Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

200 mijë viza nën tehun e Trumpit: luftë kundër abuzimit apo goditje ndaj së drejtës për azil?

by

Koment nga Rafael Floqi 

Në pamje të parë, argumenti duket i thjeshtë: nëse ke kërkuar vizë turistike për të vizituar Shtetet e Bashkuara, atëherë duhet të jesh turist; nëse ke kërkuar vizë biznesi, duhet të udhëtosh për biznes. Por çfarë ndodh kur një person hyn ligjërisht në Amerikë dhe, pasi ndodhet këtu, kërkon azil sepse pretendon se kthimi në vendin e origjinës e ekspozon ndaj persekutimit? A është vetë kërkesa për azil provë se ai e ka mashtruar qeverinë amerikane kur mori vizën?

Pikërisht këtu fillon debati i madh që pritet të shoqërojë një nga masat më të forta të administratës së Presidentit Donald Trump në fushën e emigracionit.

Administrata Trump po përgatitet të revokojë vizat B1 dhe B2 të personave që kanë hyrë ose kanë pasur viza biznesi dhe turizmi dhe më pas kanë kërkuar azil në Shtetet e Bashkuara. Sipas dokumenteve të Departamentit të Shtetit dhe zyrtarëve amerikanë të cituar nga Associated Press, masa mund të prekë deri në 200 mijë persona dhe, nëse zbatohet në këtë shkallë, do të përbënte revokimin masiv më të madh të vizave në historinë amerikane. Procesi pritet të përfshijë vizat B1/B2 të lëshuara nga viti 2016 deri më 2026 dhe të zhvillohet në bashkëpunim me Department of Homeland Security.

Administrata e paraqet çështjen si mbrojtje të integritetit të sistemit të emigracionit. Zëdhënësi i Departamentit të Shtetit, Tommy Pigott, ka thënë se autoritetet po identifikojnë personat që kanë ardhur duke u paraqitur si vizitorë afatshkurtër, por më pas kanë kërkuar azil për të qëndruar përgjithmonë. Zëvendëssekretari i Shtetit Christopher Landau ka shkuar edhe më tej, duke argumentuar se azili nuk duhet të përdoret si një rrugë anësore për të shmangur ligjet e emigracionit.

Dhe këtu administrata ka një argument që nuk mund të hidhet poshtë pa diskutim. Vizat B1 dhe B2 janë, sipas natyrës së tyre, viza të përkohshme. Aplikanti duhet të bindë konsullin se synon të kthehet në vendin e tij. Nëse dikush aplikon për vizë turistike duke pasur që në atë moment një plan të fshehtë për të hyrë në Amerikë dhe për të kërkuar azil, qeveria mund të ngrejë çështjen e mashtrimit ose keqparaqitjes së qëllimit.

Por ekziston një dallim vendimtar midis dy pohimeve: të hysh në Amerikë me vizë turistike me një plan të paramenduar për të mashtruar sistemin nuk është e njëjta gjë me të hysh si turist dhe më vonë të lindë një arsye reale për të kërkuar azil.

Ky dallim mund të bëhet zemra e betejës juridike.

Ligji amerikan parashikon se një person fizikisht i pranishëm në Shtetet e Bashkuara mund të kërkojë azil, pavarësisht statusit të tij të emigracionit, duke iu nënshtruar kushteve dhe kufizimeve të tjera të ligjit, përfshirë përgjithësisht afatin njëvjeçar të aplikimit. Washington Post thekson pikërisht këtë tension midis së drejtës ligjore për të kërkuar azil dhe politikës së re të revokimit të vizave.

Sepse jeta nuk zhvillohet gjithmonë sipas formularit të plotësuar në një konsullatë.

Një person mund të ketë marrë vizën në vitin 2022 me qëllimin real për të vizituar Amerikën. Dy vjet më vonë, situata politike në vendin e tij mund të ketë ndryshuar. Ai mund të jetë kërcënuar. Familja e tij mund të jetë përndjekur. Mund të ketë ndodhur një grusht shteti, një luftë apo një konflikt politik. Ose prova të reja mund ta bindin se kthimi përbën rrezik.

Në këto raste pyetja është e pashmangshme: a mund të konsiderohet automatikisht mashtrues ai që kërkon mbrojtjen që vetë ligji amerikan ia lejon të kërkojë?

Pikërisht këtu masa e administratës Trump largohet nga një operacion administrativ mbi vizat dhe hyn në territorin e një debati shumë më të madh mbi kuptimin e azilit në Amerikë.

Revokimi i vizës nuk është deportim

Në gjithë këtë debat duhet bërë një sqarim thelbësor, sidomos për emigrantët shqiptarë që mund të tremben nga titulli “200 mijë viza do të anulohen”.

Revokimi i vizës nuk do të thotë automatikisht deportim.

Zyrtarët amerikanë të cituar nga AP kanë shpjeguar se personat me kërkesa azili në proces nuk do të deportohen domosdoshmërisht menjëherë vetëm sepse u është revokuar viza B1/B2. Shumë prej tyre do të humbin statusin që lidhet me vizën e biznesit ose turizmit, ndërsa kërkesa e azilit mbetet një çështje më vete.

Edhe analiza e publikuar nga Al Jazeera, duke cituar studiuesen e politikave të migracionit Rut Bermejo Casado, nënvizon se revokimi i vizës së përkohshme nuk është i njëjtë me përfundimin e kërkesës së azilit. Sipas saj, e drejta për të vazhduar procedurën e azilit përgjithësisht mbetet derisa çështja të vendoset.

Ky është një dallim shumë i rëndësishëm.

Viza është dokumenti me të cilin një shtetas i huaj kërkon të hyjë në Shtetet e Bashkuara. Azili është një proces tjetër juridik, nëpërmjet të cilit personi kërkon mbrojtjen e Shteteve të Bashkuara nga persekutimi.

Prandaj titulli dramatik “Trump anulon 200 mijë viza” nuk duhet përkthyer automatikisht në “Trump deporton 200 mijë azilkërkues”. Janë dy gjëra juridikisht të ndryshme.

Por pasoja mund të jetë shumë më e madhe se vetë viza

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se masa është pa pasoja.

Personi të cilit i revokohet viza mund të mbetet shumë më i varur nga rezultati i çështjes së tij të azilit. Nëse azili miratohet, hapet një rrugë tjetër ligjore. Nëse refuzohet dhe personi nuk ka një bazë tjetër ligjore për të qëndruar, situata ndryshon rrënjësisht.

Për këtë arsye, efekti më i madh i politikës së re mund të mos jetë deportimi i menjëhershëm.

Mund të jetë frika.

Mesazhi që shkon drejt miliona mbajtësve të vizave amerikane është i fuqishëm: nëse hyni si turistë dhe më pas kërkoni azil, qeveria mund ta interpretojë këtë si tregues se viza është përdorur për një qëllim tjetër.

Kështu masa mund të funksionojë edhe si mekanizëm frenues. Analiza e Al Jazeera vëren se politika mund t’i dekurajojë njerëzit që kanë hyrë me viza turistike ose biznesi nga paraqitja e kërkesave për azil, edhe kur pretendojnë se kanë arsye reale për ta bërë këtë.

Dhe këtu lind dilema amerikane.

