Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Qazim Mulleti i gënjeshtër dhe i vërtetë (70 vjet pas vdekjes)

by

Nga ROLAND QAFOKU/

Gjatë punës për përgatitjen e librit “100 vrasjet më të bujshme në historinë e shtetit shqiptar 1912-2017”, emri i Qazim Mulletit më doli dy herë si protagonist. Herën e parë i përfshirë në atentatin ndaj mbretit Zog më 21 shkurt 1933 në Vjenë në të cilin mbeti i vrarë adjutanti Llesh Topollaj dhe u plagos ministri i Oborrit Mbretëror Eqrem Libohova. Si referencë kisha jo vetëm dokumente arkivorë shqiptare dhe austriake por edhe disa gazeta vjeneze të kohës, veçanërisht “Wiener Neuse Nachrihten”, e cila pak ditë pas ngjarjes kishte publikuar një listë të pjestarëve të komplotit që policia i kishte futur në qeli. Përveç dy vrasësve Ndok Gjeloshi dhe Azis Çami, në listën e organizatorëve, bashkë me Hasan Prishtinën, Rexhep Mitrovicën, Angjelin Sumën, Sejfi Vllamasin, Menduh Angonin dhe Luigj Shkurtin ishte edhe Qazim Mulleti. Më 15 maj 1933 Gjykata Ushtarake e Tiranës, e dënoi me vdekje në mungesë Qazim Mulletin bashkë me 8 bashkëpuëntorët dhe ekzekutuesit. Ishte një vendim që nuk u ekzekutua asnjëherë sepse Mulleti jetoi në Vjenë derisa filloi Lufta e Dytë Botërore dhe u kthye në atdhe vetëm kur u sigura mirë që Zogu nuk kthehej më në Shqipëri.

Në vrasjen e dytë më rezultoi i përfshirë në vrasjen e Mine Pezës më 12 shtator 1942 në Tiranë para burgut të Tiranës. Prefekti Qazim Mulleti ishte ai që urdhëroi hapjen e zjarrit në ajër për rojet si reagim ndaj një grupi grash që ishin të revoltuara aty dhe thërrisnin “Lironi djemtë tanë”. Një plumb që bëri rikoshetë në murin e burgut plagosi 70-vjeçaren Mine Bilali Peza nga Ndroqi i Tiranës dhe pas dërgimit në spital vdiq nga plaga e marrë. Ndërkohë që po nga plumbat rikoshetë mbetën të plagosur edhe dy xhandarë, mes tyre edhe ndihmësi i prefektit Mulleti. Në asnjë rast nuk vërtetohet se protesta më e guximshme në Shqipëri e 60 grave, kryesisht nga fshatrat e Tiranës dhe që kërkonin lirimin e djemve të tyre të arrestuar të ishte e organizuar nga komunistët. Mine Peza nuk ishte as komuniste dhe nuk kishte asnjë lidhje me komunistët, por sot ajo që dikur quhej rruga e Shkodrës dhe rruga “Princi i Piemontit” mban të çimetuar emrin e saj. Edhe për ngjarjen e dytë Qazim Mulleti u dënua me vdekje në mungesë. I larguar pas tetorit 1944 nga Shqipëria, emri i ish-prefektit dhe ish-kryebashkiakut u vendos në listën e kriminelëve të luftës dhe kërkohej me qiri nga regjimi i Enver Hoxhës për ta ekzekutuar. Por edhe ky vendim nuk u ekzekutua asnjëherë. Qazim Mulleti u largua drejt Italisë sapo përfundoi lufta dhe vdiq në një provincë të Romës më 28 gusht të vitit 1956 në moshën 63-vjeçare duke lënë në Shqipëri bashkëshorten dhe djalin e vetëm.

Pra Qazim Mulleti ishte antizogist ekstrem ashtu siç ishte Enver Hoxha dhe regjimi i tij pas lufte, Për atë që i bëri Ahmet Zogut në Vjenë ai ishte një hero për kundërshtarët. Por Qazim Mulleti ishte antikumunist po ekstrem siç ishte Ahmet Zogu. Në dallim me rastin e parë, në ngajrjen e dytë prefekti i Tiranës nën pushtimin italian zyrtarisht ishte profashist. Hajde ta ndajë shqiptari i vitit 2021 se çfarë ishte Qazim Mulleti i vitit 1933 dhe Qazim Mulleti i vitit 1942. E vështirë, shumë madje. Në rastin e parë një hero fannolist që deri në Vjenë synoi të eleminimin e Zogun. Në rastin e dytë një bashkëpunëtor me fashistët. Shqiptari që kishte luftuar me armë në dorë kundër forcave serbe, pjesmarrës aktiv në ngritjen e flamurit në Tiranë më 26 nëntor 1912, pjesmarrës në Kongresin e Lushnjes në 1920 dhe “tironsi” që hapi shtëpinë e vet për qeverinë e Sulejman Delvinës duke e kthyer në ministri të Bujqësisë, në tallazet e Shqipërisë befas u shndërrua në një personazh me dilemën se çfarë përfaqëson ai për historinë. Por çfarë ishte në të vërtetë Qazim Mulleti? A ishte hero, tradhtar, antizogist, patriot, antishqiptar, fashist, antikomunist, atdhetar, administrator i mirë lokal apo kriminel lufte? Zor se në botën e kohës që jetoi të ketë një personazh që mori mbi kurriz të gjitha këto epitete e sharje sa mori Qazim Mulleti, në të gjallë dhe në të vdekur. E pavarësisht kësaj epitetnaje, dilemat për të nuk mbarojnë këtu.

