Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

REFORMA TERRITORIALE 2026: KUSHTETUTA, VETËQEVERISJA VENDORE DHE RREZIKU I LARGIMIT TË SHTETIT NGA QYTETARI

by

Prof. Dr. Pal NIKOLLI/

Miratimi i reformës administrativo – territoriale të vitit 2026, që parashikon reduktimin e numrit të bashkive nga 61 në 46, shënon fillimin e një etape të re në organizimin territorial të Shqipërisë. Me miratimin e saj nga Kuvendi, debati nuk mund të mbetet vetëm te propozimet politike dhe numri i njësive vendore, por duhet të përqendrohet te zbatimi i reformës, përputhshmëria e saj me Kushtetutën, pasojat për vetëqeverisjen vendore dhe ndikimi real në jetën e qytetarëve.

Një reformë territoriale është shumë më tepër sesa një ndryshim harte. Ajo ndërhyn drejtpërdrejt në organizimin e shtetit, në mënyrën e ushtrimit të pushtetit vendor, në marrëdhënien ndërmjet qytetarit dhe administratës publike, si dhe në mundësitë e zhvillimit të balancuar të territorit. Për këtë arsye, suksesi i reformës së vitit 2026 nuk mund të matet vetëm me zvogëlimin e numrit të bashkive, por me aftësinë e strukturave të reja për të garantuar shërbime më cilësore, përfaqësim demokratik dhe zhvillim të qëndrueshëm në të gjitha zonat e vendit.

Pyetja themelore mbetet: a do të bëhet Shqipëria më efikase administrativisht, pa e larguar shtetin nga qytetari, apo përqendrimi i pushtetit në bashki më të mëdha do të krijojë vështirësi të reja për komunitetet periferike dhe malore?

I. Kushtetuta nuk e ndalon ndryshimin e hartës, por përcakton kufijtë e tij.

Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë nuk e përcakton numrin e bashkive si një element të pandryshueshëm të organizimit territorial. Për rrjedhojë, kalimi nga 61 në 46 bashki nuk përbën, në vetvete, shkelje të Kushtetutës. Kuvendi ka kompetencën të përcaktojë me ligj ndarjen administrativo – territoriale të vendit, por kjo kompetencë duhet të ushtrohet brenda kufijve kushtetues dhe në respektim të parimeve të vetëqeverisjes vendore.

Në këtë drejtim, rëndësi të veçantë ka neni 108 i Kushtetutës, sipas të cilit ndarja administrativo – territoriale bazohet në nevojat dhe interesat e përbashkëta ekonomike dhe në traditën historike. Po ky nen përcakton se ndryshimi i kufijve të njësive të qeverisjes vendore nuk mund të bëhet pa u marrë më parë mendimi i popullsisë që banon në to.

Kushtetuta, pra, nuk mjaftohet me njohjen e kompetencës së Kuvendit për të ndryshuar hartën administrative. Ajo përcakton edhe kriteret që duhet të udhëheqin këtë proces: interesat e përbashkëta ekonomike, traditën historike dhe përfshirjen paraprake të popullsisë së prekur.

Për këtë arsye, miratimi i reformës me ligj nuk e përjashton shqyrtimin e përputhshmërisë së saj me kërkesat kushtetuese. Duhet të dallojmë miratimin formal të një akti ligjor nga vlerësimi i përmbajtjes së tij dhe i procedurave që i kanë paraprirë miratimit.

Kjo nuk do të thotë se reforma është automatikisht antikushtetuese. Do të thotë se vlerësimi i saj juridik duhet të mbështetet në dispozitat konkrete, në dokumentacionin e procesit dhe në mënyrën se si janë zbatuar kriteret kushtetuese.

Kushtetutshmëria e reformës nuk përcaktohet nga numri 46, por nga respektimi i Kushtetutës në mënyrën se si është hartuar, miratuar dhe zbatuar ndarja e re territoriale.

II. Miratimi parlamentar nuk e mbyll debatin për mendimin e popullsisë.

Një nga çështjet më të rëndësishme të reformës territoriale është respektimi i së drejtës së komuniteteve për t’u dëgjuar përpara ndryshimit të kufijve të njësive të tyre të qeverisjes vendore.

Kërkesa kushtetuese për marrjen paraprake të mendimit të popullsisë nuk duhet të trajtohet si formalitet administrativ. Konsultimi duhet të jetë real, i dokumentuar dhe i zhvilluar në një kohë kur mendimet e komuniteteve mund të merren parasysh në procesin vendimmarrës.

Nuk është e njëjta gjë të dëgjosh qytetarët dhe të vlerësosh argumentet e tyre. Nëse banorët e një territori shprehin kundërshtime ose propozojnë alternativa, por këto qëndrime nuk shqyrtohen në mënyrë të argumentuar, lind pyetja nëse konsultimi e ka përmbushur realisht qëllimin e tij.

Kjo çështje lidhet edhe me nenin 5 të Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Vendore, i cili kërkon konsultimin paraprak të komuniteteve përkatëse për ndryshimet e kufijve territorialë të autoriteteve vendore, duke parashikuar mundësinë e referendumit kur kjo lejohet nga ligji.

Karta nuk kërkon automatikisht referendum për çdo ndryshim territorial, por vendos konsultimin paraprak si një standard të rëndësishëm të vetëqeverisjes vendore.

Tashmë që reforma është miratuar, është e nevojshme të shqyrtohet dokumentacioni i konsultimeve, përfshirja e komuniteteve të prekura dhe mënyra se si janë trajtuar mendimet e tyre. Nëse konstatohet se janë lënë pa përmbushur kërkesa ligjore ose kushtetuese, çështja duhet të vlerësohet përmes mekanizmave institucionalë dhe juridikë përkatës.

Në një shtet demokratik, vendimmarrja parlamentare dhe pjesëmarrja e qytetarëve nuk janë dy procese kundërshtare. Ato duhet të plotësojnë njëra-tjetrën.