Shteti ka të drejtë dhe detyrë të luftojë mashtrimin. Një sistem azili i mbushur me aplikime të sajuara dëmton në radhë të parë njerëzit që kanë vërtet nevojë për mbrojtje. Çdo kërkesë false zgjat radhën e një të përndjekuri të vërtetë.

Por lufta kundër mashtrimit nuk duhet ta kthejë automatikisht kërkesën për azil në provë të mashtrimit.

Ky është kufiri që gjykatat amerikane mund të duhet ta përcaktojnë.

Çfarë do të thotë kjo për shqiptarët?

Për komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara, lajmi duhet lexuar me kujdes dhe pa panik.

Deri tani nuk është publikuar një ndarje sipas kombësive e personave që mund të preken. Ekspertët kanë theksuar se të dhënat publike nuk tregojnë se cilat kombësi përbëjnë grupin konkret të azilkërkuesve që kanë hyrë fillimisht me B1/B2.

Prandaj nuk ka bazë për të thënë se një numër i caktuar shqiptarësh do të preken.

Por shqiptarët që kanë hyrë me vizë B1/B2 dhe kanë paraqitur më pas kërkesë për azil duhet ta ndjekin zhvillimin me shumë vëmendje. Sidomos duhet të dallojnë statusin e vizës së tyre nga statusi dhe faza e çështjes së azilit.

Dhe, mbi të gjitha, nuk duhet të marrin vendime të rëndësishme — si udhëtimi jashtë SHBA-së, tërheqja e një aplikimi apo ndryshime të tjera të statusit — vetëm duke u bazuar në tituj gazetash. Rrethanat individuale mund të jenë shumë të ndryshme dhe kërkojnë këshillim juridik individual.

Amerika përballë një pyetjeje të vjetër

Në fund, debati për 200 mijë vizat është më i madh se një debat për një vulë në pasaportë.

Është debat për dy parime që Amerika është përpjekur t’i mbajë njëkohësisht: sovranitetin e shtetit për të kontrolluar kufijtë e tij dhe traditën e mbrojtjes së atyre që provojnë se përndiqen.

Trump po e vendos theksin fuqishëm te i pari.

Kundërshtarët e politikës do të kërkojnë që gjykatat të mbrojnë të dytin.

Administrata ka një argument të fortë kur thotë se viza turistike nuk duhet të shndërrohet në një mekanizëm të paramenduar për të anashkaluar sistemin e emigracionit. Por administrata do të përballet me një pyetje po aq të fortë: si provohet se personi e kishte këtë qëllim kur kërkoi vizën?

Sepse midis mashtrimit dhe ndryshimit të rrethanave ekziston një vijë juridike që nuk mund të fshihet me një urdhër administrativ.

Dhe ndoshta pikërisht aty do të zhvillohet beteja e ardhshme.

Jo mbi pyetjen nëse Amerika ka të drejtë të anulojë një vizë.

Por mbi një pyetje shumë më themelore:

A mund të konsiderohet kërkimi i azilit provë e mashtrimit, kur vetë ligji amerikan e njeh të drejtën për ta kërkuar atë?

Përgjigjen përfundimtare nuk do ta japin titujt e gazetave. Me shumë gjasa do ta kërkojnë avokatët, gjykatësit dhe, ndoshta, gjykatat më të larta të Amerikës.

Deri atëherë, 200 mijë vizat janë më shumë se një statistikë. Ato janë testi i radhës për kufirin midis kontrollit të emigracionit dhe të drejtës për mbrojtje në Amerikë.

Nënë Tereza, 116 vjet nga lindja e një gruaje që e bëri dashurinë mision

by

Saimir Kadiu/

26 gusht 1910 – 5 shtator 1997 – Ka njerëz që hyjnë në histori përmes pushtetit. Ka të tjerë që hyjnë përmes pasurisë, dijes, artit apo lavdisë. Dhe ka disa, shumë të rrallë, që hyjnë në histori duke u përkulur mbi njeriun më të varfër, më të sëmurë dhe më të harruar. Nënë Tereza ishte njëra prej tyre. Sot, në 116-vjetorin e lindjes së saj, kujtimi i saj nuk më vjen vetëm nga fotografitë, filmat apo librat. Më vjen nga një dhomë në Tiranë, nga një takim i vitit 1995, kur pata privilegjin ta takoja në zyrën e ministrit të Shëndetësisë, Prof. Maksim Cikuli.

E mbaj mend si një grua trupvogël. Por ndoshta fjala “trupvogël” nuk mjafton për ta përshkruar. Sepse përballë saj nuk ndjeje vogëlsi. Përkundrazi. Ajo kishte një prani të jashtëzakonshme. Një zë disi burrëror, i thellë, që nuk kishte nevojë të ngrihej për t’u dëgjuar. Fliste anglisht, por kuptonte shqip. Dhe kishte dy sy të mëdhenj, tepër të vëmendshëm, sikur të shikonin jo vetëm fytyrën e njeriut, por edhe atë që fshihej pas saj.

Foli shumë pak. Por disa njerëz nuk kanë nevojë të flasin shumë. Ndonjëherë heshtja e një njeriu të madh është më e fuqishme se një fjalim. Atëherë, në vitin 1995, ajo nuk ishte më thjesht Nënë Tereza e Kalkutës. Ishte një nga figurat më të njohura të planetit. Në vitin 1979, Komiteti Norvegjez i Nobelit i dha asaj Çmimin Nobel për Paqen, duke vlerësuar punën e saj në shërbim të njerëzimit që vuante.

Por Nobeli nuk e krijoi famën e Nënë Terezës. Ai vetëm e vendosi mbi një skenë botërore atë që miliona njerëz e kishin parë tashmë në rrugët e Kalkutës: një grua që kishte zgjedhur të jetonte pranë njerëzve që shoqëria i kishte lënë në skajin e saj. Ajo kishte braktisur jetën relativisht të sigurt të një mësueseje dhe kishte zgjedhur rrugën e më të varfërve ndër më të varfrit. Në vitin 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë, kongregacioni që më pas do të shtrihej në dhjetëra vende të botës.

Fama e saj u bë planetare, por ajo vetë nuk u bë kurrë “planetare”.

Mbeti e vogël. E thjeshtë.

Me sandalet e saj, sarin e bardhë me vijat blu dhe duart që ishin mësuar më shumë të shërbenin sesa të përshëndesnin.

p

Dhe Shqipëria?

Për Shqipërinë, historia e Nënë Terezës ka një dhimbje të veçantë.

Ajo e kërkoi për vite të tëra mundësinë për të ardhur në vendin e origjinës së familjes së saj, për të parë varret e nënës dhe motrës. Përpjekjet e saj u kurorëzuan vetëm në fund të regjimit komunist.

Më 14 gusht 1989, ajo shkeli për herë të parë pas shumë dekadash në Shqipëri. Qëndroi deri më 17 gusht dhe vizitoi ndër të tjera varret e nënës dhe motrës, institucione shëndetësore, kopshte fëmijësh dhe institucione sociale.

Ishte një kthim i vonuar.

Një vajzë shqiptare që kishte ikur në moshën 18-vjeçare kthehej në atdhe në moshën 79-vjeçare.

Pesëdhjetë e një vjet largësi mes vajzës që kishte ikur dhe gruas që ishte kthyer.

Në dhjetor 1990 ajo u kthye përsëri, ndërsa Shqipëria po përjetonte tronditjet e fundit të sistemit komunist. Më pas u hapën shtëpitë e para të Misionareve të Bamirësisë në Tiranë dhe Shkodër.

