s p – Page 22 – Dielli

BETEJA JURIDIKE NË APELIN E HAGËS

October 9, 2026 by s p

Çfarë mund të bëjë ekspertiza juridike e Kosovës dhe Shqipërisë në fazën e apelit për të mbrojtur çlirimtarët në Hagë?

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hapur një fazë të re dhe veçanërisht të rëndësishme juridike. Të katër të akuzuarit u shpallën fajtorë për disa vepra të krimeve të luftës dhe u shqiptuan dënime të ndryshme me burgim, ndërsa për disa akuza dhe incidente të tjera u shpallën të pafajshëm.

Ky akt ka shkaktuar reagime të shumta në Kosovë, Shqipëri dhe në diasporë. Për shumë qytetarë, ai është përjetuar si një goditje ndaj figurave që lidhen me luftën çlirimtare dhe me krijimin e shtetit të Kosovës. Për të tjerë, aktgjykimi duhet të trajtohet vetëm si një vendim gjyqësor që duhet analizuar me qetësi, në dritën e provave dhe të standardeve të së drejtës penale ndërkombëtare.

Pavarësisht dallimeve në vlerësime, një gjë është e qartë: kjo fazë nuk mund të mbetet vetëm në nivelin e reagimit politik, emocional apo publik. Tashmë kërkohet një angazhim i organizuar i ekspertizës juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare. Ky angazhim duhet të mbështetet në ligj, prova, jurisprudencë dhe standardet e procesit të rregullt gjyqësor.

Sipas njoftimit të Dhomave të Specializuara, afati për paraqitjen e njoftimeve të apelit është 27 nëntor 2026. Kjo e bën periudhën e ardhshme veçanërisht të rëndësishme për përgatitjen profesionale të strategjive të mbrojtjes.

Apeli kërkon argument juridik, jo vetëm reagim publik

Apeli nuk është një përsëritje politike e procesit të gjykimit. Ai është një fazë juridike në të cilën duhet të identifikohen dhe të argumentohen gabimet eventuale të ligjit, të faktit apo të procedurës që mund të kenë ndikuar në vendimin e shkallës së parë.

Pikërisht këtu mund të ketë një rol të rëndësishëm ekspertiza juridike nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare.

Ekspertët e së drejtës penale ndërkombëtare, së drejtës humanitare, së drejtës kushtetuese dhe të procedurës penale mund të analizojnë aktgjykimin në mënyrë sistematike, paragraf për paragraf, duke evidentuar çështjet që mund të jenë juridikisht relevante për mbrojtjen.

Rregullat e Dhomave të Specializuara kërkojnë që argumentet e apelit të jenë të përcaktuara qartë dhe të mbështeten në argumente juridike e faktike, me referenca të sakta në prova dhe jurisprudencë. Prandaj, një deklaratë e përgjithshme se “aktgjykimi është i padrejtë” nuk është e mjaftueshme. Duhet të përcaktohet ku ndodhet gabimi, cili është standardi juridik i zbatueshëm dhe pse ai gabim mund të ketë ndikuar në rezultatin e çështjes.

Në praktikë, një apel i suksesshëm duhet të përgjigjet në disa pyetje themelore: A ka gabuar gjykata në interpretimin e ligjit? A ka zbatuar standardin e duhur për vlerësimin e provave? A ka nxjerrë përfundime që nuk mbështeten në materialin provues? A ka anashkaluar prova të rëndësishme? A janë respektuar të drejtat e të akuzuarve? A janë arsyetuar në mënyrë të mjaftueshme përfundimet e aktgjykimit?

Këto pyetje nuk mund të trajtohen me slogane. Ato kërkojnë analizë të hollësishme, njohje të jurisprudencës dhe aftësi për ta shndërruar një shqetësim juridik në një bazë të pranueshme apeli.

Përgjegjësia individuale duhet të jetë në qendër

Një prej çështjeve themelore që duhet të ruhet në çdo analizë është parimi i përgjegjësisë individuale.

Në debatin publik shqiptar duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet përgjegjësisë eventuale penale të individëve konkretë dhe vlerësimit historik e politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, luftës çlirimtare dhe rolit të popullit të Kosovës.

Vetë juridiksioni i Dhomave të Specializuara lidhet me përgjegjësinë individuale dhe jo me përgjegjësinë e një populli, grupi apo organizate në tërësi.

Për këtë arsye, ekspertiza juridike duhet të përqendrohet në pyetjet konkrete:

A është provuar përgjegjësia individuale e secilit të dënuar?

A është zbatuar drejt ligji?

A janë vlerësuar në mënyrë të arsyeshme provat?