III. Efikasiteti administrativ nuk garanton vetvetiu shërbime më të mira.

Një nga argumentet kryesore në favor të bashkimit të njësive vendore është forcimi i kapaciteteve administrative dhe financiare, ulja e kostove dhe përmirësimi i menaxhimit të burimeve publike. Këto objektiva janë të ligjshme dhe të rëndësishme, por duhet të provohen përmes rezultateve konkrete.

Një bashki më e madhe mund të ketë më shumë burime financiare, por kjo nuk do të thotë automatikisht se çdo qytetar do të marrë shërbime më të mira. Qytetari që banon larg qendrës administrative mund të përballet me distanca më të mëdha, kosto më të larta udhëtimi dhe vështirësi në komunikimin me institucionet.

Po kështu, një administratë më e përqendruar mund të ulë disa shpenzime, por njëkohësisht mund të dobësojë praninë institucionale në zona të largëta, ku nevojat për shërbime publike janë të veçanta.

Prandaj, efikasiteti nuk duhet të matet vetëm me numrin e punonjësve, me madhësinë e strukturave apo me shpenzimet administrative. Ai duhet të vlerësohet edhe në bazë të kohës që i duhet qytetarit për të marrë një shërbim, të cilësisë së tij, të aksesit në institucionet vendore dhe të shpërndarjes së investimeve në territor.

Reforma duhet t’u përgjigjet pyetjeve konkrete: Sa do të kursejë buxheti publik? A do të rriten të ardhurat vendore? A do të përmirësohet administrimi i pronës publike? A do të shkurtohen procedurat administrative? A do të ofrohen shërbime më cilësore edhe në fshatrat e largëta?

Pa tregues të matshëm dhe pa një vlerësim para e pas zbatimit, pretendimet për rritjen e efikasitetit mbeten objektiva që duhet të provohen në praktikë.

IV. Tradita historike, gjeografia dhe interesat e përbashkëta ekonomike.

Kriteret kushtetuese për organizimin territorial kërkojnë që bashkimet të kenë një logjikë reale gjeografike, ekonomike, shoqërore dhe historike. Nuk mjafton që dy territore të jenë të afërta në hartë ose që bashkimi i tyre të duket i leverdishëm nga pikëpamja administrative.

Duhet të shqyrtohen lidhjet ekonomike ndërmjet komuniteteve, rrugët e komunikimit, marrëdhëniet e tyre me qendrat e shërbimeve, traditat historike dhe mundësitë e zhvillimit të përbashkët.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për zonat malore, ku relievi, distancat, kushtet klimatike dhe infrastruktura mund të krijojnë pengesa serioze në aksesin ndaj administratës.

Një komunitet i vogël malor nuk mund të trajtohet vetëm si numër banorësh në një tabelë statistikore. Ai ka histori, identitet, marrëdhënie ekonomike dhe shoqërore, si dhe nevoja të veçanta për transport, arsim, shëndetësi dhe shërbime administrative.

Nëse bashkimi me një qendër më të madhe e dobëson praninë institucionale në këto zona, atëherë duhet të parashikohen masa konkrete për të garantuar vazhdimësinë dhe cilësinë e shërbimeve.

Përndryshe, ekziston rreziku që territori të administrohet më lehtë nga qendra, por të bëhet gjithnjë e më pak i jetueshëm për banorët e tij.

V. Reforma territoriale përballë shpopullimit.

Shpopullimi përbën një nga sfidat më serioze të Shqipërisë, veçanërisht në zonat malore dhe periferike. Emigracioni, mungesa e vendeve të punës, dobësimi i ekonomisë vendore, infrastruktura e pamjaftueshme dhe përqendrimi i shërbimeve në qendrat e mëdha kanë ndikuar në tkurrjen demografike të shumë komuniteteve.

Reforma e vitit 2014, që e reduktoi numrin e njësive të qeverisjes vendore në 61 bashki, u mbështet, ndër të tjera, në synimin për forcimin e kapaciteteve administrative dhe financiare. Megjithatë, në vitet pasuese, shumë zona periferike vijuan të përjetonin rënie të popullsisë.

Nuk do të ishte e saktë që ky proces t’i atribuohej vetëm reformës territoriale, sepse shpopullimi është rezultat i një ndërthurjeje faktorësh ekonomikë, socialë, demografikë dhe politikë. Megjithatë, mënyra e organizimit të administratës, shpërndarja e shërbimeve dhe orientimi i investimeve mund të ndikojnë në qëndrueshmërinë e komuniteteve.

Pikërisht për këtë arsye, reforma e vitit 2026 duhet të vlerësohet edhe nga këndvështrimi i pasojave demografike. Duhet të analizohet nëse bashkitë e reja do të krijojnë mundësi më të mira zhvillimi apo do të përqendrojnë më tej burimet dhe shërbimet në qendrat urbane.

Nëse administrata bëhet më e përqendruar, por zonat periferike vazhdojnë të humbasin vende pune, shërbime dhe investime, atëherë riorganizimi territorial nuk do të mjaftojë për të frenuar zbrazjen e tyre.

Shqipëria ka nevojë për një politikë territoriale që jo vetëm administron popullsinë ekzistuese, por krijon kushte që njerëzit të jetojnë, të punojnë dhe të investojnë në vendbanimet e tyre.

VI. Subsidiariteti dhe e drejta e qytetarit për shërbime pranë vendbanimit.

Vetëqeverisja vendore nuk mund të reduktohet në ekzistencën formale të bashkive. Ajo kërkon që komunitetet të kenë mundësi reale të ndikojnë në vendimmarrjen vendore dhe që institucionet të jenë në gjendje t’u përgjigjen nevojave të tyre.

Parimi i subsidiaritetit mbështet ushtrimin e përgjegjësive publike nga niveli i qeverisjes sa më pranë qytetarit, kur kjo është e përshtatshme dhe efektive. Në këtë kuptim, bashkitë e reja duhet të organizohen në mënyrë që përqendrimi administrativ të mos shndërrohet në largim të vendimmarrjes nga komunitetet.

Njësitë administrative duhet të kenë funksione të përcaktuara qartë, personel të mjaftueshëm dhe burime të përshtatshme për shërbimet që u ngarkohen. Ato nuk duhet të mbeten vetëm zyra periferike, të cilat përcjellin kërkesat e qytetarëve drejt qendrës pa pasur mundësi reale për të zgjidhur problemet e tyre.