KOMEDIA QË E DENIGROI RËNDË

Në vitin 1974 në artin komunist ndodhi një ngjarje që konvergjoi në një figurë të vetme Qazim Mulletin. Në Teatrin Kombëtar dhe më pas në një ekranizim u vu në skenë komedia me titull “Prefekti” që e portretizoi figurën e Mulletit ashtu siç regjimi komunist dëshironte që ajo të ishte dhe jo siç ishte në të vërtetë. Asnjëherë nuk e kam arritur të kuptoj autorin Besim Levonja për atë produkt të tij. Më shumë kam prirjen se vepra kishte bashkëautorësi dhe redaktim dogmatik se sa një fantazi e shrenuar e Levonjës sado komunist e antimulletian të ishte ai. Nuk janë të paktë ata që tregojnë se ndërhyrjet në një vepër arti gjatë regjimit ishin puna më normale që bëhej dhe nuk përjashtohej nga kjo sindromë as “Prefekti” i Levonjës. Megjithatë, për faktin se ajo që i është bërë Qazim Mulletit me emër konkret dhe me një denigrim ekstrem që nuk i është bërë kujt, nuk ka justifikim.

Përveçse antikomunist, antikombëtar, tradhtar dhe lloj lloj epitetesh, Qazim Mulleti aty dilte i deformuar, injorant, anadollak, i prapamebetur, frikacak deri në palcë dhe një figurë që thjesht të shkaktonte humor edhe falë zhargonit aspak zyrtar të të folurit. Pra nga një figurë nga më të arsimuarat që si rrallë kush në Shqipëri që startonte me gjimnazin “Zosimea”, i diplomuar në kolegjin perandorak të Stambollit dhe një poliglot po aq i rrallë, Qazimi Mulleti u bë sinonimi i një regjimi të shkuar që të krijonte impresionin se ishte fati ynë i madh që e kishim lënë pas. Për ata që nuk e njihin fare Qazim Mulletin kjo komedi ishte një ilaç idiot për shpirtin e sëmurë se sa mirë jetonin në komunizëm që kishte përmbysur të vjetrën, injorancën dhe antishqiptarizmin. Por ama për ata që e njihin figurën e tij nën zë edhe me zë e dinin mirë se ajo komedi ishte një turp letrar dhe kombëtar sëbashku. Komedia “Prefekti” e trazoi shpirtin e Qazim Mulletit por edhe të shumë familjarëve që la në Shqipëri, pse jo edhe të tironsve që nuk e njihnin ashtu beun e tyre. Qazimi Mulleti jo vetëm nuk e meritonte atë trajtim, por duhet të merrte edhe disa merita për atë që kishte bërë në jetë.

Por kur gjatë komunizmit? As që bëhej fjalë. Pas viti 1990 publikut iu dha mundësia ta njohë pak nga pak figurën e tij dhe media i ka lënë jo pak hapësirë historisë reale në faqet e gazetave. I biri, Reshiti, ka qenë pjesë e shumë intervistave dhe ata që e kanë njohur nga afër e kanë mësuar jo vetëm pasurinë shpirtërore të të atit, por edhe vuajtjet që ai dhe e ëma pësuan nga regjimi për shkak të Qazimit dhe sidomos për shkak të komedisë “Prefekti”. Po a kishte ilaç për të shëruar plagën që ua kishte shkaktuar regjimi komunist? Kurrë nuk mund të kurohej ajo plagë.

PËRSËRI PËR FILMAT E DIKTATURËS

Komedia “Prefekti” nuk ishte e vetmja që gjatë regjimit komunist denigroi figura që ishin antikomunistë. Më shumë se 20 vite më parë unë jam shtangur teksa zbulova në SHBA personazhin real Sali Protopapa dhe sa i ndryshëm ishte nga filmi “I teti në Bronx” që ne e kishim parë e stërparë në kinema dhe televizor me një personazh jo vetëm ishte tradhëtar por një personazh groteskt mishëngrës dhe një i fort fshati që vriste partizanë në bashkëpunim me gjermanët. Në fakt Protopapa i vërtetë ishte një inxhinier që kishte punuar për 30 vjet në laboratorin sekret të bombës bërthamore në Los Alamos. “Po cfarë i kam bërë unë Shqipërisë që më bëri këtë”, më përsëriste shpesh Protopapa për personazhin në film. Dhe si për ironi me Protopapën këto ditë në Shqipëri është rikthyer sërish debati për filmat e kohës së komunizmit. Sigurisht që ka shumë propagandë në ato filma dhe vepra si “Prefekti”, “I teti në Bronx” e të tjerë nuk duhet të jenë pjesë e transmetimeve publike por vetëm pjesë e studimeve.

Por prisni! Kjo nuk do të thotë se bashkë me këta të gjithë filmat e Kinostudio “Shqipëria e re” nuk duhet të transmetohen. Filmi “Nusja dhe shtetrrethimi” ishte poster i festivalit ndërkombëtar disa vite më parë në Vjenë me temë nga rezistenca e luftës së Dytë Botërore. “Dimri i fundit”, “Malet me blerim mbuluar”, “Tomka dhe shokët e tij”, pavarësisht ndonjë sekuence me indroktrinim kanë në thelb temën e rezistencës dhe kaq. Por që të fshish të gjithë krijimtarinë e asaj kohe është po aq kriminale sa bëri ai regjim me artin dhe kulturën përpara vitit 1944 që e zhduku të gjithë. Madje ai regjim fshiu edhe vepra të prodhura edhe gjatë vetë komunizmit vetëm se kishin autorë armiqtë e rinj. Pak e dinë sot se në vitet ‘70-‘80-të ishin të ndaluar të shfaqeshin filmat “Skënderbeu”, “Tana”, “Vitet e para”, “Ngadhnjim mbi vdekjen”, “Skëterrë 43” e të tjerë, pikërisht sepse në stafet që i kishin prodhuar ishin një tufë me armiq të Hoxhës. Për të mos shkuar te kolonat zanore që janë pasuri më vete dhe kryemjeshtri Kujtim Laro mbetet një Hanz Zimmer i filmave shqiptarë. Por sot ne nuk kemi asnjë film që jep një version ndryshe të rezistencës së Luftës së Dytë Botërore dhe që i hedh poshtë filmat e komunizmit.