A janë trajtuar si duhet provat shfajësuese dhe fajësuese?

A ekziston lidhje e mjaftueshme ndërmjet provave konkrete dhe përgjegjësisë së individit?

A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes dhe standardet e procesit të rregullt?

Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në rastet ku përgjegjësia penale ndërtohet mbi forma të përgjegjësisë së përbashkët, përgjegjësisë komanduese ose pjesëmarrjes në një ndërmarrje të përbashkët kriminale. Në këto raste, gjykata duhet të përcaktojë me saktësi rolin e secilit individ, njohuritë e tij, veprimet konkrete dhe lidhjen shkakësore ndërmjet sjelljes së tij dhe veprës penale.

Nuk mjafton të provohet se një person ka pasur pozitë të lartë politike ose ushtarake. Pozita, ndikimi apo autoriteti mund të jenë elemente të rëndësishme në analizë, por ato nuk mund ta zëvendësojnë provën e përgjegjësisë individuale. Përgjegjësia penale duhet të mbështetet në prova konkrete dhe në një arsyetim të qartë juridik.

Një analizë e plotë e provave

Një prej kontributeve më të rëndësishme që mund të japin ekspertët është analiza profesionale e provave mbi të cilat është mbështetur aktgjykimi.

Kjo kërkon një punë të organizuar, jo një reagim të momentit.

Duhet të analizohet mënyra se si gjykata ka vlerësuar dëshmitë, dokumentet dhe provat e tjera; nëse ekzistojnë kundërthënie; nëse provat janë interpretuar në përputhje me standardet juridike; dhe nëse përfundimet e arritura mbështeten në mënyrë të mjaftueshme në materialin provues.

Nëse konstatohen mospërputhje ndërmjet provave dhe përfundimeve, ato duhet të identifikohen me saktësi dhe të shndërrohen në argumente juridike për ekipet e mbrojtjes.

Kjo është një fushë ku ekspertiza akademike mund të jetë veçanërisht e dobishme. Profesorët dhe studiuesit mund të ndihmojnë në klasifikimin e provave, në krahasimin e dëshmive dhe në identifikimin e standardeve të përdorura nga gjykata.

Megjithatë, analiza e provave duhet të bëhet me kujdes. Nuk mjafton të thuhet se një dëshmitar nuk është i besueshëm ose se një dokument është interpretuar gabimisht. Duhet të shpjegohet pse vlerësimi i gjykatës është i paarsyeshëm, kontradiktor ose i papajtueshëm me provat e tjera.

Në këtë drejtim, duhet të shqyrtohet edhe mënyra se si gjykata ka trajtuar provat shfajësuese. Një vendim i drejtë nuk mund të mbështetet vetëm në provat që e mbështesin akuzën, duke anashkaluar materialin që mund të krijojë dyshim të arsyeshëm ose të dobësojë lidhjen ndërmjet të akuzuarit dhe veprës.

Standardi i provës dhe dyshimi i arsyeshëm

Një çështje tjetër me rëndësi është standardi i provës. Në proceset penale, barra e provës i takon akuzës dhe fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm.

Ky standard nuk është një formalitet. Ai është një garanci themelore kundër dënimit të një personi mbi bazën e hamendësimeve, lidhjeve të përgjithshme ose përfundimeve të pasigurta.

Në fazën e apelit duhet të analizohet nëse gjykata e shkallës së parë e ka zbatuar realisht këtë standard. A ka qenë prova e mjaftueshme për secilin element të veprës penale? A është mbështetur përfundimi në prova të drejtpërdrejta apo në një varg inferencash? A janë këto inferenca të vetmet përfundime të arsyeshme që mund të nxirren nga provat?

Nëse ekzistojnë dy shpjegime të arsyeshme dhe njëri prej tyre është në favor të të akuzuarit, atëherë kjo çështje duhet të trajtohet në përputhje me parimin e prezumimit të pafajësisë.

Ekspertiza juridike duhet të analizojë nëse gjykata ka bërë dallimin ndërmjet dyshimit të arsyeshëm dhe bindjes së bazuar në prova. Ky dallim është thelbësor për çdo proces penal dhe veçanërisht për rastet komplekse të krimeve të luftës.

Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkojnë ekspertizën

Do të ishte me interes të krijohej një grup i pavarur ekspertësh nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora, me pjesëmarrjen e specialistëve ndërkombëtarë të së drejtës penale ndërkombëtare.

Ky grup nuk duhet të zëvendësojë ekipet e mbrojtjes dhe as të pretendojë kompetenca që u takojnë vetëm avokatëve në proces.