Po kështu, digjitalizimi i shërbimeve mund të lehtësojë marrëdhëniet me administratën, por nuk mund të zëvendësojë plotësisht praninë fizike të institucioneve, veçanërisht për të moshuarit dhe banorët e zonave me akses të kufizuar në internet.

Qytetari duhet të ketë mundësi të marrë shërbimet bazë pa u detyruar të përshkojë distanca të mëdha ose të përballet me procedura të panevojshme. Nëse kjo nuk garantohet, atëherë zvogëlimi i numrit të bashkive mund të sjellë kursime administrative, por edhe kosto shtesë për vetë qytetarët.

VII. Nga reforma e miratuar te kontrolli i rezultateve.

Pas miratimit të reformës, përgjegjësia institucionale është të sigurojë zbatimin e saj në mënyrë transparente, të organizuar dhe në përputhje me ligjin. Duhet të bëhet e qartë se cilat janë objektivat konkrete, si do të financohet riorganizimi dhe me çfarë treguesish do të vlerësohet suksesi.

Nevojitet një sistem monitorimi që të përfshijë koston e administrimit për banor, të ardhurat vendore, cilësinë dhe shpejtësinë e shërbimeve, distancën nga qendrat administrative, shpërndarjen e investimeve dhe ecurinë demografike të zonave periferike.

Po aq e rëndësishme është që të dhënat të publikohen dhe të krahasohen me gjendjen përpara zbatimit të reformës. Vetëm kështu mund të përcaktohet nëse ndryshimet kanë sjellë përmirësime reale apo thjesht një riorganizim të strukturave administrative.

Vlerësimi duhet të mbështetet në analiza ndërdisiplinore, ku të marrin pjesë ekspertë të gjeografisë, demografisë, ekonomisë, së drejtës, planifikimit territorial dhe administrimit publik.

Reforma territoriale nuk është një akt që mbaron me votimin në Kuvend. Ajo është një proces afatgjatë, rezultatet e të cilit duhet të maten dhe të vlerësohen nga institucionet, ekspertët dhe publiku.

VIII. Përfundim: më pak bashki nuk duhet të nënkuptojnë më pak shtet për qytetarin.

Reforma administrativo-territoriale e vitit 2026 është miratuar, por pasojat e saj do të përcaktohen nga mënyra se si do të zbatohet dhe nga aftësia e institucioneve për të garantuar se ndryshimi i hartës do të sjellë përmirësime reale në jetën e qytetarëve.

Në planin formal – juridik, Kuvendi ka kompetencën të ndryshojë ndarjen administrativo – territoriale dhe numri 46 nuk është, në vetvete, në kundërshtim me Kushtetutën. Në planin material, duhet të vlerësohen respektimi i kritereve kushtetuese, cilësia e konsultimit paraprak të popullsisë, logjika gjeografike dhe ekonomike e bashkimeve, si dhe garantimi i shërbimeve dhe i përfaqësimit për komunitetet periferike.

Nëse reforma sjell administratë më profesionale, financa vendore më të qëndrueshme, shërbime më cilësore dhe investime më të balancuara, ajo mund të shërbejë si instrument i modernizimit të shtetit. Nëse, përkundrazi, përqendrimi administrativ shoqërohet me dobësimin e shërbimeve në zonat e largëta, me zvogëlimin e mundësive të pjesëmarrjes së qytetarëve dhe me përqendrimin e zhvillimit në pak qendra urbane, do të jetë e nevojshme të shqyrtohen masa korrigjuese.

Shqipëria nuk ka nevojë thjesht për më pak bashki. Ajo ka nevojë për bashki më funksionale, më demokratike, më të qëndrueshme financiarisht dhe më pranë qytetarit. Ka nevojë për një organizim territorial që respekton historinë, gjeografinë dhe interesat ekonomike të komuniteteve, duke krijuar mundësi zhvillimi edhe për zonat malore dhe periferike.

Në një vend që përballet me tkurrje demografike, reforma territoriale duhet të shkojë përtej administrimit të territorit që mbetet. Ajo duhet të kontribuojë në krijimin e kushteve që popullsia të mos largohet, që ekonomia vendore të zhvillohet dhe që shërbimet publike të mos përqendrohen vetëm në qendrat e mëdha.

Prova përfundimtare e reformës territoriale të vitit 2026 nuk është numri i bashkive, por aftësia e tyre për të respektuar Kushtetutën, për të forcuar vetëqeverisjen vendore dhe për t’i shërbyer qytetarit. Një shtet mund të zvogëlojë numrin e njësive administrative, por nuk duhet të zvogëlojë praninë e tij aty ku qytetarët kanë më shumë nevojë për të.

Një mbrëmje madhështore e Shoqatës Illyria të Policisë së Nju Jorkut (NYPD Illyrian Society)

by

Nga Keze Kozeta Zylo/

Mbrëmja Gala e 8 Tetorit 2026 do të mbetet gjatë në mendjen e të gjithë pjesëmarrësve si një nga netët atdhetre, emocionuese të organizuara nga komuniteti shqiptar në Amerikë. Mbrëmja e 3-të Vjetore Gala e Shoqatës Illyria të Policisë së Nju Jorkut (NYPD Illyrian Society), nën udhëheqjen e presidentit të saj, Detektivit Mikeljan Agolli, nuk ishte thjesht një ndarje çmimesh, por një dëshmi e gjallë e bashkimit, traditës dhe vlerave tona familjare e kombëtare. Në këtë ngjarje të madhe të pranishëm ishin zyrtarë të lartë, oficerë policie për komunitetin shqiptaro-amerikan të zbatimit të ligjit në Nju Jork si dhe media e mirënjohur “Alba Life”, që pasqyroi nga afër këtë festë të madhe të suksesit dhe kulturës sonë.

Që në hyrje të sallës në Bronx, atmosfera festive nisi magjishëm ku Banda Muzikore e Policisë së NYPD-së na mirëpriste me këngë dhe melodi, duke krijuar një mjedis dinjitoz e solemn. Mbrëmja u hap zyrtarisht me ekzekutimin e ndjerë të hymneve kombëtare, shqiptar dhe amerikan, duke nderuar dy shtetet që formësojnë identitetin e këtyre oficerëve të guximshëm.