Ne sot nuk kemi asnjë aktor me peshën dhe autoritetin e Robert Ndrenikës, Sandër Prosit, Sulejman Pitarkës, Margarita Xhepës, Tinka Kurtit, Edi Luarasit e të tjerë. E kam shkruar edhe më parë. Bëjini filmat më të mirë dhe unë nuk do t’i shikoj fare më ata të vjetrit. Por ama që të nxjerrësh një ligj që ndalon cdo film të prodhuar në diktatruë është njësoj siç u fshinë të gjitha librat dhe arti dhe kultura gjatë kohës së Zogut. Kishim kryeveprën “Lahuta e Malcisë” të Gjergj Fishtës por nuk e njihnim se u ndalua nga regjimi komunist. Kishim kryeveprën “Shqipëria, kopshti shkëmbor i Evropës Juglindore” të Faik Konicës por nuk e njihnim sepse u ndalua nga regjimi komunist e shumë e shumë vepra të tjera. Kishim libra, kishim teatro dhe kinema dhe në 1944 befas u fshinë të gjitha dhe u duk se era e re nisi të fryjë pas patur asnjë traditë. Jo! Arti është art prandaj ndahet në etapa. Ky i viteve 1944-1990 ishte art komunist i indroktrinuar, në funksion të regjimit gjakatar të Hoxhës dhe pa vlerë në shumë raste. Por zhdukja dhe fshirja do të ishte një vendim absurd që jo vetëm nuk ndihmon por e dëmton memorien e shoqërisë. Brezi i ri duhet ta njohë komunizmin në radhë të parë nëpërmjet studimeve dhe arkivave dhe jo duke i fshirë këto arkiva si një shirit bosh. Kjo do ishte e pafalshme. Studiues, mësues dhe profesorë duhet t’ia shpjegojnë brezit të ri se çfarë ishte ky art, çfarë syonte dhe çfarë solli por ama jo që ata të mos shikohen fare sikur të mos kenë ekzistuar.

KOMEDIA QË NA KTHELLON MË SHUMË SE NA NGATËRRON

Në komedi del gysmë budalla dhe në realitet Qazim Mulleti kishte një IQ që linte pas çdokënd në kohën që jetoi. Po duhet ta themi se antizogist dhe antikomunist ishin dy cilësitë e tij më të spikatura. Dhe ne asnjëherë nuk kemi guximin ta themi se ai ishte i tillë me të gjitha të vërtetat që jetoi. Palët ndahen; ose Qazim Mulleti ishte i miri, i dituri, i drejti, jomëkatari dhe tjetri se Qazim Mulleti ishte armiku, vrasësi, antishqiptari. Tamam me të njëjtën gjuhë që politika Lufton edhe sot. Për të majtët cfarë është Sali Berisha dhe Lulzim Basha? Secili është antikombëtar, antishqiptar, vrasës, tradhtar e të tjerë epitete të rënda. Për të djathtët cfarë janë Fatos Nano, Edi Rama, Ilir Meta? Tradhtar, hajdut, kriminel, antishqiptar, grabitës territoresh e të tjera e të tjera. E pra ky është stili dhe metri se si përcaktojnë sot ne politikanët tanë njëri tjetrin duke u kthyer në kulturën tonë dhe mos prisnin që me atë të para 1 shekulli duke përfshirë edhe Qazim Mulletin të ketë metër tjetër. Ai ishte edhe i gënjeshtër edhe i vërtetë, tamam sikur të jetonte edhe sot.

Ndërkohë Teatri Kombëtar kishte disa kohë që kishte nisur nga puna për ta rivënë në skenë “Prefektin”. Këtu si fillim ka një problem madhor se pa e parë versionin e ri, të 3 milionë shqiptarët japin mendim. Hervin Çuli ishte i qartë kur tha se figura e Mulletit në këtë vepër vjen e rishikuar dhe në një version komplet tjetër. Por hajde ta besojnë Çulin dhe aktorët kur u janë turrur i madh e i vogël si komunistët e pas 1944-ës Qazim Mulletit. Aktori Arben Derhemi që rrjedh nga një familje thelb e Tiranës kishte një reagim akoma edhe më të fortë teksa më gjuhë ironike komentoi:

“Unë e di që ne sot jetojmë në botën e internetit dhe rrjetet sociale i kanë dhënë të drejtë çdo “qenie intelektuale” të sajojë e shpifë ç’i intereson dhe i vjen për shtat, por nuk i kuptoj ku i ka prekur këta tironcat e vërtetë, leximi që ne i bëmë veprës groteske “Prefekti”, në një këndvështrim tjetër dhe për ta evidentuar si figurë historike të madhe Ju që i bini tam-tamit te patriotizmi ojf-ist meritoni vetëm një batutë me të cilën mbyllet vepra. U ulen malet, u ngritën halet”. Por as Çuli e as Derhemi nuk e përballojnë dot lukuninë e kritikëve në facebook.

Ndërkohë që Qazim Muleti ishte ai që ishte. Mund ta duash figurën e tij por edhe mund ta urresh. Por ama dreqi e mori një copë tokë 2 metra katrorë për tu prehur trupi i tij në Shqipëri ky njeri i meriton që çke me të. Ata që ulërijnë në facebook përvec djersës që derdhin çurk me të shkruarën është mirë të bëjnë ndonjë punë konkrete me figurën e Qazim Muleltit. Ky shtet nuk e rehabilitoi figurën e tij në këto 31vjet. Nuk e solli ashtu sic duhet dhe ky është një gabim i rëndë. Por së paku këta intelektualët e facebook-ut të grumbullojnë disa para me të ardhurat nga trojet private që japin për gradaçiela dhe me to të sjellin eshtrat e tij në Tiranë. Është turp shtetëror por edhe shoqëror që eshtrat e Qazim Mulletit nuk janë as të futura në tokë, por qendrojnë prej dekadash në një arkë alumini dhe të vendosur në një depo në varrezat e provincës Rocca di Pappa të Romës ku ai ndërroi jetë 65 vjet më parë. Është minimumi i nderit që duhet ti bëjnë Qazim Mulletit. Për të gjithë këtë debat që u hap e u mbyll, përgjigjen më të saktë e dha mbesa e tij Fatbardha Mulleti me një nënqeshje që duket se i ngjan xhaxhait të vet: “Qazimi qesh nga parajsa se si ky vend që përjetoi 50 vjet komunzimin kërkon ta denigrojë përsëri figurën e tij”. Këtyre fjalëve mund t’i shtojmë edhe frazën lapidar të dalë nga goja e personazhit Qazim Mulleti: “Unë ju thërrita këtu për të mbajtur partizanët, po ju dulët vetë partizanë”! Kjo batutë ishte nga komedia e vjetër e “Prefektit”. Këtë të renë nuk e dimë nëse do kemi fat ta shikojmë.