Roli i tij duhet të jetë akademik dhe profesional: analizimi i aktgjykimit, krahasimi me jurisprudencën ndërkombëtare, evidentimi i çështjeve juridike të diskutueshme dhe përgatitja e studimeve që, nëse vlerësohen të dobishme nga mbrojtja, mund të përdoren përmes kanaleve procedurale të lejuara.

Kjo do të kërkonte bashkëpunim ndërmjet profesorëve universitarë, avokatëve, studiuesve të së drejtës ndërkombëtare dhe ekspertëve me përvojë në gjykatat ndërkombëtare.

Një grup i tillë mund të organizohej në disa njësi pune. Njëra do të merrej me të drejtën materiale penale, një tjetër me procedurën dhe standardet e apelit, një tjetër me analizën e provave, ndërsa një njësi e veçantë do të mund të merrej me jurisprudencën krahasuese.

Puna e këtij grupi duhet të jetë e dokumentuar dhe transparente. Çdo përfundim duhet të mbështetet në referenca të sakta, në pjesët përkatëse të aktgjykimit dhe në standardet juridike të zbatueshme.

Ekspertiza shqiptare duhet të ndërkombëtarizohet

Një gabim do të ishte që kjo çështje të trajtohej vetëm brenda hapësirës akademike shqiptare.

Për shkak të natyrës së procesit, ekspertët nga Kosova dhe Shqipëria duhet të bashkëpunojnë me juristë ndërkombëtarë me përvojë në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe procese të tjera të drejtësisë penale ndërkombëtare.

Krahasimi i jurisprudencës mund të ndihmojë në identifikimin e standardeve të aplikuara në raste të ngjashme dhe në vlerësimin më objektiv të çështjeve që do të parashtrohen në apel.

Kjo nuk duhet të shihet si përpjekje për të ndikuar politikisht në gjykatë. Përkundrazi, është një mënyrë për ta forcuar argumentin juridik dhe për ta vendosur atë në standardet e së drejtës ndërkombëtare.

Ekspertët ndërkombëtarë mund të ndihmojnë veçanërisht në çështjet që lidhen me përgjegjësinë komanduese, ndërmarrjen e përbashkët kriminale, vlerësimin e dëshmive të dëshmitarëve, përdorimin e provave indirekte dhe standardin e kontrollit në apel.

Megjithatë, bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të jetë i barabartë dhe profesional. Ekspertiza vendore nuk duhet të shihet si dytësore, por duhet të kontribuojë me njohjen e kontekstit historik, politik, shoqëror dhe institucional të Kosovës.

Jo presion mbi gjykatën, por forcim i mbrojtjes juridike

Në një proces kaq të ndjeshëm duhet shmangur çdo përpjekje për presion politik ose institucional ndaj gjykatës.

Ekspertët nuk duhet të synojnë ta zëvendësojnë gjykatën dhe as të shpallin paraprakisht rezultatin e apelit.

Detyra e tyre duhet të jetë shumë më konkrete: të studiojnë, të argumentojnë dhe të dokumentojnë.

Nëse ekzistojnë gabime juridike, ato duhet të evidentohen. Nëse ka probleme në vlerësimin e provave, duhet të dokumentohen. Nëse ekzistojnë çështje procedurale, duhet të argumentohen sipas standardeve të aplikueshme.

Kjo është mënyra më e fuqishme për ta kthyer shqetësimin publik në veprim juridik të dobishëm.

Në të njëjtën kohë, duhet të ruhet një komunikim publik i përgjegjshëm. Deklaratat e pakontrolluara, sulmet ndaj gjyqtarëve, teoritë konspirative dhe akuzat e pabazuara mund ta dëmtojnë seriozisht besueshmërinë e mbrojtjes dhe të krijojnë përshtypjen se argumenti juridik po zëvendësohet me presion politik.

Mbrojtja më e fortë është ajo që respekton institucionin, por nuk heq dorë nga kritika juridike. Pavarësia e gjykatës nuk nënkupton paprekshmëri nga analiza, ndërsa kritika e aktgjykimit nuk duhet të shndërrohet në delegjitimim të drejtësisë.

Universitetet dhe akademia kanë gjithashtu përgjegjësi

Kjo situatë paraqet edhe një përgjegjësi për universitetet dhe fakultetet juridike në Kosovë dhe Shqipëri.

Ato mund të organizojnë konferenca shkencore, tryeza juridike dhe analiza të specializuara mbi aktgjykimin dhe jurisprudencën përkatëse.