Bekimi i Mbrëmjes nga Kapelani i NYPD-së, Dr. Tahir Kukaj

Përpara se të niste darka dhe programi zyrtar, mbrëmja u bekua nga Imam Dr. Tahir Kukaj.

Dr. Tahir Kukaj gëzon një pozicion shumë të respektuar dhe të lartë: ai shërben zyrtarisht si Kapelan Mysliman i Departamentit të Policisë së Nju Jorkut (NYPD Chaplain). Ai është i vetmi kapelan që përfaqëson komunitetin shqiptar dhe atë mysliman në këtë njësi elitë të departamentit. Prania e tij mbartte një peshë të madhe institucionale dhe shpirtërore. Imam Kukaj foli si gjithmonë me elekuence dhe bukur. Fjalët e tij të vyera dhe lutja e tij e ngrohtë sollën një ndjesi paqeje, harmonie dhe mbarësie në tërë sallën, duke u kujtuar të pranishmëve rëndësinë e besimit, bashkimit dhe mbrojtjes.

Elegancë në sallë: Veshjet e grave police si për ballo dhe tere hijeshi

Përtej solemnitetit të uniformave, ajo që tërhiqte vëmendjen dhe i shtonte një shkëlqim të jashtëzakonshëm sallës ishin gratë police të pranishme. Larg petkut të përditshëm të punës dhe rreptësisë së detyrës, veshjet e grave police ishin tejet elegante, të kuruara me një stil të hollë si për ballo aristokratike. Ky shpërthim i hijeshisë dhe klasit u dha një dritë të veçantë festimeve, duke treguar një anë tjetër, po aq të admirueshme, të zonjave tona shqiptare në uniformë.

Fjalimi Prekës i Presidentit Mikeljan Agolli

Zoti Agolli nder te tjera tha: Të nderuar kolegë, miq dhe pjesëmarrës, sot festojmë jo vetëm arritjet tona profesionale në uniformë, por edhe lidhjen tonë të pathyeshme me rrënjët. Jam jashtëzakonisht krenar për secilin prej anëtarëve tanë që me nder dhe sakrificë lartësojnë emrin e shqiptarit në zbatimin e ligjit në SHBA. Kjo shoqatë do të vazhdojë të jetë një urë e fuqishme mbështetjeje për oficerët tanë dhe një zë i lartë i vlerave tona kombëtare në Amerikë. Faleminderit për shërbimin tuaj dhe përkushtimin ndaj komunitetit!

Në fjalën e tij, Presidenti i Shoqatës, Z. Mikeljan Agolli, veç arritjeve profesionale, zgjodhi të vendoste në qendër të vëmendjes shtyllën më të rëndësishme: familjen. Me fjalë të ndjera dhe plot mirënjohje, Mikeljani falënderoi atin e tij Nevzatin, prindërit e mrekullueshem per mirerritjen, bashkëshorten dhe fëmijët e tij, duke theksuar se pas çdo oficeri që shërben me sakrificë në rrugët e Nju Jorkut, qëndron një familje që lutet, mbështet dhe sakrifikon në heshtje.

Nderimi i Oficerëve dhe Personaliteteve të Vitit 2026

Pika kulmore e mbrëmjes ishte ndarja e çmimit kryesor “Person of the Year” (Njeriu i Vitit) për z. Philip Rivera, Shefin e Patrullës së NYPD-së (Chief of Patrol). Ky vlerësim dëshmon urën e fortë të bashkëpunimit, respektit dhe integrimit të shkëlqyer të komunitetit shqiptar brenda strukturave më të larta të Policisë së Nju Jorkut.

Chief Philip Rivera, u shpall “Personi i Vitit 2026” nga NYPD Illyrian Society

Me rastin e nderimit të tij si “Personi i Vitit 2026” nga NYPD Illyrian Society, Chief Philip Rivera përshëndeti të gjithë të pranishmit dhe shprehu mirënjohjen e tij për këtë vlerësim të veçantë. Në fjalën e tij, ai theksoi se Illyria nuk është thjesht një organizatë për të, por një familje e vërtetë, ku mbizotërojnë miqësia, respekti, solidariteti dhe krenaria për prejardhjen shqiptare.

Një pjesë e veçantë e fjalimit iu kushtua figurës së heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, simbolit të lirisë, guximit dhe qëndresës së popullit shqiptar. Në shenjë nderimi dhe vlerësimi për kontributin e tij, Chief Rivera u nderua me një bust të Skënderbeut, një dhuratë me domethënie të veçantë historike dhe kombëtare.

Ky moment shënoi jo vetëm një vlerësim për figurën dhe kontributin e Chief Philip Riverës, por edhe një dëshmi të lidhjes së fortë që bashkon anëtarët e NYPD Illyrian Society, duke e kthyer Illyrinë në një familje të bashkuar nga vlerat, traditat dhe krenaria shqiptare.

Krahas këtyre momenteve plot dritë, shoqata ndau çmimet vjetore për heronjtë e saj në uniformë dhe kontribuesit e dalluar të komunitetit, ku u nderuan:

• Çmimi për Arritje gjatë Karrierës (Lifetime Achievement): Detektivi i Gradës së Dytë Faton Alickaj. Z.Alickaj ne fjalen e tij nder te tjera tha: Ky çmim është një nderim për përkushtimin dhe punën ndër vite. Suksesi nuk arrihet vetëm, por falë bashkëpunimit dhe besimit të ndërsjellë.

Shërbimi me integritet dhe përgjegjësi është vlera më e madhe e një karriere. Ai vazhdoi se cdo sfidë është një mundësi për të dëshmuar karakterin dhe përkushtimin.

Trashëgimia më e rëndësishme e një karriere është ndikimi që lëmë te të tjerët.

• Çmimi i Lidershipit (Leadership Award): Nënkoloneli (Lieutenant) Silda Kokomeci dhe Rreshteri (Sergeant) Liridon Ahmedi.

