gjatë, i cili kaloi përmes mohimit sistematik të të drejtave themelore, shkatërrimit të autonomisë kushtetuese të vitit 1989, represionit shtetëror, konfliktit të armatosur, ndërhyrjes humanitare ndërkombëtare dhe administrimit ndërkombëtar, deri në krijimin e kushteve për ushtrimin e së drejtës së vetëvendosjes.

Në këtë kuptim, pavarësia e Kosovës duhet të kuptohet si realizim i një parimi themelor të së drejtës ndërkombëtare – e drejta e popujve për vetëvendosje – një parim që ka qenë historikisht i lidhur me proceset e dekolonizimit, por që në praktikën bashkëkohore është interpretuar edhe në kontekstin e shkeljeve të rënda dhe të vazhdueshme të të drejtave themelore të njeriut dhe të mohimit të përfaqësimit politik.

Pavarësia si akt juridik dhe si themel i rendit kushtetues
Nga këndvështrimi juridik, shpallja e pavarësisë përbën aktin themelor të krijimit të një rendi të ri kushtetues dhe institucional. Me këtë akt, sovraniteti u vendos në duart e qytetarëve, ndërsa legjitimiteti shtetëror u ndërtua mbi parimet universale të demokracisë përfaqësuese, sundimit të ligjit dhe respektimit të të drejtave dhe lirive themelore.

Miratimi i Kushtetutës së Republikës së Kosovës më 15 qershor 2008 përforcoi këtë realitet juridik dhe institucional. Kushtetuta e Kosovës, për nga struktura dhe përmbajtja normative, përfaqëson një nga shembujt më progresivë të konstitucionalizmit bashkëkohor evropian, veçanërisht për shkak të integrimit të drejtpërdrejtë të instrumenteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut në rendin juridik të brendshëm dhe përparësisë së tyre ndaj legjislacionit vendor.

Ky standard jo vetëm që e vendosi Kosovën në përputhje me sistemin evropian të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, por gjithashtu dëshmoi orientimin e qartë strategjik të shtetit drejt vlerave euro-atlantike dhe rendit juridik ndërkombëtar.

Konfirmimi ndërkombëtar dhe pesha e mendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë

Legjitimiteti i pavarësisë së Kosovës nuk mbështetet vetëm në vullnetin e popullit dhe në realitetin historik, por edhe në konfirmimin juridik ndërkombëtar. Mendimi Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010 përbën një nga momentet më të rëndësishme në historinë juridike të shtetësisë së Kosovës.

Konstatimi i Gjykatës se shpallja e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare përforcoi në mënyrë të pakontestueshme pozitën juridike dhe politike të Kosovës në arenën ndërkombëtare. Ky mendim nuk ishte vetëm një interpretim teknik juridik, por një afirmim i parimit se e drejta ndërkombëtare nuk mund të përdoret si instrument për të mohuar realitetet historike dhe politike të krijuara mbi bazën e vullnetit të lirë të një populli dhe të proceseve të mbështetura nga komuniteti ndërkombëtar.

Në praktikë, ky vendim ndikoi drejtpërdrejt në procesin e njohjeve ndërkombëtare dhe në forcimin e subjektivitetit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.

Shtetndërtimi si proces i vazhdueshëm

Tetëmbëdhjetë vjet pas shpalljes së pavarësisë, Kosova ka ndërtuar institucione demokratike funksionale, ka konsoliduar një rend kushtetues stabil dhe ka dëshmuar kapacitet për të përmbushur obligimet e saj në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Megjithatë, shtetndërtimi është një proces që nuk përfundon me shpalljen e pavarësisë. Forcimi i sundimit të ligjit, rritja e efikasitetit institucional, lufta kundër korrupsionit, zhvillimi ekonomik dhe integrimi në strukturat euro-atlantike mbeten objektiva strategjike të domosdoshme për konsolidimin e plotë të shtetit.

Në këtë kontekst, normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë mbetet një nga çështjet më të rëndësishme për stabilitetin afatgjatë rajonal. Përvoja historike dhe praktika e marrëdhënieve ndërkombëtare dëshmojnë se paqja e qëndrueshme ndërtohet mbi njohjen reciproke, respektimin e sovranitetit dhe pranimin e realiteteve juridike dhe politike.