Por këto debate duhet të jenë të bazuara në dokumente dhe në standarde akademike. Qëllimi nuk duhet të jetë delegjitimimi i gjykatës, por shqyrtimi kritik dhe shkencor i arsyetimit juridik.

Një angazhim i tillë do të kishte vlerë jo vetëm për rastin konkret, por edhe për zhvillimin e shkencës juridike në Kosovë dhe Shqipëri.

Universitetet mund të kontribuojnë edhe përmes botimit të analizave, përkthimit të materialeve juridike, krijimit të arkivave dokumentare dhe organizimit të programeve të posaçme për të drejtën penale ndërkombëtare.

Në këtë mënyrë, çështja nuk do të trajtohej vetëm si një konflikt politik i ditës, por si një rast i rëndësishëm për zhvillimin e kulturës juridike dhe të debatit publik në shoqëritë shqiptare.

Roli i institucioneve shtetërore

Edhe institucionet shtetërore të Kosovës dhe Shqipërisë mund të japin kontribut, por duhet të veprojnë me kujdes dhe brenda kufijve të ligjit.

Mbështetja institucionale mund të përfshijë financimin e studimeve akademike, krijimin e programeve për përkthimin e jurisprudencës, mbështetjen e konferencave shkencore dhe lehtësimin e bashkëpunimit me ekspertë ndërkombëtarë.

Megjithatë, institucionet shtetërore nuk duhet të ndërhyjnë në punën e gjykatës dhe as të diktojnë përmbajtjen e argumenteve të mbrojtjes.

Ndihma duhet të jetë transparente, profesionale dhe e orientuar drejt forcimit të kapaciteteve juridike. Çdo përpjekje për instrumentalizim politik do të ishte kundërproduktive dhe do ta dobësonte besueshmërinë e procesit.

Nga emocioni te përgjegjësia juridike

Kosova ka të drejtë ta mbrojë kujtesën e saj historike dhe të vlerësojë luftën për liri. Por në procesin e apelit, mjeti më i fuqishëm është argumenti juridik.

Prandaj, duhet të kalojmë nga formulimet e përgjithshme te pyetjet konkrete të së drejtës:

A është provuar përgjegjësia individuale?

A është zbatuar drejt ligji?

A janë vlerësuar drejt provat?

A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes?

A është arsyetuar në mënyrë bindëse lidhja ndërmjet provave dhe përgjegjësisë penale?

A janë të arsyetuara dhe proporcionale dënimet e shqiptuara?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve nuk mund të jepen vetëm përmes deklaratave politike. Ato kërkojnë punë profesionale, dokumente, jurisprudencë dhe argumentim juridik.

Në këtë fazë, shoqëria shqiptare duhet të tregojë pjekuri. Mbrojtja e figurave historike dhe e dinjitetit kombëtar nuk bëhet duke mohuar rëndësinë e drejtësisë, por duke kërkuar që drejtësia të zbatohet me standarde të njëjta, me prova të mjaftueshme dhe me respekt të plotë për të drejtat e të akuzuarve.

Pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026, përgjegjësia e ekspertizës juridike shqiptare është që të mos mbetet vetëm në reagimin emocional.

Afati i apelit e bën të nevojshme një punë të shpejtë, të organizuar dhe profesionale. Ekspertët e Kosovës dhe Shqipërisë, në bashkëpunim me mbrojtjen dhe me ekspertë ndërkombëtarë, mund të kontribuojnë në analizimin e çdo çështjeje juridike, faktike dhe procedurale që mund të jetë relevante për apelin.

Kjo duhet të bëhet me respekt të plotë për pavarësinë e gjykatës, por edhe me vendosmërinë që çdo vendim gjyqësor të mund të shqyrtohet në mënyrë kritike përmes mjeteve juridike që ofron ligji.

Nga reagimi emocional te përgjegjësia juridike: kjo është rruga përmes së cilës ekspertiza shqiptare mund të japë kontributin e saj më serioz në fazën e apelit.

Nëse apeli do të përgatitet me profesionalizëm, me argumente të sakta dhe me mbështetje të mjaftueshme në prova e jurisprudencë, atëherë ai do të jetë jo vetëm një mjet procedural për të dënuarit, por edhe një dëshmi e pjekurisë juridike të Kosovës, Shqipërisë dhe gjithë hapësirës shqiptare.