(Në vigjilje të 70 vjetorit të vdekjes. Shkrim i publikuar në gazetën “Fjala” më 6 dhjetor 2021 në rubrikën “Vera e re në fuçinë e vjetër”. Eshtrat e Qazim Mulletit u sollën nga Roma dhe u varrosën në Tiranë më 25 gusht 2023).

Këtij shkrimi do ti shtoja vetëm një njoftim të Qazim Mulletit të bërë në një gazetë në korrik të vitit 1939 kur ishte kryebashkiak i Tiranës për ta kuptuar sado pak se kush ishte ai: Shpallje: Bëhet e ditun se pyshtymja në tokë dhe frymja e hundëve ndërpër rruga janë të ndalueme mbasi bëjnë figurë të keqe dhe janë në dam të shëndetit publik. Por duhet që kjo nevojë të kryhet në faculetë. Gjithashtu është e ndalueme pimja ujë në një enë e shumë personave mbasi shkakton ngjitjen e shumë sëmundjeve. Kryetari i Bashkisë së kryeqytetit Qazim Mulleti.

NË KUJTIM TË 116 VJETORIT TË LINDJES SHËN NËNË TEREZA

by

NËNË TEREZA NË FILATELINË SHQIPTARE

Hysen S. Dizdari

Anges Gonxhe Bojaxhiu e njohur si Nënë Tereza, lindi në Shkup më 26 gusht të vitit 1910 dhe vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkuta, të Indisë. Nënë Tereza ishte bamirseja e njohur shqiptare, fituese e çmimit Nobel për Paqën. Ajo rridhte nga në një familje katolike shqiptare të shpërngulur në Shkup nga qyteti i Prizerenit. Nëne Tereza, kjo nënë e dashur për gjithë njerëzimin, kjo lajmëtare e ndritur e dashurisë, ia fali jetën shtresave të varfera dhe në nevojë. Por gjatë gjithë misjonit të saj bamirës dhe humanitar ajo e ka deklaruar hapur origjinën e saj shqiptare.

Vetëm në vitin 1979, kur mori Çmimin Nobel për Paqe, e gjithë bota mësoi se Nënë Tereza ishte shqiptare. Në çastin e marrjes së Çmimit Nobel më 1979 ajo deklaroi: “Kam lindur në Shkup, jam shkolluar në Londër, jetoj në Kalkutë dhe punoj për të gjithë njerëzit e varfër në Botë. Atdheu im është një vend i vogël me emrin Shqipëri”.

Në një letër dërguar nga Oslo kur mori çmimin Nobel shkruante: “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem Shqiptar. Shumë i lutem zotit që Paqja e tij të vijë në zemrat tona, në gjithë familjet tona, në gjithë botën. Lutem shume për fukarenjtë e mi, për motrat e mija. Unë lutem për juve. Nënë Tereza, vizitoi Shqipërinë më 1989. Kur i thanë për pasaportën Shqiptare ajo u përgjigj: “E pranoj me kënaqësi, sepse është pasaporta e vendit tim; atje kam nënën dhe motrën, atje kam miq e të njohur, atje shumë shpejt do të hapim misionin tonë e unë do te jem vetë aty”.

Asnjëherë nuk harroi origjinën e saj kur deklaronte “Me gjak, unë jam Shqiptare. Me shtetësi, jam Indiane. Me besim, unë jam një murgeshë Katolike. Sipas profesionit tim, unë i përkas botës.

Në luftën për çlirimin e Kosoves,në vitin 1999 gjatë ndërhyrjes së Natos ,Nënë Tereza u bë një nga urat lidhëse për njohjen e shqiptarëve në gjithë botën.

Bill Klinton është shprehur në qershor të vitit 2002:

“Nënë Tereza, ishte e para Ajo që më bëri t’a dua kombin shqiptar. Dhe tani ndihem shumë krenar që plotësova një detyre morale ndaj saj dhe ndaj vlerave të lirisë”.

Në të gjitha emisionet e pullës shqiptare kushtuar Nënës Tereza janë evidentuar momentet historike më të rëndësishme të jetës dhë veprës të saj në shërbim të bamirësisë, për të ndihmuar njerzit e varfër në të gjithë botën. Nënë Tereza në pullat shqiptare shfaqet në këto emisione dhe me konkretisht: Emision i zakonshëm Nënë Terezës 1994, Emisioni Evropa 1996, Emisioni mbi shtypje 1997, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës me princesha Diana 1998, Përvjetori i vdekjes së Nënë Terezës emision i përbashkët 1998, 100 Vjetori i çmimit nobel 2001, Lumturimi i Nënë Terezës 2003, 100-vjetori i lindjes së Nënë Terezës 2010, dhe emisioni për Shenjtërimin e Nënë Terezës 2016.

Të gjithe emisionet me pulla postare në vite kushtuar Nënë Terezes tregojnë për vendin e duhur që Posta Shqiptare pas vitit 1990 i ka kushtuar figurës të ndritur të Shën Nënë Tereza.

Me rastin e 116 Vjetorit të Lindjes Shën Nënë Tereza

ju kujtoj te gjithe shqiptarve :

Një nga poezitë më të famshme të Nënë Tereza:

JETOJE JETËN

JETA ËSHTË MUNDËSI, PËRFITO NGA AJO.

JETA ËSHTË E BUKUR, ADHUROJE.

JETA ËSHTË ËNDËRR, REALIZOJE.

JETA ËSHTË SFIDË, PËRBALLOJE.

JETA ËSHTË LOJE, LUAJE.

JETA ËSHTË DETYRË, PLOTËSOJE.