• Çmimi i Mirënjohjes (Recognition Award): Detektivja e Gradës së Dytë Merita Hoxha, si dhe Oficerët e Policisë (Police Officer) Burim Djonbalaj, Valmir Nikqi dhe Afërdita Manllio

• Çmimi për Shërbim ndaj Komunitetit (Community Service Award): Imam Tahir Kukaj dhe Louie Suljovic (Louie’s Pizzeria & Restaurant).

Kjo mbrëmje Gala tregoi se distinktivi i NYPD-së dhe dashuria për atdheun e të parëve bashkëjetojnë në mënyrë të përsosur, duke lartësuar emrin shqiptar në majat e zbatimit të ligjit në Amerikë. Faleminderit oficerëve tanë për shërbimin dhe familjeve të tyre për qëndresën!

Shefi Rivera kembekryq me Shqiptarët

Momenti më kulmor dhe më drithërues i natës erdhi me nisjen e këngëve të traditës. Kur jehuan rreshtat e fuqishëm të këngës për Hajredin Pashën dhe ajo për Komandantin Legjendar Adem Jashari, salla përjetoi një emocion të jashtëzakonshëm. Si në kuvendet e dikurshme të burrave, të gjithë u mblodhën së bashku për të kënduar me një zë që zgjonte krenarinë kombëtare.

Në këtë atmosferë unike, i nderuari i mbrëmjes si “Njeriu i Vitit”, Shefi i Patrullës së NYPD-së, Philip P. Rivera, u bë pjesë e këtij rrethi të madh. Pa asnjë distancë zyrtare, Rivera u shkri një me shqiptarët, duke përjetuar e respektuar nga afër forcën, kulturën dhe shpirtin bujar të komunitetit tonë. Përtej vlerësimeve zyrtare, ajo që e ktheu këtë gala në një festë të paharrueshme kombëtare ishte ruajtja e identitetit dhe historisë shqiptare në zemër të Amerikës. Atmosfera u ndez dhe ngriti peshë zemrat e të pranishmëve kur anëtarët e shoqatës interpretuan këngën “Mora fjalë” — himnin që zgjon krenarinë tonë kombëtare dhe nderon sakrificën sublime të Komandantit Legjendar Adem Jashari dhe familjes heroike Jashari.

Ishte një moment thellësisht prekës që tregoi se distinktivi i policisë amerikane rrahin fort krahas zemrës dhe gjakut shqiptar.

Nga ana e tij, Presidenti i NYPD Illyrian Society, Z. Mikeljan Agolli, falënderoi të gjithë kolegët dhe pjesëmarrësit për përkushtimin dhe kontributin e tyre të pandalur në shërbim të sigurisë publike dhe lartësimit të emrit të shqiptarëve. Lidershipi juaj, kontributet tuaja të jashtëzakonshme jane krenari kombetare! Faleminderit oficerëve të policisë së Nju Jorkut për shërbimin!

Autorja e shkrimit mban titullin e lartë: Kalorës i Urdhrit të Flamurit nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Medaljen e Meritës Presidenciale dhënë nga Presidentja e Kosovës Vjosa Osmani. Është publiciste, shkrimtare, autore e tetë librave, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe “Alba Life” në New York, Ambasador i Kombit, Gruaja e Vitit 2022, NY dhënë nga Motrat “Qiriazi”.

ÇAMERIA, KUJTESA E PLAGOSUR DHE HESHTJA QE ZGJAT PREJ 81 VITESH…

by

Saimir Kadiu/

Historia nuk kërkon hakmarrje. Kërkon të vërtetën, dinjitetin e viktimave dhe guximin për të mos e lënë padrejtësinë të shndërrohet në kujtesë të ndaluar.

Ka plagë që koha nuk i shëron, sepse koha, sado e gjatë, nuk mund të zëvendësojë të vërtetën. Ato mbeten të hapura jo vetëm për shkak të asaj që ndodhi, por edhe për shkak të asaj që nuk u tha, të asaj që nuk u pranua dhe të atyre që, kur duhej të flisnin, zgjodhën heshtjen.

Çështja çame është një nga këto plagë të historisë shqiptaro-greke. Ajo mbart kujtimin e dëbimit, të dhunës, të humbjes së shtëpive dhe të shpërbërjes së një bote njerëzore që kishte jetuar prej brezash në trojet e veta.

Por mbart edhe një dhimbje tjetër: vështirësinë për ta kthyer këtë kujtesë në një çështje të trajtuar me seriozitet historik, përgjegjësi politike dhe drejtësi njerëzore.

Sot, kur në Derviçan të Dropullit ekspozohen fotografi të Napoleon Zervës, figurës ushtarake greke të lidhur me dëbimin e dhunshëm të shqiptarëve myslimanë të Çamërisë më 1944, lind një pyetje që shkon përtej vetë ekspozitës: pse kjo figurë paraqitet në këtë mënyrë, në këtë kohë dhe me çfarë mesazhi për kujtesën e përbashkët?

Fotografia nuk është kurrë krejtësisht e pafajshme. Ajo që ekspozojmë, ajo që nderojmë dhe ajo që zgjedhim të lëmë jashtë kornizës, tregojnë shumë për mënyrën se si e kuptojmë të kaluarën.

Nëse një figurë historike e lidhur me një tragjedi të rëndë për shqiptarët paraqitet pa kontekstin e viktimave, pa kujtimin e familjeve të dëbuara dhe pa peshën e dhunës së asaj kohe, atëherë historia rrezikon të kthehet në një skenë ku nderohet njëra palë, ndërsa vuajtja e tjetrës mbetet jashtë kuadrit.

Nuk është fjala për të ndaluar fotografitë, për të censuruar historinë apo për të ushqyer armiqësi ndaj një populli. Është fjala për një parim shumë më të thjeshtë dhe më të drejtë: askush nuk duhet të kërkojë respekt për kujtesën e vet duke shpërfillur dhimbjen e tjetrit.