Në vitet e para të tranzicionit, prania e saj në Shqipëri u bë gjithnjë e më e dukshme.

Në vitin 1993, ajo ishte në Shqipëri gjatë vizitës së Papa Gjon Palit II. Papa, në një nga momentet më simbolike të asaj vizite historike, e përshëndeti publikisht duke e lidhur drejtpërdrejt me atdheun shqiptar.

Dhe pastaj erdhi 1995-a.

Viti i takimit tim me të. E kujtoj atë zyrë.

E kujtoj figurën e saj të vogël. E kujtoj zërin.

E kujtoj sidomos sytë. Ishte një vështrim që nuk të linte indiferent.

Ndoshta sepse pas atyre syve kishte parë më shumë vuajtje njerëzore se shumica prej nesh mund të imagjinojë.

Kishte parë fëmijë të uritur. Të sëmurë pa njeri pranë.

Të vdekur të harruar në rrugët e Kalkutës.

Leprozë që shoqëria i kishte dëbuar.

Njerëz që nuk kishin as shtëpi, as familje, as shpresë.

Dhe kishte zgjedhur të mos kalonte pranë tyre.

Të ndalonte. Ndoshta kjo ishte e gjithë filozofia e saj.

Në një botë ku njerëzit nxitojnë të kalojnë pranë dhimbjes së tjetrit, Nënë Tereza ndalonte.

Në vitin 1995, ajo erdhi përsëri në Shqipëri edhe në një mision të vogël, por domethënës: të uronte vendin për anëtarësimin në Këshillin e Evropës. Dëshmia e Liri Berishës për atë vizitë përshkruan ardhjen e saj nga Kalkuta dhe takimin në Presidencë, ku ajo përcolli mesazhin se Shqipëria ishte “në rrugë të drejtë”, por se rruga do të ishte e gjatë dhe e vështirë.

Ajo e kishte parë Shqipërinë në dy skaje të historisë:

në heshtjen e komunizmit, dhe në zhurmën e tranzicionit.

Dhe ndoshta e kuptonte se liria politike nuk mjafton.

Një shoqëri mund të ketë parlament, zgjedhje dhe kushtetutë, por ende të ketë njerëz të vetmuar, të varfër, të sëmurë e të braktisur.

Prandaj mesazhi i saj ishte gjithmonë më i madh se politika: njeriu.

Nobeli i vitit 1979 e bëri Nënë Terezën një figurë globale. Por fama e saj nuk u ndërtua mbi fjalime të mëdha.

U ndërtua mbi një veprim shumë të vogël: t’i afrohesh një njeriu që të gjithë të tjerët e kanë braktisur.

Komiteti Nobel theksoi pikërisht këtë dimension: respektin për individin dhe dinjitetin e tij, veçanërisht për njerëzit më të vetmuar, më të varfër dhe më të braktisur.

Kjo është ndoshta arsyeja pse fama e saj kaloi kufijtë e fesë.

Ajo u bë një simbol botëror i bamirësisë.

Një grua shqiptare nga Shkupi, e cila jetoi pjesën më të madhe të jetës në Indi, u bë një nga fytyrat më të njohura të shekullit XX.

Dhe Shqipëria, një vend që për dekada kishte qenë pothuajse i panjohur për botën, kishte papritur një emër që bota e njihte kudo: Mother Teresa.

Sot, 116 vjet pas lindjes së Agnes Gonxhe Bojaxhiut, ajo nuk është më vetëm një figurë historike.

Është një pyetje.

Një pyetje që i drejtohet secilit prej nesh:

Çfarë bëjmë kur përballë nesh kemi dhimbjen e një tjetri?

A kalojmë tutje? A e shohim? A e mëshirojmë?

Apo ndalemi? Nënë Tereza u ndal.

Dhe ndoshta madhështia e saj nuk qëndron vetëm në mijëra shtëpitë e bamirësisë, në çmimet, në Nobel, në famën botërore apo në shenjtërimin e saj.

Qëndron në diçka shumë më të thjeshtë.

Ajo i dha fytyrë njeriut që bota nuk donte ta shihte.

Dhe sot, kur kujtoj atë grua të vogël në zyrën e ministrit Maksim Cikuli, me zërin e saj të thellë, fjalët e pakta dhe ata dy sy të mëdhenj e të vëmendshëm, më duket sikur e kuptoj më mirë se atëherë:

Njerëzit vërtet të mëdhenj nuk kanë nevojë të zënë shumë hapësirë.

Ndonjëherë mjafton një trup i vogël, një palë sy të mëdhenj, dy duar të gatshme për të shërbyer dhe një zemër që ka vend për gjithë botën.

Republika përballë krizës së funksionalitetit institucional

by

(Një vështrim juridiko-politik mbi kufijtë kushtetues të pushtetit, përgjegjësinë institucionale dhe mbrojtjen e shtetit të së drejtës)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Një trajtim nga perspektiva e së drejtës së brendshme publike, rendit kushtetues dhe përgjegjësisë institucionale

Republika nuk është pronë e politikës – ajo është rend juridik

Republika nuk matet me zhurmën e konflikteve politike, me përplasjet ndërmjet partive, me retorikën e ashpër apo me protagonizmin e liderëve. Republika matet me funksionalitetin e institucioneve, respektimin e Kushtetutës, sundimin e ligjit dhe aftësinë e politikës për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin partiak.

Në një Republikë kushtetuese, politika nuk është mbi shtetin. Ajo është një mekanizëm përmes të cilit ushtrohet pushteti publik, por gjithmonë brenda kufijve të përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.

Kjo është pikënisja e çdo analize serioze të shtetit të së drejtës.

Kur një konflikt politik fillon të pengojë funksionimin e institucioneve, çështja nuk është më vetëm politike. Ajo bëhet çështje e së drejtës publike.

Politika mund të jetë në konflikt. Shteti nuk mund të jetë në paralizë.

Shteti i së drejtës nuk është slogan, por sistem i detyrimeve juridike

Shteti i së drejtës nuk ekziston vetëm sepse Kushtetuta e shpall atë. Ai ekziston kur normat kushtetuese dhe ligjore shndërrohen në sjellje konkrete të institucioneve.

Në kuptimin e së drejtës së brendshme publike, shteti i së drejtës nënkupton se pushteti ushtrohet vetëm në bazë të Kushtetutës dhe ligjit; kompetencat e institucioneve janë të përcaktuara juridikisht; asnjë organ nuk mund të tejkalojë kompetencat e veta; vendimet e organeve kompetente duhet të zbatohen dhe qytetari duhet të mbrohet nga arbitrariteti i pushtetit.

Demokracia kushtetuese nuk është thjesht sundim i shumicës.

Është shumicë e kufizuar nga Kushtetuta.

Kushtetuta është mbi partitë, mbi shumicat dhe mbi individët

Kushtetuta nuk është program partie, manifest elektoral apo instrument për ta fituar një betejë politike.

Ajo është norma themelore juridike mbi të cilën ndërtohet dhe kufizohet pushteti publik.

E njëjta Kushtetutë duhet të jetë e detyrueshme për pozitën dhe opozitën, për shumicën dhe pakicën, për qeverinë dhe parlamentin, për individin dhe institucionin.

Nuk mund të ekzistojë një standard kushtetues për kohën kur jemi në pushtet dhe një standard tjetër për kohën kur jemi në opozitë.