Pavarësia si përgjegjësi historike

Pavarësia e Kosovës nuk është vetëm një fitore e së kaluarës; ajo është një përgjegjësi e përhershme për të ardhmen. Brezat që sakrifikuan për liri e përmbushën detyrën e tyre historike. Detyra e brezave të sotëm është ndërtimi i një shteti më të drejtë, më të zhvilluar dhe më të respektuar në komunitetin ndërkombëtar.

Shteti nuk qëndron vetëm mbi kujtesën historike, por mbi funksionimin e drejtësisë, mbi mirëqenien e qytetarëve dhe mbi besimin publik në institucione. Këto janë themelet reale të qëndrueshmërisë së çdo demokracie moderne.

Sot, Republika e Kosovës është një realitet i pakthyeshëm historik, politik dhe juridik. Ky realitet është ndërtuar me sakrificë, është mbrojtur me përkushtim dhe duhet të forcohet me urtësi.

18 VJETORI I PAVARËSISË SË KOSOVËS, MIRËNJOHJE SHBA-SË DHE BRITANISË SË MADHE

by

Hysen S. Dizdari/

Kosova historikisht ka qënë ka dhe mbetet djepi i shqiptarizmit dhe i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, por dhe faktori themelore i krijimit të shtetit të sotëm shqiptare dhe i fitores së pamvarsisë me 28 nëntor 1912 në Vlorë. Historia nuk mund të harrohet se shqiptarët e Kosovës kanë derdhur gjakun e tyre në shekuj për të mbrojtur lirin dhe pamvarsin e Kombit Shqiptare.Prandaj dhe çlirimi i Kosovës ,me ndrëhyrjen ushtarake të NATO-së, me 12 qershor 1999 dhe shpallja e pamvarsisë me 17 shkurt 2008, janë dy ngjarje me rëndësi të madhe historike për Kosovën dhe të gjithë Kombin Shqiptarë.

Posta e Kosovës, për të nderuar vendet alealte të cilat ndihmuan në çlirimin e Kosovës, ka emetuar një emision me pesë pulla postare kushtuar udhëheqsve të shteteve aleate, miqve të mëdhenj të popullit shqiptar, Presidentit të SHBA, Bill Clinton, dy Sekretareve të Shtetit, Znj. Madeleine Albright dhe Znj.Hillary Clinton, Kryeministrit të Mbretërisë së Bashkuar, z.Tony Blair, si dhe Komandantit Suprem të NATO-së, Gjeneralit Wesly Clark në 20 vjetorin e çlirimit të Kosovës.

Vendet aleate të NATO- së, sidomos SHBA e Britania e Madhe, kanë meritën e madhe sepse përkrahën luftës e drejtë të popullit Kosovës, dhe morën vendimin për fillimin e bombardimeve të NATO-së, me 24 mars 1999 ndaj ushtrisë pushtuese serbe, dhe arritën të shpëtojnë popullin shqiptar të Kosovës nga spastrimi etnik dhe gjenocidi sllav shekullorë.

Me datën 10 qershor 1999 trupat e NATO-së hynë në Kosovë, dhe pas 78 ditë bombardime ajrore me datën 12 qershor 1999 arritën të çlirojne tërsisht territorin e Kosovës. Më 17 shkurt të vitit 2008 Kuvendi i Republikës së Kosovës shpalli Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës, ku Kosova shpallet si shtet i pavarur, sovran dhe demokratik. Posta e Kosovës me datën 11 qershor 2019, emetoi një emision me pulla postare kushtuar kësaj date, me titull : “20 Vjet Liri”. Ky emision përmban pesë pulla postare me vlera të njëjta monetare si më poshtë:

Pulla e parë:

Ka vlerën 2 euro, paraqet një portret të Presidentit SHBA, Bill Klinton i cili është dhe ideatori dhe arkitekti i pamvarsisë Kosovës. Me rastin e fillimit të sulmit të NATO-së, Presidenti amerikan Bill Clinton në një fjalim drejtuar popullit amerikan argumentoi shkaqet e ndërhyrjes së NATO-së, ku theksoi : “Arsyet që ne sulmuam Serbinë janë: humanitare, të perspektivës dhe strategjike….”