Për këtë arsye, koha kur ndodh një ekspozim i tillë merr rëndësi të veçantë. Nëse ai vjen pas deklaratave të presidentit grek në Paramithi, të perceptuara nga shqiptarët si një rikthim i njëanshëm te kujtesa historike, atëherë institucionet shqiptare kanë detyrimin të kërkojnë sqarime dhe të reagojnë me maturi. Jo me zemërim të verbër, por me argumente, dokumente dhe dinjitet.

Sepse historia nuk mund të ndërtohet mbi një kujtesë që kërkon të jetë e vetmja.

Mazar Dino: kur viktima u shpall tradhtar

Për ta kuptuar këtë heshtje, duhet të kthehemi në vitin 1945. Në Delvinë, në Shqipërinë që sapo kishte dalë nga lufta dhe po hynte në një epokë të re politike, u ekzekutua Mazar Dino, një figurë e lidhur me rezistencën çame dhe me përpjekjet për mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Çamërisë. Burime shqiptare që e kujtojnë atë raportojnë se u dënua me vdekje me akuzën e tradhtisë dhe se, përpara ekzekutimit, u përball edhe me poshtërimin publik.

Historia e tij meriton të studiohet me dokumente, jo të mbyllet brenda një etikete politike. Çfarë përfaqësonte Mazar Dino? Cilat ishin akuzat konkrete ndaj tij? Çfarë provash u paraqitën dhe çfarë mundësie pati për t’u mbrojtur? Përgjigjet kërkojnë një shqyrtim serioz të dokumenteve gjyqësore dhe të dëshmive të kohës.

Por një gjë është e qartë: një dënim me vdekje nuk e përfundon debatin historik. Përkundrazi, kur rrethanat e një gjykimi mbeten të diskutueshme, ai e bën edhe më të domosdoshme kërkimin e së vërtetës.

Në rrëfimet që kanë mbijetuar për Mazar Dinon, skena e fundit është veçanërisht e dhimbshme: një njeri që, sipas dëshmive të përcjella më vonë, u përball me ekzekutimin duke mos pranuar t’ia mbulonin sytë. Edhe këto hollësi duhen verifikuar me burime historike, por kujtesa e tyre tregon se sa thellë ka mbetur e ngulitur kjo ngjarje në ndërgjegjen e një pjese të shqiptarëve.

Këtu qëndron edhe tragjedia e dyfishtë: një popullsi e dëbuar nga trojet e veta dhe, më pas, një histori që në Shqipëri nuk u trajtua gjithmonë me lirinë, plotësinë dhe paanshmërinë që meritonte.

Për shumë shqiptarë, Mazar Dino është bërë simbol i kësaj padrejtësie. Por simboli nuk duhet të na pengojë të kërkojmë faktin; përkundrazi, duhet të na shtyjë ta kërkojmë atë me më shumë këmbëngulje.

Derviçani dhe përgjegjësia e kujtesës

A përsëritet sot në Derviçan vrasja e Mazar Dinos?

Jo në kuptimin fizik. Por mund të përsëritet një padrejtësi tjetër, ajo e kujtesës: kur një figurë historike paraqitet pa kontekstin e plotë të veprimeve të saj, ndërsa viktimat e lidhura me të mbeten pa zë.

Nëse ekspozimi i fotografive të Napoleon Zervës shoqërohet me heshtjen për fatin e çamëve, atëherë pyetja nuk është vetëm historike. Është edhe morale dhe politike. Autoritetet vendore e shtetërore duhet të shpjegojnë qëllimin e një aktiviteti të tillë, ndërsa historianët duhet të vendosin në qendër dokumentet, përgjegjësitë dhe pasojat njerëzore.

Derviçani nuk duhet kthyer në një fushëbetejë simbolike mes shqiptarëve dhe grekëve. Ai mund të jetë një vend ku historia kuptohet më mirë, ku bashkëjetesa mbrohet dhe ku askush nuk detyrohet të zgjedhë midis identitetit të vet dhe respektit për tjetrin.

Por kjo kërkon një standard të barabartë: të njëjtën ndjeshmëri për viktimat, të njëjtën kërkesë për të vërtetën dhe të njëjtin refuzim të glorifikimit të dhunës.

Po Tirana zyrtare?

Heshtja e institucioneve shqiptare, kur ekziston, nuk është domosdoshmërisht provë e një marrëveshjeje të fshehtë apo e një tradhtie historike. Por ajo mund të bëhet shenjë e një mungese të pafalshme vëmendjeje ndaj një çështjeje që prek kujtesën, pronën, dinjitetin dhe të drejtat e njerëzve.

Shqipëria nuk ka nevojë për një diplomaci të britmave. Ka nevojë për një diplomaci që di të flasë me forcën e arkivave, të së drejtës ndërkombëtare dhe të argumentit historik.

Ka nevojë për studime të përbashkëta historike, për hapjen e dokumenteve, për mbledhjen e dëshmive të të mbijetuarve dhe pasardhësve të tyre, si dhe për një trajtim të ndershëm të dëbimit të çamëve dhe të pasojave të tij.

Marrëdhëniet e mira me Greqinë nuk ndërtohen duke heshtur për Çamërinë, as duke ushqyer armiqësi ndaj grekëve. Ato ndërtohen duke pranuar se miqësia mes dy popujve nuk mund të jetë peng i mohimit të vuajtjeve të njërit prej tyre.

Pajtimi nuk është harresë. Është aftësia për të parë të vërtetën pa u bërë rob i urrejtjes.

Mazar Dino meriton një vend në studimin e historisë shqiptare, jo si një figurë e paprekshme nga kritika, por si një njeri për të cilin duhet të flasin dokumentet. Viktimat çame meritojnë kujtesë dhe drejtësi. Edhe populli grek meriton të mos identifikohet kolektivisht me veprimet e një figure ushtarake apo me vendimet e një regjimi.

Pas 82 vitesh nga tragjedia e vitit 1944 dhe 81 vitesh nga ekzekutimi i Mazar Dinos, pyetja mbetet e njëjtë: a do të vazhdojmë ta përdorim historinë për të ndërtuar mure, apo do të gjejmë guximin ta përdorim për të kërkuar drejtësi?