Ajo që është e drejtë kur na favorizon duhet të jetë e drejtë edhe kur na kufizon.

Ky është testi më i vërtetë i kulturës kushtetuese.

Parimi i legalitetit: politika është e lirë, por pushteti është i kufizuar

Një nga parimet themelore të së drejtës publike është parimi i legalitetit.

Një politikan mund të deklarojë një qëndrim. Një parti mund të kërkojë ndryshim. Një deputet mund të kundërshtojë. Opozita mund të votojë kundër.

Por një institucion shtetëror duhet të veprojë brenda kompetencës së përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.

Këtu qëndron kufiri ndërmjet lirisë politike dhe pushtetit publik.

Politika mund të kërkojë shumë; pushteti mund të bëjë vetëm atë që i lejon Kushtetuta dhe ligji.

Krizë politike apo krizë institucionale?

Kriza politike është pjesë e demokracisë.

Kriza institucionale është rrezik për demokracinë.

Mospajtimet ndërmjet partive janë normale. Zgjedhjet mund të mos prodhojnë menjëherë shumicë të qartë. Partitë mund të mos pajtohen për qeverinë, drejtimin e Kuvendit apo politikat publike.

Por një gjë është konflikti politik dhe krejt tjetër është pamundësia e institucioneve për të kryer funksionet e tyre kushtetuese.

Atëherë pyetja nuk është më vetëm:

“Kush po fiton?”

Pyetja është:

“Çfarë po humb Republika?”

Afatet kushtetuese nuk janë dekor juridik

Afati kushtetues nuk është sugjerim politik. Ai është pjesë e mekanizmit juridik që siguron vazhdimësinë dhe funksionalitetin e institucioneve.

Vota e qytetarit duhet të shndërrohet në institucione funksionale.

Vota nuk është fundi i procesit demokratik.

Vota është fillimi i mandatit institucional.

Nëse qytetari voton, por institucionet nuk arrijnë të konstituohen dhe të funksionojnë, krijohet një hendek ndërmjet legjitimitetit demokratik dhe funksionalitetit kushtetues.

Kuvendi nuk është arenë e përhershme e konfliktit – është institucion kushtetues

Kuvendi i Republikës së Kosovës nuk është thjesht vend ku partitë përplasen.

Ai është organ kushtetues i pushtetit shtetëror.

Ai përfaqëson vullnetin politik të qytetarëve dhe ushtron kompetencat e përcaktuara nga Kushtetuta.

Procedura parlamentare nuk është çështje formale. Ajo ka rëndësi juridike.

Prandaj, Kuvendi duhet të funksionojë si institucion i Republikës, jo si zgjatim i konfliktit partiak.

Gjykata Kushtetuese: garantuese e Kushtetutës, jo zëvendësuese e politikës

Gjykata Kushtetuese ka rol themelor në mbrojtjen e rendit kushtetues.

Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm:

Gjykata mund ta zgjidhë një çështje juridike; nuk mund ta zëvendësojë vullnetin politik për kompromis.

Politika duhet të ketë përgjegjësi.

Parlamenti duhet të ketë përgjegjësi.

Partitë duhet të kenë përgjegjësi.

Gjykata duhet të bëjë atë që i takon sipas Kushtetutës.

Secili institucion duhet të qëndrojë brenda kufijve të kompetencës së vet.

Vendimet kushtetuese nuk janë rekomandime politike

Një shtet i së drejtës nuk mund të funksionojë nëse vendimet e organeve kompetente respektohen vetëm kur u përshtaten palëve.

Vendimi kushtetues nuk është rekomandim.

Nuk është këshillë politike.

Ai është akt juridik.

Prandaj, respektimi i vendimeve kushtetuese është pjesë e drejtpërdrejtë e kulturës së shtetit të së drejtës.

Kushtetuta nuk mund të jetë e detyrueshme vetëm kur është në favorin tonë.

Legjitimiteti politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues

Një parti mund të ketë legjitimitet elektoral.

Një lider mund të ketë mbështetje të madhe qytetare.

Një shumicë mund të ketë mandat politik.

Por asnjë legjitimitet politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues.

Kjo është arsyeja pse demokracia moderne nuk është thjesht demokraci e shumicës.

Ajo është demokraci kushtetuese.

Shumica qeveris, por Kushtetuta e kufizon.

Opozita kundërshton, por Kushtetuta e kufizon edhe atë.

Institucionet veprojnë, por Kushtetuta i përcakton kompetencat e tyre.

Shteti nuk mund të jetë peng i kalkulimeve politike

Kosovës i duhet një politikë që e kupton dallimin ndërmjet pushtetit dhe shtetit.

Pushteti është i përkohshëm. Republika duhet të ketë vazhdimësi.

Partitë ndryshojnë.

Qeveritë ndryshojnë.

Koalicionet ndryshojnë.

Liderët ndryshojnë.

Por shteti duhet të vazhdojë.

Institucionet nuk janë pronë e një partie.

Kuvendi nuk është pronë e shumicës së radhës.

Qeveria nuk është pronë personale e kryeministrit.

Administrata publike nuk është pronë e partive.

Republika u përket qytetarëve.

Kompromisi institucional nuk është dobësi – është pjekuri demokratike

Një prej dobësive të kulturës politike është perceptimi se kompromisi është humbje.

Në demokraci kushtetuese, kompromisi është një nga instrumentet kryesore për ruajtjen e funksionalitetit institucional.

Kompromisi nuk do të thotë braktisje e parimeve.

Do të thotë gjetje e një zgjidhjeje brenda parimeve.

Shumica ka përgjegjësi të qeverisë. Opozita ka përgjegjësi të kontrollojë. Të dyja kanë përgjegjësi të mos e bllokojnë Republikën.

Kur politika prodhon krizë, qytetari pëson pasojat

Kriza institucionale nuk qëndron brenda mureve të Kuvendit.

Ajo zbret te qytetari.

Kur institucionet nuk funksionojnë, vonohen vendimet.

Kur vonohen vendimet, vonohen politikat publike.

Kur vonohen politikat publike, dëmtohet ekonomia.

Kur dëmtohet ekonomia, qytetari e ndien krizën.

Prandaj, shteti i së drejtës nuk është koncept abstrakt akademik.

Ai ka pasoja konkrete në jetën e përditshme.

Rreziku i “normalizimit” të bllokadës

Një nga rreziqet më të mëdha nuk është vetëm kriza e sotme.

Është mundësia që kriza të bëhet normale.

Një bllokadë.

Një vonesë.

Një interpretim partiak.

Një vendim i pazbatuar.

Një kompromis i refuzuar.

Pastaj një krizë tjetër.

Dhe në fund krijohet një kulturë ku anormaliteti institucional bëhet normalitet.

Kjo nuk duhet të lejohet.

Ajo që është e drejtë sot duhet të jetë e drejtë edhe nesër

Një shtet serioz nuk mund të ndërtohet mbi standarde të dyfishta.

Nëse sot kërkohet respektimi i Kushtetutës nga kundërshtari, nesër duhet të kërkohet i njëjti respekt kur jemi vetë në pushtet.

Nëse sot mbrohet institucioni, nesër duhet të mbrohet po ai institucion.

Nëse sot kërkohet zbatimi i vendimeve kushtetuese, nesër duhet të respektohen edhe vendimet që mund të jenë të pafavorshme.