Pulla e dytë:

Ka vlerën 2 euro,paraqet një portret të Kryeministrit Britanisë Madhe, Tony Blair i cili mbeshteti pa rezerva, Presidentin Clinton dhe bombardimet e Natos në Kosovë duke dhënë një kontribut madhor në arrtjen e pamvarsisë Kosovës. Kryeministri, Tony Blair i bëri të njohur po atë mbrëmje kombit të tij, arsyet e ndërhyrjes së NATO-së ku theksoi: “ Bota e qytetëruar nuk mund të lejojë akte të tilla dhune dhe agresioni në zemër të Evropës….”

Pulla e tretë:

Ka vlerën 2 euro, paraqet një portret të ish Sekertares Shtetit të SHBA ,Znj. Madeleine Albright e cila ka meritën e madhe me punën e saj diplomatike dhe me aftesitë e saj profesjonale arriti të bindin Presidentin Klinton për çeshtjen e drejtë të domosdoshmërisë të ndërhyrjes armatosur të NATO- së për çlirimin e Kosovës.

Pulla e katërt:

Ka vlerën 2 euro,e paraqet një potret të Gjeneralit NATO-së Wesli Clark cili me guxim dhe trimëri, zbatoi me mjeshtëri parimet taktike dhe strategjike të artin ushtarak në kushte e reja të luftës, duke arritur fitoren dhe çlirimin e Kosovës vetem me bombardime ajrore pa futur në luftim forcat toksore dhe me humbje minimale në forca dhe mjete luftarake.

Pulla e pestë:

Ka vlerën 2 euro, paraqet një portret të ish Sekertares Shtetit të SHBA, znj.Hillary Clinton, ish Sekretare e Shtetit, senatore amerikane, dhe Zonja e Parë e Shteteve të Bashkuara nga 1993 deri në 2001. Nga viti 2009 deri në vitin 2013, ajo ishte sekretarja e 67-të e SHBA. Zonja Clinton është e njohur dhe admiruar në gjithë botën për mbeshtetjen e saj në mbrojtje e të drejtave dhe lirive të njeriut. Kontributi i saj qëndron në mbeshtetjen që ajo i ka dha Kosovës gjatë vitit 1999 dhe sidomos si Sekertare e Shtetit gjatë viteve 2009-2013, në ngritjen dhe konsolidimin e shtetit të ri të Kosovës.

Mirënjohje dhe falenderime të përjetshme këtyre përsonaliteteve dhe veçanarisht për SHBA dhe Britanis Madhe për ndihmen e tyre në çlirimin dhe fitoren e pamvarsisë të Kosovës.

“Drejtësi, jo politikë”, mijëra qytetarë në Prishtinë tubim në mbështetje të ish-krerëve të UÇK-së

by

Mijëra qytetarë janë mbledhur sot në Prishtinë për të marshuar në mbështetje të ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ndaj të cilëve Prokuroria Speciale në Hagë ka kërkuar gjithsej 180 vite burgim.

Marshimi me moton “Drejtësi, jo politikë”, i organizuar në sheshin “Skënderbeu”, ka bërë bashkë qytetarë nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora. Pjesëmarrësit kërkojnë drejtësi për katër ish-drejtuesit e UÇK-së, Hashim Thaçi, Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi, të cilët po përballen me proces gjyqësor në Hagë.

Tubimit i janë bashkuar dhe krerë të shtetit të Kosovës dhe figura të njohura politike, mes tyre presidentja Vjosa Osmani, lideri i BDI-së Ali Ahmeti, si dhe kreu i grupit parlamentar socialist Taulant Balla. Mes protestuesve ndodhet edhe djali i ish-presidentit Thaçi.

Gjatë marshimit, turma ka brohoritur njëzëri “UÇK” dhe “Drejtësi për UÇK-në”, ndërsa atmosfera është shoqëruar me simbole kombëtare dhe pankarta mbështetëse.

Në podium është ngjitur edhe reperi i njohur Lyrical Son (Festim Arifi), pjesë e platformës “Liria ka Emër”, i cili mes emocionesh ka hapur marshimin me një këngë patriotike. Nuk ka munguar dhe performanca me 3 breza e Ilir Shaqirit, djalit të tij Korabit dhe nipit.

Tubimi vjen në një moment të ndjeshëm të procesit gjyqësor në Hagë, ndërsa mbështetësit e ish-krerëve të UÇK-së e cilësojnë atë si të padrejtë dhe me sfond politik.

/rtsh.al/