Sepse fotografia mund të ekspozohet në një shesh, emri mund të shkruhet në një pllakë dhe një figurë mund të ngrihet në piedestal. Por asnjë ekspozitë nuk mund ta fshijë vuajtjen e viktimave dhe asnjë heshtje nuk mund ta bëjë të panevojshme të vërtetën.

Historia nuk u përket vetëm fitimtarëve. Ajo u përket edhe atyre që u dëbuan, atyre që u dënuan dhe atyre që nuk patën mundësi ta tregonin vetë historinë e tyre.

SPECIALJA, NDRYSHIM I LIGJIT APO ZHBËRJE E SAJ?

by

Hisen Berisha/

Çështja që është ngritur pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026 nuk mund të reduktohet në pyetjen se sa vite duhet të jetë dënimi. Çështja themelore është se çfarë statusi juridik dhe politik duhet të ketë më tej sistemi i Dhomave të Specializuara të Kosovës.

Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara i shpalli fajtorë për krime lufte Hashim Thaçin, Kadri Veselin, e të tjerët.

Prandaj, çdo nismë për ndryshimin e ligjit duhet ta konsideroj një dallim thelbësor, se ndryshimi i maksimumit të dënimit nuk është, në vetvete, rrëzim i aktgjykimit dhe as shfuqizim i përgjegjësisë penale të konstatuar nga gjykata.

Projektligji i paraqitur në Kuvend parasheh që Dhomat e Specializuara të mund të shqiptojnë dënim me burgim jo më të gjatë se 15 vjet, duke iu referuar parimit lex mitior – zbatimit të ligjit më të butë në favor të të akuzuarit ose të dënuarit, sipas kushteve juridike përkatëse.

Po ashtu, parashihet që “dënimet ti vuajnë në institucionet korrektuese të Kosovës” dhe që “të dënuarit të mund të jenë subjekt i faljes presidenciale”.

Parimisht, ‘ulja e maksimumit të dënimit përbën ndërhyrje në regjimin juridik të sanksioneve’ penale. Megjithatë, duhet bërë ‘dallimi ndërmjet dënimit dhe fajësisë’.

Nëse ‘një aktgjykim mbetet në fuqi dhe konstatimi i fajësisë nuk ndryshohet, ulja e maksimumit të dënimit nuk e zhduk vetvetiu atë konstatim’.

Prandaj, kjo çështje nuk mund të reduktohet vetëm në përcaktimin e masës së dënimit.

Çështja themelore është nëse synohet ndryshimi i pasojave të aktgjykimit, ndryshimi i juridiksionit dhe i mandatit të institucionit, apo një objektiv më i gjerë politik dhe juridik që lidhet me vetë ekzistencën e Dhomave të Specializuara.

Një tjetër element i projektligjit është “kufizimi i juridiksionit”.

Ai synon ngushtimin e juridiksionit të Dhomave të Specializuara, duke e lidhur atë më ngushtë me pretendimet specifike të përcaktuara në raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës dhe me kornizën fillestare të mandatit.

Për ‘rastet që do të konsideroheshin jashtë këtij juridiksioni’, parashihet edhe transferimi në institucionet e drejtësisë së Kosovës.

Kjo e bën çështjen shumë më të rëndësishme sesa thjesht uljen e dënimit.

Njëra qasje është ndryshimi i mënyrës së zbatimit të dënimit.

E dyta është ndryshimi i juridiksionit dhe i mandatit të institucionit.

Një qasje tjetër, me objektiv dukshëm më të gjerë politik, është kërkesa për defunksionalizimin dhe zhbërjen e Dhomave të Specializuara.

Këto qasje nuk janë juridikisht të njëjta dhe në komunikimin publik, duhet të jemi konciz.

Meqë projektligji u miratua politikisht, dhe nëse e kalon edhe kontrollin kushtetues, se prap, kjo nuk do të thotë automatikisht se një aktgjykim i dhënë nga Dhomat e Specializuara shpallet i pabazë ose anulohet.

Një ‘kufizim i dënimit’ nuk është i njëjtë me rrëzimin e aktgjykimit’.

‘Vuajtja e dënimit’ në Kosovë nuk është e njëjtë me lirimin.

‘Falja presidenciale’ nuk është e njëjtë me pafajësinë.

‘Kufizimi i juridiksionit për raste të ardhshme’ nuk është i njëjtë me anulimin e një aktgjykimi të dhënë tashmë.

Një tjetër çështje që duhet trajtuar me kujdes është interpretimi i luftës së UÇK-së.

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 nuk i shpalli të akuzuarit fajtorë për krime kundër njerëzimit. Përkundrazi, Prokuroria nuk arriti të provonte përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile.

Ky dallim është juridikisht i rëndësishëm.

Prandaj, në trajtimin serioz të kësaj çështjeje në nivel shtetëror, mënyra se si formulohen ‘konstatimet gjyqësore’ mund të ketë pasoja të rëndësishme në interpretimin politik, historik dhe diplomatik të luftës.

Pikërisht për këtë arsye, Republika e Kosovës ka interes të trajtojë me seriozitet çdo çështje që prek ‘interpretimin juridik të historisë së luftës’.

Pyetja që duhet t’i shtrohet Kuvendit dhe deputetëve është e qartë, cili është objektivi juridik dhe shtetëror i këtij ndryshimi të ligjit?

Nëse objektivi është vetëm ‘humanizimi i dënimeve’, atëherë kemi të bëjmë me një ndërhyrje në regjimin e sanksioneve penale.

Nëse objektivi është ‘kufizimi i mandatit’, atëherë kemi të bëjmë me një rikonfigurim të juridiksionit.

Nëse objektivi është ‘transferimi i çështjeve të caktuara në Kosovë’, atëherë duhet të sqarohet saktësisht se cilat çështje transferohen, në cilën fazë procedurale dhe mbi çfarë baze kushtetuese e ndërkombëtare.

Por, nëse i qasemi me “Doktrinën Trump” kësaj çështje, dhe objektivi politik është – Zhbërja e Dhomave të Specializuara – atëherë kjo duhet të thuhet hapur dhe të trajtohet si çështje më vete. Zhbërja kërkon projekt të veçantë shtetëror.