Ky është testi real i demokracisë kushtetuese.

Shteti i së drejtës dhe administrata publike

Një element thelbësor i së drejtës së brendshme publike është vazhdimësia e administratës.

Politika ndryshon.

Administrata profesionale duhet të vazhdojë.

Administrata publike duhet të udhëhiqet nga ligjshmëria, profesionalizmi, paanshmëria dhe interesi publik.

Qeveritë ndryshojnë; shteti duhet të vazhdojë.

Republika duhet të jetë më e madhe se konflikti politik

Kriza institucionale duhet të shndërrohet në moment reflektimi.

Nuk mjafton të thuhet:

“Fajin e ka pala tjetër.”

Pyetja duhet të jetë:

“Çfarë përgjegjësie kam unë për funksionimin e Republikës?”

Ky është ndryshimi ndërmjet politikës së pushtetit dhe politikës së shtetit.

Politika e pushtetit pyet:

“Si ta fitoj betejën?”

Politika e shtetit pyet:

“Si ta ruaj institucionin?”

Kosovës i duhet e dyta.

Pesë parime për një kulturë të re kushtetuese

E para: Kushtetuta mbi interesin partiak.

Asnjë parti nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

E dyta: Institucionet mbi individët.

Institucionet duhet të jenë më të forta se liderët.

E treta: Ligji mbi pushtetin.

Pushteti duhet t’i nënshtrohet ligjit.

E katërta: Kompromisi mbi bllokadën.

Kur ekziston hapësirë kushtetuese për zgjidhje politike, ajo duhet të përdoret për funksionalitet institucional.

E pesta: Republika mbi konfliktin.

Asnjë fitore partiake nuk mund të justifikojë dobësimin e shtetit.

Përgjegjësia ndaj shtetit të sotëm dhe shtetit të së ardhmes

Politika e sotme nuk duhet të mendojë vetëm për mandatin e sotëm.

Ajo duhet të mendojë për shtetin që do t’u lihet gjeneratave të ardhshme.

Një politikan mund të fitojë një betejë.

Një parti mund të fitojë një mandat.

Një koalicion mund të fitojë pushtetin.

Por nëse gjatë kësaj beteje dëmtohet autoriteti i institucioneve, dëmi mund të zgjasë shumë më tepër se një mandat.

Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm:

“Çfarë fitoj unë sot?”

Por:“Çfarë shteti po ua lë gjeneratave që vijnë pas nesh?”

Nga kriza duhet të dalë një Republikë më e fortë

Kosova nuk ka nevojë vetëm për zgjidhjen e një krize konkrete.

Ajo ka nevojë për një kulturë politike që i parandalon krizat e ardhshme.

Kjo kërkon:Kushtetutë të respektuar.

Institucione funksionale.

Gjykatë Kushtetuese të respektuar.

Administratë profesionale.

Politikë të përgjegjshme.

Opozitë konstruktive.

Shumicë të përgjegjshme.

Kompromis demokratik.

Respekt për qytetarin.

Këto janë shtyllat e një Republike moderne.

Më shumë Republikë, më shumë Kushtetutë, më shumë përgjegjësi

Kosova ndodhet përballë një prove që është më e madhe se një konflikt ndërmjet partive.

Pyetja nuk është vetëm:

“Kush do të udhëheqë?”

Pyetja themelore është:

A DO TË DALË MË E FORTË REPUBLIKA NGA KJO KRIZË?

Ky duhet të jetë qëllimi i çdo aktori politik që e kupton përgjegjësinë publike.

Një shtet demokratik nuk matet me aftësinë e një partie për ta mposhtur tjetrën.

Matet me aftësinë e institucioneve për të vazhduar të funksionojnë edhe kur partitë janë në konflikt.

Republika duhet të jetë më e madhe se çdo lider.

Kushtetuta duhet të jetë më e fortë se çdo shumicë.

Ligji duhet të jetë më i fuqishëm se çdo pushtet.

Institucioni duhet të jetë më i qëndrueshëm se çdo mandat politik.

Qytetari duhet të jetë mbi çdo kalkulim partiak.

Kjo është logjika e shtetit të së drejtës.

Sepse politika kalon.

Pushtetet ndryshojnë.

Partitë vijnë e shkojnë.

Liderët zëvendësohen.

Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen.

Por Republika duhet të mbetet.

Dhe Republika mbetet vetëm atëherë kur Kushtetuta është më e fortë se interesat e ditës, kur institucionet janë më të forta se individët dhe kur ligji është më i fortë se pushteti.

Prandaj, përgjegjësia e politikës së sotme nuk është vetëm ta zgjidhë krizën e sotme.

Është të mos krijojë një kulturë krize për të nesërmen.

Sepse kur politika e sotme e bllokon shtetin e së drejtës të sotëm, ajo rrezikon të bllokojë edhe shtetin e së drejtës të së ardhmes.

Parimi përfundimtar

Kushtetuta mbi partitë.

Institucionet mbi individët.

Ligji mbi pushtetin.

Legaliteti mbi arbitraritetin.

Përgjegjësia mbi protagonizmin.

Republika mbi konfliktin politik.

Shteti i së drejtës mbi interesin e ditës.

Sepse shteti nuk është trashëgimi e një partie. Republika është përgjegjësi e një gjenerate ndaj gjeneratës tjetër.

SHKRIMTARË TË MËDHENJ QË NUK U VLERËSUAN ME ÇMIMIN “NOBEL”

by

Xhelal Zejneli/

Përse Kadaresë dhe Koelho nuk iu dha nobeli!? Gjatë historisë, ka ndodhur që Akademia Suedeze t’i anashkalojë edhe gjigantët e letërsisë botërore.

Paulo Koelho është një prej shkrimtarëve më të lexuar në botë. Veprat e tij janë botuar në dhjetëra vende të botës dhe janë shitur në miliona kopje. Megjithëkëtë, ai nuk është vlerësuar me çmimin “Nobel”. Përse vallë?! Braziliani nuk është fitues i çmimit prestigjioz për arsye se ai përdor një stil popullor dhe krijon vepra për masat. Veprat e tij shiten në miliona kopje dhe kjo shkakton komercializim. Me fjalë të tjera, stili i tij nuk përputhet me kriteret letrare artistike të përcaktuara nga Akademia Suedeze. Kritikët dhe studiuesit letrarë veprën e tij e konsiderojnë si prozë popullore, prozë shpirti dhe jo si art i nivelit të lartë. Arti i madh është elitist. Çmimi “Nobel” në letërsi jepet me kritere të caktuara. Vepra e vlerësuar duhet të posedojë vlerë të madhe estetike dhe vlerë letrare të qëndrueshme.

Nuk duhet harruar se shumë pjesë të krijimeve të Koelhos janë të pakapshme për lexuesin e rëndomtë. Edhe mesazhet e veprave të tij, jo gjithmonë deshifrohen lehtë.

* * *

Me rastin e marrjes së çmimit “Nobel”, tregimtari dhe liriku gjerman Herman Hese (pseudonim Emil Sinclair; Hermann Hesse; Calw, Gjermani, 1877 – Montagnola, Zvicër, 1962) thotë:

“Nuk ka shumë kuptim që çmimi “Nobel” t’i jepet ndonjë shkrimtari plotësisht të afirmuar, e që është në moshë të shtyrë, në një kohë kur e njeh dhe e çmon e gjithë bota.”