Çamëria dhe Polemika në Lidhjen e Kombeve ndërmjet përfaqësuesit shqiptar dhe atij grek

October 9, 2026 by s p

Prof. Lush Culaj/

Me kërkesat e vazhdueshme parlamentare, si dhe këmbënguljen e Qeverisë problemi çam u bë objekt ridis-kutimi në sesionin e 50 të Këshillit të Lidhjes së Kombeve, që u mbajt nga 4 deri më 9 qershor 1928. Mehdi Frashëri, përfaqësues i Shqipërisë, me këtë rast mbajti fjalim në të cilin shprehu qartë qëndrimet e Qeverisë duke dëshmuar se ajo kishte dhënë prova të shumta, prova të sakrificave maksimale, por, fatkeqësisht, Qeveria greke nuk i kishte pranuar propozimet shqiptare.

Si në mbledhjen e 5 qershorit, ashtu edhe në vijimin e saj më 9 qershor, pati polemika të ashpra ndërmjet përfaqësuesit shqiptar, Mehdi Frashëri, dhe përfaqësuesit grek, Politis, lidhur me çështjen çame. I ndodhur në pozitë të vështirë, në mungesë të fakteve, përfaqësuesi grek përsëriste shpesh shabllone, duke thënë: “Pala shqiptare s’ka të drejtë të përzihet në çështjet e brendshme të një vendi tjetër, se çamët ishin shtetas grekë dhe se pretendimi i shtetit shqiptar për t’u hequr si mbrojtës i tyre përbënte një shkelje të sovranitetit grek”.

Me gjithë buxhetin e limituar dhe kërkesat jashtëzakonisht të mëdha, Parlamenti shqiptar përkujdesej për trajtimin e duhur në suaza të mundësive buxhetore edhe për atdhetarët që i kishin kryer shërbime atdheut dhe familjet e tyre pas vdekjes.

Se në raste të caktuara Parlamenti trajtonte edhe kërkesa individuale të personave të caktuar që u shkileshin të drejtat njerëzore dëshmon edhe diskutimi i kërkesës të Ragip Çakiçit dhe Mustafë Goricës nga Selaniku. Në mbledhjen e datës 30.5.1927 njoftohet se të lartëpërmendurit e kishin pasurinë e tyre në Greqi dhe se autoritetet greke po donin t’ua konfiskonin. U theksua se kjo është shkelje e marrëveshjes, sepse në mes dy shteteve ka marrëveshje sipas të cilës nënshtetasit shqiptarë në Greqi dhe nënshtetasit grekë në Shqipëri ta kenë të drejtën mbi pronësinë e tyre. Me atë rast kërkohet nga Qeveria që të marrë masat e duhura te Qeveria greke për moskon-fiskimin e tokave të shqiptarëve.

Në diskutimin e tij edhe deputeti Eshref Frashëri kërkoi që Qeveria të marrë masat e duhura për këtë çështje, kurse deputeti Vuçiterni, krahas këtij problemi me shqiptarët në Greqi ngriti një paralelizëm edhe me shqiptarët në Jugosllavi. Duke theksuar se ishte dëshmitar i marrëveshjeve, si me Greqinë, ashtu me Jugosllavinë, deputeti Vuçiterni theksoi se në ato marrëveshje ekzistonte një nen, ku theksohej se nënshtetasit duhet të gëzonin të drejtat e kombit më favorizues. Ai i bëri apel qeverisë që të bëjë protestat e duhuara ndaj Greqisë dhe Jugosllavisë ashtu që të respektohen marrëveshjet.

Edhe në mbledhjen e datës 31.10.1927 deputeti Eshref Frashëri kërkon nga Ministria e Punëve të Jashtme dhe Qeveria e re që t’i përmbahen planit dhe programit qeveritar duke theksuar: “Programi i Qeverisë të re në politikën e jashtme përmban edhe dy pika të cilat janë pasuria e shqiptarëve në Greqi dhe çështja e minoriteteve. Ai konstatoi se zgjidhja e këtyre dy çështjeve do të ishte nder për Qeverinë shqiptare, si dhe do të marrë urimet e atyre të mjerëve që po vuajnë. Greqia ka dhënë vazhdimisht premtime për zgjedhjen e këtyre dy çështjeve, por këto premtime nuk janë realizuar.” Ai apeloi që, nëse Greqia nuk i mban premtimet e dhëna, atëherë Qeveria shqiptare çështjen ta ngrejë në Lidhjen e Kombeve. Natyrisht se ky deputet, krahas çështjes së shqiptarëve që po vuanin në Greqi, e ngre edhe çështjen e shqiptarëve që po vuanin në Jugosllavi dhe kërkon edhe në këtë rast që, nëse nuk realizohen premtimet në rrugë qeveritare, atëherë ankesat të parashtroheshin në Lidhjen e Kombeve.