Kërkesa për zhbërjen e Dhomave të Specializuara është një pozicion politik dhe juridik shumë më i gjerë sesa kërkesa për uljen e dënimeve.

Përcaktimi për këtë objektiv, duhet të paraqitet hapur si projekt shtetëror, me përcaktim të rrugës juridike dhe të pasojave institucionale.

Zhbërja nuk është thjesht një ndryshim i nenit që përcakton dënimin maksimal. Ajo kërkon trajtimin e veçantë dhe abrogim të bazës juridike të ekzistencës së Dhomave dhe të derogimit të obligimeve ndërkombëtare që lidhen me to, përfshirë marrëveshjet përkatëse me Bashkimin Evropian, si dhe të derogimit të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës dhe abrogimit të instrumenteve juridike përkatëse.

Një projekt i tillë duhet të përcaktojë së paku, abrogimin e bazes ligjore me ketë defunksionalizimin e Dhomave, të pasojave mbi procedurat ekzistuese që janë në zhvillim dhe aktgjykimet e dhëna, të kompetencave të institucioneve rezidente të Kosovës, të obligimeve ndërkombëtare dhe të të drejtave të të akuzuarve, të dënuarve dhe të viktimave.

Kjo është shumë më tepër sesa një nen që e vendos dënimin maksimal në 15 vjet.

Pas 16 shtatorit 2026, çështja e Dhomave të Specializuara ka hyrë në një fazë të re juridike dhe politike.

Ndryshimi i dënimeve, vuajtja e tyre në Kosovë, mundësia e faljes presidenciale dhe ngushtimi i juridiksionit mund të kenë pasoja të rëndësishme, por nuk duhen paraqitur automatikisht si anulim i aktgjykimeve apo si eliminim i përgjegjësisë penale të konstatuar nga gjykata.

Nëse synimi është ndryshimi i dënimit, le të thuhet se synohet ndryshimi i dënimit.

Nëse synimi është kufizimi i juridiksionit, le të thuhet se synohet kufizimi i juridiksionit.

Nëse synimi është kthimi i çështjeve të caktuara në sistemin gjyqësor të Kosovës, le të përcaktohet qartë se cilat çështje dhe në çfarë faze procedurale.

Dhe nëse synimi është zhbërja e Dhomave të Specializuara, atëherë pikërisht kjo duhet të jetë objekt i shqyrtimit juridik dhe politik.

Pyetja qendrore politike mbetet se, çfarë zgjidhjeje juridike dhe shtetërore kërkon Republika e Kosovës përballë kësaj arkitekture gjyqësore: ndryshimin e ligjit pa rrëzuar konceptin e fajësisë apo zhbërjen e Dhomave të Specializuara duke nulizuar veprimet formale-juridike të deritanishme?

81 vjet më vonë…

by

Prof. Afrim Krasniqi/

LIIB mbaroi në 1945. Jemi 81 vjet më vonë. Revista më e madhe gjermane, Der Spiegel ka krijuar një database online, përmes të cilës qytetarët e sotëm gjermanë mund të ballafaqohen me të kaluarën e gjyshërve të tyre. Baza referuese, qindra mijëra dosje zyrtare të organizatës SS me miliona karta anëtarësie të partisë NSDAP (Partia Naziste). Përmes kërkimit në database qytetarët mund të kërkojnë emrat e paraardhësve të tyre për të zbuluar nëse kanë pasur lidhje apo anëtarësim në SS ose Waffen-SS.

Kjo nuk quhet keqpërdorim i historisë dhe as hakmarrje, quhet transparencë, informim dhe reflektim. I bën mirë shoqërisë, të djeshmes, të sotmes dhe të ardhmes.

Kur bota ndryshon ne vetëm shohim, komentojnë, presim të vij vetë ndryshimi. Nuk përpiqemi të ndryshojmë, nuk mësojmë, nuk reflektojmë. Shqipëria pati një periudhë të gjatë diktatoriale. 36 vjet më vonë ende nuk është ndarë realisht me të kaluarën, përmes transparencës, informimit dhe reflektimit. Jemi herët, – thonë autoritetet e sotme me karrierë të emëruar politike në regjimin e djeshëm (edhe të sotëm). Dhe vijojnë të riciklojnë vetveten me antivlerat & mitet ideologjike të së kaluarës! Për rrjedhojë, në dallim nga vendet e tjera ish komuniste ne ende nuk kemi ende database shteruese të të vrarëve politikë, të varreve të pagjetura, të vrasësve që u promovuan me karriera politike, as, as, as, as, deri edhe të strukturës shtet/parti që inicoi, drejtoi dhe realizoi ato. Kemi fjalime, show, ceremoni edhe nga institucionet që paguhen me taksat tona të bënin “hapjen”, “ndarjen”, “reflektimin”. Dhe vijojmë të nderojmë ata që krijuan dhe drejtuan diktaturën / Sigurimin / strukturën e dhunës.

Mësimi gjerman për ne? Brezat e rinj duhet të kenë informacion si u vendos regjimi diktatorial, cila ishte struktura e tij, cilët e ndërtuan dhe e drejtuan, cilët ishin anëtarët e partisë shtet dhe të Sigurimit, cilët ishin viktimat dhe disidentët, cilat ishin aktet e gabuara dhe pasojat, nëse pati aspekte pozitive apo negative, nëse trashëgimia e të kaluarës në regjimin stalinist i bën pasardhësit krenarë “në anën e duhur të historisë” apo i ndihmon të kuptojnë realisht përgjegjësinë e paraardhësve të tyre, të mësojnë dhe të reflektojnë. Jo pwr hakmarrje as konsum ditor, por pwr transparencë, informim dhe reflektim. Si në rastin gjerman, kjo do i bënte mirë shoqërisë, të djeshmes, të sotmes dhe të ardhmes.

Një shoqëri e hapur, demokratike, me integritet dhe fuqi pozitive reformuese duhet të bazohet mbi të gjitha te vlerat, ndershmëria, aftësia e mendimit kritik, reflektimit dhe përgjegjshmëria. Është një shprehje e Der Spiegel, që kam përshtypjen se vlen më shumë për vende si Shqipëria sesa atje.