JETA ËSHTË E SHTRENJTË, VLERËSOJE.

JETA ËSHTË PASURI, RUAJE.

JETA ËSHTË DASHURI, SHIJOJE.

JETA ËSHTË MISTER, ZBULOJE.

JETA ËSHTË DHIMBJE, SFIDOJE.

JETA ËSHTË KËNGË, KËNDOJE.

JETA ËSHTË TRAGJEDI, SHMANGIU.

JETA ËSHTË FAT, PËRFITO.

JETA ËSHTË AVENTURË, KUJDES.

JETA ËSHTË SHUMË E ÇMUAR, DUAJE.

JETA ËSHTË LUFTË, MËSOHU DHE ME TË.

JETA ËSHTË JETË, LUFTO PËR TË…

Parimet e qeverisjes demokratike, të përgjegjësisë dhe llogaridhënies…

by

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi/

Parimet e qeverisjes demokratike, të përgjegjësisë dhe llogaridhënies, shteti i së drejtës, sundimi i ligjit, barazia e shtetasve para ligjit, ndarja e pushteteve, kontrolli dhe balanca, roli i Parlamentit, roli i institucioneve të pavarura, funksioni i organeve të mbrojtjes së shtetit, si dhe roli i pozitës dhe i opozitës, që nga dje, në Shqipëri, janë zëvendësuar me Institutin e Besës.

Shpikje dhe “racionalizim” allashqiptar i së Drejtës Publike në një vend europian.

Profesorëve të së Drejtës Publike u ka dalë punë t’u japin shpjegime studentëve të fakulteteve të jurisprudencës. Nuk do ta gjejnë askund një institut të tillë, të konceptuar në këtë mënyrë.

Jo vetëm kaq, por kur mendon se Strukturat Zbatuese të Besës do të kenë vëmendje asimetrike, domethënë do të jenë të shurdhëra ndaj ankesave që do të bëhen kundër atyre tipave të cilëve u janë dhënë me qesim institutet dhe organizmat kinse të pavarur, le të themi, si shpërblim për uljen e çmimit të shitjes së organizatave politike, atëherë vështirësia e shpjegimit të Besës do të jetë në përmasa rrëzuese.

BE-ja duhet të shohë me vëmendje se si, në një vend kandidat, parimet e shtetit të së drejtës, llogaridhënia dhe pavarësia e institucioneve rrezikojnë të zëvendësohen nga një “Institut i Besës”, i panjohur për rendin juridik të bashkësisë.

Mbasi, me këtë “institut” të pazakontë mund të kamuflohet zëvendësimi i përgjegjësisë ligjore dhe institucionale, me besnikërinë personale e politike, pamjaftueshmëria e një qeverisjeje që u shërben vetëm një pjese të popullit të regjimentuar, më propagandën dhe zgjidhjet e pjesshme, kalimtare.

Përndryshe, e gjithë sfida e politologëve, juristëve dhe studiuesve, në këto ditë të nxehta të gushtit, kur me shpejtësi rrufe po bëhën aq shumë tendera te padobishëm nga kancelarët e telekomanduar, është të zbulojnë fazën ku ndodhet demokracia shqiptare dhe rendi juridik shtetëror.

MIGJENI, ZËRI QË U KËPUT NE NJE KOHË TË THYER

by

Në përvjetorin e vdekjes së poetit që e ktheu mjerimin në klithmë, revoltën në art dhe vargun në një nga zërat më tronditës të modernitetit shqiptar.

Ishte vetëm 26 vjeç kur u detyrua të largohej nga kjo botë. Vetëm 26 vjeç, dhe megjithatë mjaftueshëm për të lënë pas një gjurmë letrare që nuk e ka zbehur koha. Fryma iu këput para se udha e tij të përfundonte; vargu u ndërpre në hovin e vet më të fuqishëm. Migjeni iku nga Shkodra i ngarkuar me mall, me sëmundje e me dhimbje, për t’u kthyer në kujtesën e saj si trishtim, si revoltë dhe si një dritë e pamëshirshme mbi plagët e kohës.

Më 26 gusht 1938, në sanatoriumin e Torinos, Migjeni mbylli sytë përgjithmonë, duke lënë pas një krijimtari jo të gjerë në vëllim, por monumentale në peshë. Vdekja e tij e hershme nuk e mbylli zërin e poetit; përkundrazi, e bëri atë edhe më të largët, më të thellë dhe më të pakohë. Në letrat shqipe të shekullit XX, ai mbetet një nga zërat më origjinalë, më të guximshëm dhe më shkatërrues të konvencave.

Me “Vargjet e Lira”, botuar më 1936, Migjeni çau njëherë e përgjithmonë muret e romantizmit të trashëguar dhe të idealizimeve abstrakte. Ai solli në poezinë shqipe një realitet që deri atëherë ishte parë shpesh përmes perdeve të idealizimit: urinë, sëmundjen, prostitucionin, varfërinë, dëshpërimin, hipokrizinë, pabarazinë dhe krizën e besimit. Poezia e tij nuk kërkon ta zbukurojë botën; ajo kërkon ta tronditë atë.

Migjeni nuk erdhi për t’i kënduar jetës ashtu siç duhej të ishte. Ai shkroi për jetën ashtu siç ishte.

Dhe kjo është arsyeja pse vargu i tij vazhdon të dhembë.

Përmes skicave poetike e prozës së tij, si “Luli i Vocërr”, “Molla e Ndalueme” dhe “A doli nuse Gjelina?”, ai zbriti në skutat ku shoqëria e kohës nuk donte të shihte. Ai pa fëmijën e varfër, gruan e shndërruar në viktimë të nevojës, njeriun e rrënuar nga uria dhe individin që përplaset çdo ditë me muret e një realiteti pa mëshirë.

Mjerimi te Migjeni nuk është thjesht mungesë e bukës. Është një gjendje e përgjithshme e ekzistencës. Është një forcë që depërton në trup, në ndërgjegje, në marrëdhënie dhe në moral. Ai e sheh atë si një përbindësh që ulet këmbëkryq mbi jetën njerëzore dhe e shndërron njeriun në peng të nevojës.