Ministri i Jashtëm shqiptar, Iljaz Vrioni, theksoi para parlamentarëve se, kur ishte në Lidhjen e Kombeve, e kishte takuar ministrin e Jashtëm të Greqisë Mihalokopulo dhe ia kishte paraqitur shqetësimet e lartpërmendura dhe se Qeveria e kishte kryer punën e vet. Deputeti Sali Vuçiterni, duke e përgëzuar kabinetin e ri qeveritar dhe duke besuar në atdhetarinë e tyre dhe përpjekjet për mbrojtjen e minoriteteve kërkoi që qeveria ta ketë prioritet mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve të ngelur jashtë Shqipërisë. Ai nuk u pajtua me ministrin Vrioni se e ka kryer punën Qeveria vetëm me ngritjen e kësaj çështjeje në momente të caktuara.

Prapë e mori fjalën deputeti Eshref Frashëri, i cili nuk u pajtua me ministrin Vrioni që deklaroi se “ne e kryem detyrën tonë”, kurse në përgjigjen dhënë deputetit Sali Vuçiterni thotë se teoritikisht e kemi kryer detyrën tonë d.m.th. që janë berë protestat.

Deputeti Frashëri këmbëngul se detyra nuk është kryer duke aluduar se detyra kryhet kur të shihen rezultate konkrete në përmirësimin e të drejtave të minoriteteve. Ministri Vrioni, duke u arsyetuar me faktin se kanë bërë përpjekje, i përgjigjet deputetit Frashëri se një ministër nuk mund t’i nxjerrë zorrët jashtë dhe e fton deputetin Frashëri si një patriot, siç e quan ai, të shkojë në ministri që t’i japë shpjegimet shtesë lidhur me këtë çështje. Deputeti Frashëri u shpreh se, pasi qenka fshehtësi që nuk mund ta thotë ministri, atëherë nuk duhet ta thotë as jashtë parlamentit. Duke e arsyetuar punën e Ministrisë të Jashtme, Vrioni thekson se, me gjithë vështirësitë, Shqipëria nuk ka qenë asnjëherë më kryelartë se sot në politikën e jashtme.

Në polemikën që vazhdoi, deputeti Frashëri theksoi se ai është i vetëdishëm se po punohet (por lë të nënkuptohet se nuk ka rezultate të dukshme), por mendon se pasi nuk po shihen të paktën nga ata (parlamentarët) rezultate konkrete të protestohet edhe në Lidhjen e Kombeve. Përfundimisht ministri Vrioni lë të nënkuptohet se për këtë problematikë ka edhe gjëra që nuk mund të thuhen në parlament dhe e fton sërish se, nëse dëshiron të informohet personalisht në detaje deputeti Frashëri të shkojë në Ministrinë e Jashtme.

Edhe në mbledhjen e datës 21. 11. 1927. deputeti Eshref Frashëri e ngriti çështjen e pasurive të shqiptarëve që ndodheshin në Greqi, duke pohuar se ministri i Jashtëm shqiptar ka deklaruar në parlament se është dakorduar me ministrin e Jashtëm grek Mihajlokopulos dhe se kjo çështje do të rregullohet.

Meqenëse deputeti Frashëri ndodhej në atë periudhë në Greqi dhe e kishte parë nga afër se Greqia nuk po i mbante premtimet, ky apeloi përsëri se çështja t’i drejtohej Lidhjes të Kombeve. Duke u deklaruar se ai dhe Shqipëria dëshirojnë fqinjësi të mirë dhe miqësi me Greqinë, theksoi se miqësia nuk bazohet vetëm në fjalë të bukura e në premtime, por në vepra konkrete.

Duke këmbëngulur se çështja duhet të dërgohet për zgjidhje në Lidhjen e Kombeve deputeti Frashëri thoshte se do të zgjidhët në favorin e kërkesave shqiptare, sepse, siç thotë ai, Shqipëria po i respekton të gjitha të drejtat e minoriteteve.

ZOGU – MBRETI QË DESHI TA BËNTE SHTETIN PARA SE TË BËNTE KOMBIN

October 9, 2026 by s p

Saimir Kadiu/

Historia shqiptare ka figura që nuk mund të vendosen lehtë në një krah të vetëm të së mirës apo së keqes. Ahmet Zogu është një prej tyre. Ai ishte njëherësh ndërtues i shtetit dhe sundimtar autoritar, modernizues dhe pragmatist, nacionalist dhe një politikan që u mbështet fuqishëm te marrëdhëniet me fuqitë e huaja. Për këtë arsye, Zogu nuk duhet as të adhurohet si mit, as të dënohet si karikaturë.

Ai duhet kuptuar në kohën e vet.