Nobeli në duart e Bob Dilanit ngjalli tema dhe debate të shumta. Poeti amerikan Bob Dylani (1941- ) është këngëtar dhe kompozitor, një nga më të mëdhenj e të gjitha kohërave. Gjatë karrierës së tij, ka qenë figurë e rëndësishme e kulturës popullore. U vlerësua me çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 2013, përkatësisht më 13 tetor 2016. Çmimin e mori prej Akademisë Suedeze “për krijimin e shprehjeve poetike të reja në kuadër të traditës së madhe poetike amerikane.”

Edhe Herman Hesi edhe Bob Dilani janë vlerësuar me çmimin e sipërthënë atëherë kur betejat më të mëdha qëmoti i kishin lënë pas vetes, beteja që duhej t’i bënin vetë dhe që i fituan vetë.

Kur çmimi “Nobel” vjen në duart e autorit i cili është në perëndim të karrierës, atëherë kjo ndarje e çmimit më tepër i shërben komitetit të Nobelit sesa autorit të lauruar. Kjo i mundëson Komitetit të ndarjes së çmimit “Nobel” që të mbrohet nga ndonjë akuzë eventuale se ka bërë gabim.

* * *

Komiteti i ndarjes së çmimit “Nobel” ka bërë edhe gabime, ndaj shpesh ka qenë shënjestër e sulmeve. Në mesin e shkrimtarëve që nuk janë vlerësuar me Nobel, çdokush e ka ndonjë që e admiron. Ka raste kur shkaqet e anashkalimit nuk kanë pasur të bëjnë me letërsinë.

* * *

Shkrimtarë të mëdhenj që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel” – Akademia Suedeze historikisht ka anashkaluar shumë figura të mëdha të letërsisë botërore. Nuk janë fitues të Nobelit shkrimtarët si: prozatori, dramaturgu dhe publicisti rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (1828-1910), tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986); prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce; Dublin, 1882 – Cyrih, 1941).

Çmimi “Nobel” filloi të ndahet në vitin 1901. Atëherë Leon Tolstoi ka qenë gjallë dhe ka qenë i nominuar disa herë. Akademia Suedeze e ka refuzuar punën e tij për shkak të pikëpamjeve religjioze dhe politike të tij.

Horhe Luis Borhesi (Jorge Luis Borges) është konsideruar si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të shekullit XX. Ka qenë i nominuar disa herë. Çmimin s’e ka fituar asnjëherë kinse “për shkak të qëndrimeve politike kontradiktore të tij”.

* * *

Çmimi “Nobel” nuk jepet postume, pas vdekjes. Mirëpo, Tolstoi ka vdekur në vitin 1910, kurse Nobeli ka filluar të jepet qysh në vitin 1901. Kur “Nobeli” i parë shkoi në duart e poetit dhe eseistit francez Syli Prydom (“Sully” Prudhomme, i lindur si René François Armand Prudhomme, Paris, 1839 – Châtenay-Malabry, 1907), 42 intelektualë suedez, midis tyre edhe shkrimtari August Strindberg (Stokholm, 1849 – Stokholm, 1912), i dërguan letër Tolstoit. Aty shprehnin pakënaqësinë për vendimin e Akademisë së tyre. Tolstoi u përgjigjet: “Më vjen mirë që s’ma kanë dhënë Nobelin. Nuk di se ç’do kisha bërë me paratë. Me siguri, ato do të më sillnin diç të keqe në jetë.”

* * *

Sipas studiuesve të caktuar, çmimi “Nobel” në duart e një muzikanti rokënrol (rock and roll), qoftë ky edhe më i madhi ndër më të mëdhenjtë, është pasqyrë e një dekadence të madhe të kulturës perëndimore. Bob Dilani, pa kurrfarë faji të vet, u shndërrua në mollë sherri midis adhuruesve konservatorë dhe liberalë të fjalës së shkruar dhe të kënduar.

Ka pasur që kanë pyetur: “A thua vallë, këngëtari Dilan, në fushën e letrave, është më i merituar se shkrimtari Paulo Koelho, i përkthyer në dhjetëra gjuhë të botës dhe i shitur në miliona kopje. Shtrohet pyetja: “Fiton apo humb Bob Dilani, me këtë çmim?!”

* * *

Me çmimin “Nobel” nuk është vlerësuar as romancieri francez Marsel Prust (Marcel Proust; Parsi, 1871 – Paris, 1922). Ky nuk është nobelist, ndonëse krijoi gjatë shekullit XX. Prusti kurrë s’ka qenë shkrimtar bestseller. Megjithëkëtë, kudo në botë dhe në çdo katedër të letërsisë, ai është pjesë e programit mësimor. Letërsia moderne as që mund të paramendohet, po qe se i shmangim të gjitha ndikimet që ka ushtruar mbi të autori i ciklit prej tetë romaneve me titull të përbashkët “Në kërkim të kohës së humbur” (À la rëcherche du temps perdu, 1913-1927). S’është lehtë të supozohet se kush do ta fitojë Nobelin e ardhshëm, ngase edhe procesi i nominimit nuk është i thjeshtë. Kandidatët për çmimin “Nobel” mund të propozohen prej anëtarëve të Akademisë Suedeze, prej ish-laureatëve, prej kryetarëve të shoqatave kombëtare të shkrimtarëve dhe nga disa profesorë të zgjedhur të letërsisë. Si duket, të këta, Prustin e kanë përjetuar si një autor tepër eksperimental. S’ka qenë as i propozuar për ta marrë çmimin.

* * *

Një shkrimtar i madh që nuk është vlerësuar me Nobelin është edhe prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce, Dublin, 1882 – Cyrih, 1941). Është autor i romanit legjendar, një nga më të rëndësishmit e shekullit XX, “Ulksi” (Ulysses, 1922). Popullariteti i autorit është rritur nga viti në vit, edhe pas vdekjes së tij. Por në të gjallë, shkruante në kundërshti të plotë me kriteret e akademikëve të veshur me rroba të zeza. Sipas anëtarëve të Komitetit të Nobelit, letërsia e nivelit të lartë shkruhet ndryshe. Në fillim, Xhojsi dëshironte ta shkatërrojë narrativin (rrëfimin), fabulën, shtyllën kurrizore (subjektin e veprës që nga fillimi i saj. Për t’u pranuar një risi e tillë përmasash të këtilla, nevojitet kohë. Më vonë, nga shumëkush, “Uliksi” i tij u konsiderua si romani më i rëndësishëm i shekullit XX.

Sipas arkivave, Xhojsi s’ka qenë as i nominuar për çmimin e sipërthënë.

Shënim: Legjendari Semjuel Beket (Samuel Beckett; Dublin, 1906 – Paris, 1989), laureat i çmimit “Nobel” (1969), autor i antidramës mitike “Duke pritur Godonë” (En attendant Godot, 1952), ka qenë sekretar i Xhojsit.

* * *

Virxhinia Ulf (Virginia Voolw, Londër, 1882 – Rodmell/Sussex, 1941) ka qenë prozatore dhe eseiste angleze. Nuk është laureatë e çmimit prestigjioz. Qëkur ka filluar të jepet çmimi, për letërsi atë e kanë marrë deri tani vetëm 18 femra. Kjo përbën 15% të numrit të përgjithshëm të laureatëve në këtë kategori. Numri i laureatëve femra për paqe është më i madh se ato të fushave të tjera.