Kjo është fuqia e “Poemës së Mjerimit”: ta shndërrojë varfërinë nga një realitet ekonomik në një dramë të tërë njerëzore.

Migjeni nuk e përshkruan mjerimin me qetësinë e një kronisti. Ai e zmadhon, e mpreh, e shëmton dhe e ngarkon me tension dramatik, sepse kërkon që lexuesi të mos kalojë indiferent përpara tij. Mjerimi duhet të shihet, të ndihet, të dëgjohet si një klithmë.

Në këtë kuptim, ekspresionizmi i tij nuk është një zbukurim estetik dhe as një imitim mekanik i shkollave perëndimore. Është një nevojë e brendshme për të shpërthyer format e vjetra dhe për t’i dhënë zë një realiteti që nuk mund të shprehej më me gjuhën e harmonisë romantike. Vargu i Migjenit është i shqetësuar sepse edhe bota që ai përshkruan është e shqetësuar.

Ai e zhvendos vëmendjen nga bukuria e idealizuar te e vërteta e plagosur.

Te Migjeni, trupi bëhet një nga fushëbetejat kryesore të ekzistencës. Uria, kolla, zverdhja e fytyrës, dobësia, djersa, prostitucioni, sëmundja dhe vdekja nuk janë detaje anësore. Ato janë shenja të një bote të sëmurë. Trupi i vuajtur i njeriut bëhet metaforë e trupit të sëmurë të shoqërisë.

Dhe këtu qëndron një nga tragjeditë më të thella të Migjenit: ai vetë ishte i burgosur në trupin që donte ta çlironte përmes mendimit.

Tuberkulozi nuk ishte vetëm sëmundja që po i merrte jetën. Në universin e tij poetik, ai shndërrohet edhe në një metaforë të një shoqërie që nuk merr frymë, të një bote të kapur nga apatia, prapambetja dhe hipokrizia. Në “Kënga e Rinisë” dhe “Këngët e Pakëndueme”, vrulli shpirtëror përplaset me pamundësinë fizike. Rinia kërkon të shpërthejë, por trupi është i lodhur; ëndrra kërkon horizont, por realiteti ngre mur.

Kjo përplasje e bën revoltën e Migjenit tragjike.

Ai nuk është vetëm poeti që rebelohet kundër një rendi shoqëror. Është edhe njeriu që rebelohet kundër kufijve të vetë ekzistencës.

Në “Poemën e Mjerimit”, ironia bëhet një armë. Migjeni nuk ironizon për të zbavitur; ai ironizon për të zhveshur gënjeshtrën. Përplas moralin që predikohet me realitetin që jetohet. Përballë varfërisë së skajshme, ai pyet se çfarë vlere ka një mëshirë që nuk e shëron plagën, një këshillë morale që nuk e ushqen të uriturin, një ngushëllim për jetën tjetër që nuk e ndryshon ferrin e jetës së sotme.

Kështu, “dora që jep” nuk mjafton më.

Sepse dora që jep një kafshatë, por nuk pyet pse njeriu është i uritur, mund të qetësojë ndërgjegjen, por nuk e zhduk mjerimin.

Migjeni godet pikërisht këtë hipokrizi: një shoqëri që kërkon virtyt nga njerëzit të cilëve u ka mohuar mundësinë për të jetuar me dinjitet.

Në këtë univers, gruaja nuk prostituohet sepse ka zgjedhur mëkatin; ajo shtyhet drejt tij nga nevoja. Babai nuk vjedh sepse ka lindur hajdut; ai mund të vjedhë sepse uria e ka vendosur përballë një zgjedhjeje çnjerëzore. Fëmija nuk është i varfër sepse ka faj; ai është viktimë e një rendi që e ka harruar.

Kjo është arsyeja pse Migjeni nuk e lë mjerimin në periferi të poezisë. Ai e vendos në qendër dhe e detyron shoqërinë ta shohë në sy.

Edhe forma poetike pëson të njëjtin shpërthim. Migjeni çlirohet nga skemat e ngurta të metrikës tradicionale. Vargu i lirë, ritmi i çrregullt, sintaksa e copëzuar, thirrjet, pyetjet retorike, pikëçuditëset dhe ndërprerjet e papritura krijojnë një ligjërim që nuk ecën qetë: ai gulçon, përplaset, ndalet, shpërthen.

Forma e poezisë bëhet kështu vetë anatomia e përmbajtjes.

Një botë e thyer kërkon një varg të thyer për t’u shprehur.

Prandaj te Migjeni nuk kemi vetëm një revolucion tematik, por edhe një revolucion të ligjërimit poetik. Ai nuk ndryshoi vetëm atë për të cilën shkruhej; ndryshoi edhe mënyrën se si mund të shkruhej.

Në vend të elegjisë, solli protestën.

Në vend të idealizimit, realitetin.

Në vend të qetësisë, tensionin.

Në vend të harmonisë së rreme, disharmoninë e jetës.

Në vend të heshtjes, klithmën.

Migjeni e dinte se poezia nuk mund ta ushqente të uriturin, nuk mund ta shëronte të sëmurin dhe nuk mund ta përmbyste menjëherë padrejtësinë. Por ai besonte në fuqinë e fjalës për të zgjuar ndërgjegjen.

Prandaj “Vargjet e Lira” nuk janë vetëm një libër. Janë një tronditje.

Një tronditje që erdhi nga një djalosh i ri, i sëmurë, i brishtë në trup, por i jashtëzakonshëm në forcën e mendimit. Një poet që jetoi pak, por shkroi sikur e kishte kuptuar shumë herët se koha e tij do të ishte e shkurtër.

Në 26-vjetorin e tij, ai u largua nga jeta.

Por jo nga letërsia.

Jo nga Shkodra.

Jo nga kujtesa.

Dhe, mbi të gjitha, jo nga pyetjet që na la.