Shqipëria që mori në duar Zogu ishte një shtet shumë i ri, me institucione të dobëta, varfëri të thellë, analfabetizëm të përhapur, ekonomi primitive dhe një shoqëri ende të ndarë nga lidhje krahinore, fisnore e fetare. Shteti shqiptar i pas vitit 1912 nuk kishte trashëguar një administratë moderne, një sistem juridik të konsoliduar apo një ekonomi kombëtare funksionale. Pikërisht mbi këtë terren të brishtë u ngrit karriera e Zogut.

Ai ishte jashtëzakonisht i ri kur hyri në majat e pushtetit. Në dhjetor 1922, në moshën vetëm 27-vjeçare, u bë kryeministri më i ri i historisë së shtetit shqiptar. Më pas do të bëhej president dhe, më 1 shtator 1928, mbret me emrin Zog I, Mbreti i Shqiptarëve.

Por rruga drejt fronit nuk ishte demokratike në kuptimin modern të fjalës.

Pas kthimit në Shqipëri në dhjetor 1924, me mbështetje ushtarake nga Jugosllavia, Zogu vendosi kontrollin mbi shtetin. Republika e vitit 1925 i dha presidentit kompetenca shumë të gjera; opozita u dobësua, liritë politike u kufizuan dhe shtypi iu nënshtrua kontrollit. Më vonë, monarkia e vitit 1928 e konsolidoi edhe më tej pushtetin personal të Zogut.

Kjo është ana e parë që nuk mund të anashkalohet.

Zogu nuk ishte demokrat liberal.

Por historia nuk mbaron këtu.

Sepse brenda këtij regjimi autoritar u krijuan shumë prej themeleve të shtetit modern shqiptar.

U ndërtua një sistem juridik më bashkëkohor, me kode civile, tregtare dhe penale të frymëzuara nga modelet evropiane. U ndërmorën përpjekje për sistemimin e pronës dhe kadastrës, u forcua administrata qendrore dhe u krijuan mekanizma më të qëndrueshëm të shtetit. Një ligj i rëndësishëm për reformën e tokës u miratua në vitin 1930, edhe pse zbatimi i tij mbeti shumë i kufizuar.

Këtu qëndron një nga paradokset më interesante të Zogut:

Ai kërkonte të ndërtonte një shtet modern me mjete politike që shpesh nuk ishin moderne.

Dhe megjithatë, Shqipëria e tij nisi të ndryshonte pamje.

Tirana filloi të merrte trajtat e një kryeqyteti evropian. Rrugët, institucionet, sheshet dhe ndërtesat publike nisën të krijonin atë arkitekturë urbane që edhe sot i jep një pjesë të identitetit qendrës së Tiranës. Modernizimi nuk ishte vetëm ekonomik; ishte edhe urban, administrativ dhe simbolik.

Zogu e kuptoi diçka që Shqipëria e kishte të vështirë ta kuptonte në shekujt e mëparshëm: pa shtet nuk mund të kishte modernizim.

Një nga trashëgimitë më të rëndësishme të periudhës ishte edhe hapja e arsimit shqiptar drejt Evropës. Studentë shqiptarë u dërguan në universitete të huaja dhe një pjesë e elitës që do të shërbente në administratë, arsim, mjekësi, inxhinieri dhe kulturë u formua jashtë vendit.

Në këtë kuptim, Zogu nuk e shihte Evropën vetëm si burim parash. E shihte edhe si shkollë.

Dhe kjo ishte ndoshta një prej zgjedhjeve më të rëndësishme strategjike të periudhës së tij: të krijonte një elitë shqiptare që dinte të lexonte botën përtej kufijve.

Edhe administrata e tij meriton një vështrim më të qetë nga historia.

Emra si Mirash Ivanaj, Mehdi Frashëri, Fuat Asllani, Fejzi Alizoti, Hysen Vrioni, Koço Kota, Hile Mosi, Milto Tutulani, Pandeli Evangjeli, Myfit bej Libohova, Xhafer Vila, Rauf Fico, Rrok Gera, Rexhep Mitrovica dhe shumë të tjerë tregojnë se administrata e lartë shqiptare e periudhës nuk ishte një turmë njerëzish pa formim. Brenda saj kishte personalitete me kulturë, përvojë diplomatike, arsim evropian dhe vizion shtetformues.

Prandaj është e vështirë të gjykohet Zogu vetëm nga karakteri i tij personal.

Eqrem Vlora, i cili nuk ishte admirues i verbër i Zogut dhe i përkiste një bote tjetër politike e shoqërore, ka lënë një vëzhgim shumë domethënës. Ai kundërshton idenë se Zogu mund të reduktohej te mungesa e arsimimit formal, te veset apo te mënyrat e tij politike.