Laureatë femra janë: Selma Lagerlef (1909), Gracija Deleda (1926), Sigrid Unset (1928), Perl Bak (1938), Gabriela Mistral (1945), Neli Zaks (1966), Nadin Gordimer (1991), Toni Morison (1993), Vislava Shimborska (1966), Elfride Jelinek (2004), Doris Lesing (2007), Herta Myler (2009), Alis Manro (2013), Svetlana Aleksijeviç (2015), Olga Tokarçuk (2018), Luiz Glik (2020), Ani Erno (2022, Han Kang (2024).

Shënim: Në shtëpinë e Virxhinia Ulfit, në lagjen Bloomsbury, në qendër të Londrës, tuboheshin personalitete me renome profesionesh të ndryshme – historiani Liton Strashej (Lytton Strachey, 188- 1932); filozofi dhe prozatori anglez Bertrand Rasel (Bertrand Russell, 1872 – 1970), laureat i Nobelit më 1950; ekonomisti anglez, njëri nga më me ndikim i shekullit XX, themelues i makroekonomisë moderne, Xhon Mejnard Kejnis (John Maynard Keynes (1883–1946); poeti, kritiku dhe dramaturgu anglo-amerikan Tomas Stërnz Elliët (Thomas Stearns Eliot, 1888 – Londër, 1965), laureat i Nobelit më 1948; dhe E. Sitwell, romancieri, eseisti dhe kritiku anglez Eduard Morgan Forster (Edward Morgan Forster, 1879 – 1970); esteti Roxher Fraj (Roger Fry, 1866 – 1934), historiani i artit, anglez, Kliv Bel (Arthur Clive Heward Bell; Great Shefford, Mbretëri e Bashkuar, 1881 – Londër, 1964) me të shoqen Vanessa e cila ishte motër e Virxhinia Ulfit.

Shoqërimi i tyre njihet si Grupi Blumsberi (The Bloomsbury Group).

Shënim: Përkundër prirjes erotike ndaj grave, Virxhinua Ulf ka pasur raporte të afërta me bashkëshortin i cili i gjendej pranë në çastet kur ajo manifestonte probleme mentale.

* * *

Horhe Luis Borhes – Tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986) ishte disi në moshë të shtyrë kur deklaroi: “Çmimin Nobel nuk e kam fituar për arsye se zotërinjtë në Stokholm mbase mendojnë se tashmë ma kanë dhënë një herë..”

Shënim: Gjyshja e Borhesit nga vija e babait ka qenë angleze.

Komiteti për ndarjen e çmimit gjithmonë i ka marrë parasysh edhe zhvillimet politike, momentin historik dhe qëndrimet joletrare të shkrimtarëve. Këtë e dëshmon shembulli i Borhesit. Me fjalë të tjera, shkrimtari argjentinas ka qenë i lidhur me disa diktatorë të shekullit të kaluar. Midis tyre është edhe Pinoçe (Augusto Pinochet Ugarte, 1915-2006).

* * *

Vladimir Vladimiroviç Nabokov (Shën Peterburg, 1899 – Montreux, Zvicër, 1977) është prozator dhe poet ruso-amerikan. Deri në vitin 1940 mbante pseudonimin Vladimir Sirin. Është autor i romanit kontradiktor “Lolita” (1955). Në fillim vepra u ndalua për përmbajtjen “pornografike”, Flitet për dashurinë e mashkullit të moshës së pjekur ndaj “nimfetës” Lolita.

Nabokovi dhe Borhesi janë themelues të prozës postmoderne. Që të dy bëjnë pjesë në grupin e krijuesve që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel”. Nabokov ka qenë i nominuar disa herë. Në vitin 1974, për çmimin “Nobel” kanë qenë të nominuar edhe Naokovi, edhe Borhesi, edhe prozatori anglez, një prej më të rëndësishmëve të shekullit XX, Graham Grin (Graham Greene, 1904 – 1991), edhe prozatori kanadezo-amerikan, bir i hebreut të ardhur në Kanada prej Rusie, Sol Belou (Saul Bellow; Lachine, Quebec, 1915 – Brookline, Massachusetts, ShBA, 2005). Atë vit, çmimi nuk iu dha asnjërit prej tyre. Atë e ndanë prozatorët dhe poetët suedezë Eivind Junson (Eyvind Johnswon, 1900-1976) dhe Hari Martinson (Harry Edmund Martinson, 1904 – 1978), që të dy anëtarë të jurisë për ndarjen e çmimit “Nobel”.

Shënim: Nimfetë – vajzë tejet e re, lolitë, tinejxhere.

Shënim: Sol Belou u vlerësua me Nobelin në vitin 1976. .

* * *

Autorë të caktuar si prozatori anglez Xhorxh Oruell (George Orwell, 1903-1950), tregimtari austriak me prejardhje hebraike, Franc Kafka (Pragë, 1883 – Kierling, Vjenë, 1924), prozatori amerikan Fransis Skot Fixhërald (Francis Scott Fitzgerald, 1896-1940) nuk u kurorëzuan me Nobelin ngase vdiqën para kohe.

Franc Kafka është kryeidhull i modernizmit. Në veprën e tij flitet për individin të përndjekur prej forcave të padukshme të territ, të tmerrit, të ferrit. Individi i ndjekur nga shteti, nga pushteti, nga të fortët, nga tiranët, despotët, autoritarët, autokratët, sundimtarët, diktatorët, totalitarët, nga langonjtë e pushtetarëve siç janë gjyqtarët, dëshmitarët e rrejshëm, hetuesit, policët, milicët, xhandarët, gardianët, spiunët, agjentët, proceset gjyqësore të montuara, dënimet drakoniane.

Kafka tha: “Fajësia është gjendja në të cilën ndodhemi të gjithë ne, pavarësisht nga faji.”

Më pas ai shtoi: “E gjithë jeta ime ka qenë një histori e mbylljes së syve.”

* * *

Midis atyre që kanë lënë gjurmë të mëdha në letërsi dhe që kanë gëzuar popullaritet në radhët e publikut të gjerë, kanë qenë shkrimtari amerikan Xherom Dejvid Selinxher (Jerome David Salinger, 1919 – 2010); poeti, romancieri dhe autori i tregimeve të shkurtra, amerikani Çarls Bukovski* (Charles Bukowski, Andernach, Gjermani, 1920 – San Pedro, Kaliforni, 1994). Asnjëri prej tyre nuk e ka fituar vërtetimin zyrtar të Akademisë Suedeze për vlerat që i kanë poseduar.

Shënim: Selinxheri njihet për romanin “Gjuetari në thekër” (The Catcher in the Rye, 1951).

Shënim: Çarls Bukovski nënën e ka pasur gjermane, ndërsa babanë ushtar amerikan. Qysh i vogël vjen në Los Anxhelos.

* * *

Krijues të mëdhenj kanë qenë edhe dramaturgu norvegjez Henrik Ipsen (Henrik Ibsen, pseudonim Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehov.(1860-1904). Krijimtaria e tyre ndërlidhte me shekullin XIX, por ata kanë jetuar edhe në shekullin XX, kur Nobeli ndahej.