Sepse Migjeni nuk vdiq bashkë me trupin e tij. Vdiq vetëm njeriu që mbante atë trup. Poeti mbeti. Mbeti në vargjet që vazhdojnë të na trazojnë, në figurat që vazhdojnë të na dhembin, në revoltën që nuk pranon të plaket.

Sot, kur përulemi para kujtimit të tij, nuk kujtojmë vetëm një poet që vdiq i ri. Kujtojmë një zë që pati guximin të fliste kur të tjerët heshtnin; një mendje që nuk pranoi ta quante fat atë që ishte padrejtësi; një shpirt që, edhe i rrënuar nga sëmundja, kërkoi një botë më të drejtë.

Migjeni iku nga kjo botë më 26 gusht 1938.

Por 88 vite më pas, vargu i tij ende nuk ka vdekur.

Ai vazhdon të gulçojë, të protestojë, të pyesë, të akuzojë.

Dhe ndoshta kjo është forma më e lartë e pavdekësisë së një poeti, të mos pushosh së shqetësuari të gjallët.

Albert Vataj

Manuali i qytetarit që duhet të zemërohet…

by

Artan Nati/

Në diskursin publik shqiptar, si kafene, parlament, studio televizive apo familje, mendoj se kemi arritur një shkallë të admirueshme të konfuzionit gjuhësor. Thjesht kur dikush thotë diçka që nuk na pëlqen dhe menjëherë deklarojmë se “na ofendoi”. Pastaj kaq mjafton për të filluar telenovelen shqiptare, që zhvillohet me pasion prapa krahëve duke krijuar armiq imagjinarë. Më tej vazhdojmë me minigjyqe publike per kërkim falje, tërheqje deklarate, ndëshkim, censurë dhe në raste më të avancuara të demokracisë sonë emocionale, edhe kokën e autorit. Këtu ekziston një ngatërresë e vogël, që në një shoqëri demokratike nuk është aspak e vogël, biles ky eshte problemi yne themelor.

Fyerja dhe ofendimi nuk janë e njëjta gjë. Fyerja është akti i atij që flet. Ofendimi është reagimi i atij që dëgjon. Fyerja është veprim, ndërsa ofendimi është përjetim. Fyerja mund të jetë e qëllimshme, ndërsa ofendimi mund të lindë edhe pa qenë fare qëllimi i folësit. Dikush mund të të fyejë dhe ti të mos ofendohesh. Dikush tjetër mund të mos ketë ndërmend të të fyejë, por ti të ndihesh i ofenduar. Pikerisht këtu fillon problemi i madh i shoqërisë tonë. Lind pyetja: “kush ka të drejtë të përcaktojë kufirin e ofendimit?” Nëse standardi është ndjenja ime personale, atëherë demokracia shpejt kthehet në një shesh lufte. “U ofendova!” “Pse?” “Sepse nuk më pëlqeu.” “Po çfarë të tha?” “Nuk ka rëndësi. Unë u ofendova.” Me këtë logjikë, argumenti më i fuqishëm nuk është më arsyeja, por ndjeshmëria. Pra nuk fiton ai që ka argumentin më të mirë, por ai që arrin të deklarojë i pari se është lënduar.

Nëse një ish-komunist thotë se Lufta Nacionalçlirimtare ishte lavdia më e madhe e kombit dhe se komunizmi i solli Shqipërisë përparim, mirëqenie e dinjitet, ai ka të drejtë ta mendojë dhe ta thotë. Por edhe unë kam të drejtë t’i them se e ke gabim. Mund t’i them se ka harruar burgjet, internimet, persekutimet dhe mijëra njerëzve të cilëve komunizmi u mohoi lirinë, dinjitetin dhe jetën normale. Madje mund ta quaj edhe injorant të historisë ose egoist. Dhe këtu fillon demokracia: unë nuk i sulmoj biologjinë, apo personin dhe familjen, por sulmoj idenë. Nëse ai ofendohet, kjo është ndjenja e tij. Nuk mund të kërkojë që unë të hesht vetëm sepse ai u ndje keq. Sepse po ta pranojmë këtë rregull, herën tjetër nuk do të debatojmë më për komunizmin, por do të debatojmë se kush u ofendua më shumë. Dhe kështu demokracia do të shndërrohet nga sistem i lirisë së fjalës në gjykatë ofendimesh dhe thashethemesh.

Nëse një intelektual i persekutuar gjatë komunizmit pyetet: “Pse nuk e kundërshtuat ju dhe disa të tjerë të persekutuar qeverinë e Berishës, kur ishit pjesë e saj?”, kjo është thjesht një pyetje mbi marrëdhënien e intelektualit me pushtetin. Nëse përgjigjja është: “Kishim familje dhe kishim frikë nga persekucioni”, atëherë pyetja tjetër është e pashmangshme: Nëse një ish-i burgosur politik kishte frikë nga një pushtet demokratik, çfarë tregon kjo për raportin e tij me pushtetin? Këtu duhet të fillojë debati, jo të mbyllet. Por në kulturën tonë politike ekziston një mënyrë më e lehtë: në vend që t’i përgjigjesh pyetjes, diskredito pyetësin. Pyetja bëhet “dashakeqe”, pyetësi “inkuzitor”, ndërsa kritiku “armiqësor”. Nqs nje shkrimtar paraqitet ne publik si disident dhe i thuhet se ne komunizëm ne Shqiperi nuk lejohej disidenca, Kjo nuk është fyerje.

Mendoj se eshte ndryshim opinionesh. Une mendoj se është mashtrim ne rastin me te keq dhe injorancë në rastin më të mirë. Mund të jem i gabuar, por kjo është bukuria e demokracise. Diskutimi I hapur eshte vlere, sepse çfarë vlere ka një artikull apo studim që nuk i lëndon ndjenjat e askujt? Paradoksi përsëritet edhe me historinë. Një studiues idealizon disa figura të së djathtës shqiptare të Luftës së Dytë Botërore dhe, kur pyetet pse, ai përgjigjet: “Komunizmi i shau aq shumë, sa ne duhet t’i mbrojmë.” Pra, nëse komunizmi tha “i keq”, ne duhet të themi “i mirë”. Nëse ai tha “tradhtar”, ne duhet të themi “hero”. Kështu, pa e kuptuar, vazhdojmë të jetojmë nën hijen e komunizmit. Vetëm kemi ndërruar shenjën: nga minus në plus.Dhe kjo nuk është mendim kritik. Është thjesht komunizmi i kthyer përmbys.

Demokracia nuk premton të mos të fyejnë

Shoqëria demokratike është një shoqëri ku njerëzit kanë të drejtë të thonë edhe gjëra që të tjerëve nuk u pëlqejnë. Në një demokraci, një politikan mund të kritikohet, një intelektual mund të tallet, porj edhe feja mund të diskutohet. Ndoshta edhe dikush do të ofendohet, por kjjo nuk është domosdoshmërisht një defekt i demokracisë. Në një farë mase, është çmimi i saj, sepse alternativa është shumë më e rrezikshme. Por a do të thotë kjo se çdo fyerje është e pranueshme? Aspak. Fakti që demokracia mbron lirinë e shprehjes nuk do të thotë se çdo sjellje e trashë bëhet automatikisht fisnike vetëm sepse quhet “liri”. Ka një ndryshim të madh midis të drejtës për të fyer dhe virtytit për të fyer. Një njeri mund të ketë të drejtë të thotë diçka idiote. Por kjo nuk e bën atë më pak idiot. Disa njerëz mendojnë se sapo thonë diçka fyese, janë bërë “të guximshëm”. Ndonjëherë thjesht kanë thënë diçka fyese. Po ofendimi?

Ofendimi është më interesant sepse nuk kontrollohet plotësisht nga autori i fjalës. Unë mund të them: “Ky politikan është i paaftë.” Ti mund të ofendohesh, por unë nuk mund të marr përgjegjësi të plotë për emocionin tënd. Mund të kem thënë diçka të padrejtë, ose dashakeqe, por fakti që ti u ndjeve keq nuk e zgjidh automatikisht çështjen. Përndryshe, çdo debat do të mbyllej me një fjali magjike: Më ofendove, prandaj je fajtor. Kjo është një mënyrë shumë efikase për të shmangur argumentin. Mjafton të thuash: “U ndjeva keq.” Mendoj se pyetja më interesante është: Nëse nuk po ofendojmë njerëzit që duhet të ofendohen, mos vallë po bëjmë diçka gabim?

Nëse me “duhet të ofendohen” kuptojmë ata që kanë pushtet, që abuzojnë me pushtetin, që korruptohen, që gënjejnë publikun, që poshtërojnë të tjerët ose që përdorin institucionet për interesin e tyre, atëherë një shoqëri demokratike ka nevojë për njerëz që dinë të shqetësojnë. Historia e mendimit nuk është shkruar nga njerëzit që i bënë të gjithë të ndiheshin rehat. Filozofi duhet të shqetësojë opinionin, satiristi pushtetin dhe shkrimtari të shqetësojë moralin konvencional. Nëse çdo ide që shqetëson dikë duhet të heshtë, atëherë do të mbetemi me një shoqëri ku të gjithë janë të qetë dhe askush nuk mendon. Dhe kjo është një qetësi shumë më e frikshme se konflikti. Atëherë pyetja korrekte është: “Si ta godasim një ide, një sjellje ose një pushtet pa e humbur dinjitetin tonë?” Fyerja më e dobët është ajo që thotë: “Je idiot.”, apo “Te ka hyre e keqja” Fyerja më e zgjuar është ajo që e detyron idiotin të kuptojë pse po e quan idiot. Një kontradiktë e ekspozuar vështirë se harrohet.

Rregulli i artë

Nëse duhet të kemi një “etikë të fyerjes”, ajo mund të jetë fare e thjeshtë: Sulmo atë që njeriu zgjedh, jo atë që ai nuk mund ta zgjedhë. Pra sulmo idenë dhe jo personin, sulmo hipokrizinë dhe jo identitetin dhe mbi të gjitha nuk duhet përdorur fyerja si zëvendësim i argumentit.

Shoqëria që nuk duron dot fyerjen nuk është domosdoshmërisht shoqëri më morale. Ndoshta problemi ynë nuk është se fyejmë shumë. Ndoshta problemi është se ofendohemi shumë shpejt dhe mendojmë shumë pak. Jemi bërë një shoqëri ku egoja është aq e brishtë, saqë një kritikë në Facebook kërkon ndërhyrjen e Kushtetutës. Një gazetar shkruan një opinion dhe dikush kërkon pushimin e tij. Një humorist bën një shaka dhe kërkohet ndjesë kombëtare. Një qytetar kritikon një politikan dhe përgjigjja nuk është argumenti, por: “Kush je ti që flet?” Ky është momenti kur demokracia fillon të bëhet dekor. Një shoqëri e lirë duhet të ketë lirinë edhe për të qenë e bezdisshme.

Madje, shoqëria shqiptare duhet të jetë jashtëzakonisht e bezdisshme. Duhet të ketë njerëz që pyesin pyetjet e gabuara në kohën e gabuar. Njerëz që qeshin kur të gjithë të tjerët duartrokasin. Njerëz që thonë “mbreti është lakuriq”, edhe kur oborri mbretëror ka organizuar një komision për të provuar se rrobat ekzistojnë. Dhe midis një shoqërie që flet paksa tepër ashpër dhe një shoqërie që hesht me shumë edukatë, demokracia duhet të zgjedhë gjithmonë të parën. Sepse demokracia nuk na premton që do të ndihemi mirë. Na premton diçka shumë më të vështirë: të kemi të drejtë të flasim edhe kur të tjerët nuk duan të na dëgjojnë. Dhe ndoshta ky është paradoksi i fundit: qytetari demokratik nuk duhet të pyesë gjithmonë, “A do të ofendohet dikush nga ajo që po them?” Ndonjëherë pyetja më e rëndësishme është: “A është e vërtetë ajo që po them dhe a kam guximin ta them?” Sepse nëse askush nuk ofendohet kurrë nga e vërteta, ka shumë mundësi që nuk po themi asgjë të rëndësishme.