* * *

Ismail Kadareja (Gjirokastër, 28 janar 1936 – Tiranë, 1 korrik 2024) është një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të botës. I përkthyer në 47 gjuhë, i botuar në dhjetëra shtete të pesë kontinenteve. Shumë shkrimtarë që janë vlerësuar me çmimin “Nobel” nuk mund të krahasohen me penën e gjigantit të letrave. Kadareja është nominuar për çmimin “Nobel” të paktën 15 herë, që prej viteve ’90 e deri në vitet e fundit të jetës së tij. Gjithmonë ka qenë favorit. Krijimtaria e tij është vlerësuar me shumë çmime prestigjioze të botës. Akademia Suedeze e la pa çmim shkrimtarin i cili gjatë gjithë jetës së tij, me penën dhe shpirtin e vet, e luftoi tiraninë dhe diktaturën, si asnjë krijues tjetër i lindjes evropiane.

Madhështia e Kadaresë qëndron në faktin se ky kolos i artit të fjalës ia zbuloi Perëndimit një botë të re, mitet dhe legjendat e gadishullit, të vjetra sa poemat homerike, ia zbuloi labirintet kafkiane të një perandori që u shemb si dhe tiraninë antinjerëzore në lindje të kontinentit. Te Kadareja, si te Kafka, kemi qëndresën e individit përballë të fortit.

Deti po ngrihet, Shqipëria ende po betonon bregun!

by

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Kur flitet për rritjen e nivelit të detit, shpesh krijohet një tablo apokaliptike: sikur deri në vitin 2100 deti do të mbulojë qytetet bregdetare dhe qindra miliona ndërtesa do të përfundojnë nën ujë. Shkenca nuk e mbështet një interpretim kaq të drejtpërdrejtë. Por kjo nuk do të thotë se rreziku është i vogël. Për Shqipërinë, ai është real dhe kërkon një ndryshim të thellë në mënyrën se si planifikojmë territorin.

Studimet e fundit tregojnë se rritja e nivelit të detit është një proces afatgjatë. Për Mesdheun, deri në fund të këtij shekulli priten rritje që, në varësi të skenarit të emetimeve, mund të jenë nga disa dhjetëra centimetra deri në rreth një metër ose më shumë. Për Shqipërinë, vlerësimet kombëtare kanë identifikuar veçanërisht deltën Drin – Mat, ultësirën e Vjosës dhe zona të tjera të ulëta bregdetare si territore të ndjeshme ndaj këtij ndryshimi.

Por problemi nuk qëndron vetëm te numri i centimetrave.

Një rritje prej 40, 60 apo 80 centimetrash e nivelit mesatar të detit nuk do të thotë se toka do të zhduket menjëherë nën ujë. Ajo do të thotë se pika nga e cila fillojnë përmbytjet do të zhvendoset. Një stuhi që dikur nuk sillte pasoja të mëdha mund të shkaktojë përmbytje shumë më të rënda. Një territor që sot përmbytet rrallë mund të përmbytet shumë më shpesh. Erozioni bregdetar mund të përshpejtohet, ndërsa ujërat nëntokësore dhe tokat bujqësore pranë bregut mund të preken nga kripëzimi.

Për Shqipërinë kjo është veçanërisht shqetësuese sepse pjesa më e madhe e zhvillimit urban, bujqësor, industrial dhe turistik është përqendruar pikërisht në ultësirën perëndimore.

Nga Shëngjini e Lezha, në zonën e Kune – Vainit dhe deltën Drin – Mat, deri në Durrës, Kavajë, Karavasta, Divjakë, Seman, Fier dhe Vjosë, kemi territore ku lartësia mbi nivelin e detit është e vogël dhe ku ndërthuren disa rreziqe: përmbytjet detare, përmbytjet lumore, erozioni, stuhitë dhe, në disa zona, ulja relative e tokës.

Kjo e fundit është shumë e rëndësishme.

Nëse toka ulet ndërkohë që deti ngrihet, rreziku relativ rritet më shpejt se sa do të tregonte vetëm niveli global i detit. Prandaj një hartë e thjeshtë e vijës së bregut nuk mjafton. Shqipëria ka nevojë për analiza të integruara gjeohapësinore, ku të kombinohen modelet digjitale të terrenit, të dhënat satelitore, lëvizjet vertikale të tokës, dinamika e lumenjve, përdorimi i tokës, urbanizimi dhe skenarët klimatikë.

Këtu problemi klimatik shndërrohet në problem të planifikimit territorial.

Nuk mund të ndërtojmë sot një qytet, resort, rrugë, aeroport, zonë industriale apo infrastrukturë tjetër duke menduar vetëm për kushtet e vitit 2026. Një infrastrukturë e madhe ka jetëgjatësi prej disa dekadash. Nëse ndërtohet sot, ajo mund të jetë ende funksionale në vitin 2070, 2080 apo 2100. Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “A është kjo zonë e sigurt sot?”, por: “A do të jetë kjo zonë e sigurt gjatë gjithë ciklit jetësor të investimit?”

Ky është një ndryshim themelor në filozofinë e planifikimit.

Shqipëria nuk ka nevojë të presë që deti të afrohet për të filluar të veprojë. Pikërisht e kundërta: duhet të planifikojë sot për rrezikun e së nesërmes.

Në zonat më të ekspozuara duhen kufizuar ndërtimet e reja, të mbrohen zonat natyrore që funksionojnë si barriera ndaj përmbytjeve, të rikthehen ekosistemet lagunore dhe ligatinore, të menaxhohen më mirë deltat e lumenjve dhe të projektohen rrugët, urat, kanalizimet dhe objektet kritike sipas skenarëve klimatikë të ardhshëm.

Edhe turizmi duhet të rishikohet në këtë perspektivë. Modeli i betonizimit intensiv të vijës bregdetare mund të krijojë fitime të shpejta, por transferon një kosto shumë më të madhe te brezat që do të vijnë. Një hotel i ndërtuar sot në një zonë shumë të ulët nuk është vetëm një investim privat; në të ardhmen mund të bëhet pjesë e një problemi publik të infrastrukturës, mbrojtjes civile dhe financave shtetërore.

Prandaj çështja e nivelit të detit nuk duhet të trajtohet si një alarm ekologjik që shfaqet vetëm në titujt e gazetave. Ajo duhet të bëhet pjesë e hartës strategjike të Shqipërisë.

Një Shqipëri që planifikon territorin vetëm mbi bazën e realitetit të sotëm është një Shqipëri që ndërton për të kaluarën. Shqipëria që merr në konsideratë ndryshimet klimatike, dinamikën e bregdetit dhe skenarët e vitit 2100 është një Shqipëri që planifikon për brezat e ardhshëm.

Deti nuk ka nevojë të “përpijë” qytetet shqiptare që ndryshimet klimatike të bëhen një problem kombëtar. Mjafton që përmbytjet të bëhen më të shpeshta, tokat bujqësore më të kripura, plazhet më të ngushta, infrastruktura më e ekspozuar dhe kostot e mbrojtjes gjithnjë e më të larta.

Prandaj sfida e vërtetë nuk është nëse Shqipëria do të humbasë nën ujë një pjesë të territorit të saj deri në vitin 2100. Sfida është nëse do të kemi mençurinë ta planifikojmë territorin sot, në mënyrë që ndryshimet e pritshme të mos shndërrohen nesër në katastrofë ekonomike, sociale dhe mjedisore.

Deti po ngrihet ngadalë. Por vendimet tona territoriale po merren sot. Dhe pikërisht këtu qëndron zgjedhja.