Sipas Vlorës, Zogu kishte një inteligjencë praktike të jashtëzakonshme dhe, përballë njerëzve me kulturë më të madhe akademike, dinte të ruante autoritetin dhe të merrte vendime. Ky është një vlerësim subjektiv i një bashkëkohësi, por është një dëshmi interesante për mënyrën se si perceptohej personaliteti i tij.

Dhe ndoshta këtu duhet kërkuar çelësi i fenomenit Zog.

Ai nuk ishte intelektuali i shtetit. Ishte politikani i shtetit.

Ai nuk shkroi libra për Shqipërinë.

Ai u përpoq të ndërtonte aparatin që do ta qeveriste Shqipërinë.

Por kjo ndërtesë kishte edhe themele të rënda.

Zogu e përqendroi pushtetin në duart e veta. Kundërshtarët politikë u shtypën, liritë politike u kufizuan dhe sistemi parlamentar nuk funksionoi sipas standardeve të demokracive perëndimore. Regjimi i tij mbeti personalist dhe autoritar.

Edhe reforma agrare nuk arriti të ndryshonte në thelb strukturën tradicionale të pronësisë. Pra, modernizimi institucional ishte më i shpejtë se modernizimi social.

Dhe pastaj erdhi Italia.

Kjo është ndoshta dilema më e madhe e mbretërimit të Zogut.

Shqipëria ishte shumë e varfër për të financuar e vetme modernizimin. Zogu iu drejtua Italisë për kredi dhe investime. Marrëdhëniet ekonomike të vitit 1925 dhe marrëveshjet e mëvonshme e rritën në mënyrë dramatike ndikimin italian. Në fund të viteve 1920, Italia kishte një rol shumë të madh në financat, ushtrinë dhe ekonominë shqiptare.

Zogu u përpoq më vonë të kufizonte këtë varësi. Por historia kishte krijuar tashmë një kurth.

Paratë që ndihmojnë ndërtimin e shtetit mund të bëhen edhe instrumenti me të cilin shteti humbet pavarësinë.

Më 7 prill 1939, Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.

Zogu u largua nga vendi.

Kjo mbetet pika më e dhimbshme e biografisë së tij politike. Mbreti i Shqipërisë nuk mundi ta mbronte vendin nga pushtimi italian dhe monarkia mori fund. Italia vendosi mbretin Viktor Emanuel III në fronin shqiptar.

Por edhe këtu historia kërkon një nuancë.

Pushtimi italian nuk ishte thjesht rezultati i karakterit apo i një vendimi të vetëm të Zogut. Ishte pjesë e ekspansionizmit të Italisë fashiste në Ballkan. Zogu kishte tentuar në vitet e fundit të mbretërimit të tij të shkëputej nga kontrolli në rritje i Romës, por Shqipëria e varfër dhe ekonomikisht e varur kishte hapësirë shumë të kufizuar manovrimi.

Prandaj, Zogu duhet parë me dy sy.

Me njërin sy shohim autoritarizmin, korrupsionin politik, përqendrimin e pushtetit, kufizimin e opozitës dhe varësinë e rrezikshme nga Italia.

Me syrin tjetër shohim konsolidimin e shtetit, modernizimin ligjor, administratën, arsimin, urbanizimin, diplomacinë dhe përpjekjen për ta orientuar Shqipërinë drejt Evropës.

Asnjëra anë nuk e anulon tjetrën.

Nëse komunizmi shqiptar e paraqiti për dekada Zogun si një figurë pothuajse tërësisht negative, kjo nuk është arsye për ta kthyer sot në një figurë të pagabueshme. Historia nuk është gjykatë ku personazhet marrin vetëm dënim ose pafajësi.

Historia është më e vështirë.

Dhe më e drejtë.

Ndoshta një nga gjykimet më interesante për Zogun është pikërisht ky: ai trashëgoi një Shqipëri që kishte një shtet në letër, por përpiqej të ndërtonte një shtet në praktikë.

Mund të diskutohet pafund nëse mënyra e tij ishte demokratike. Nuk ishte.

Mund të diskutohet nëse sistemi i tij ishte liberal. Nuk ishte.

Mund të diskutohet nëse politika e tij ndaj Italisë ishte e rrezikshme. Ishte.

Por është po aq e vështirë të mohohet se gjatë periudhës së tij u hodhën disa prej gurëve të parë të një shteti shqiptar më të centralizuar, më të institucionalizuar dhe më të orientuar nga Evropa. Burime historike e përmbledhin këtë trashëgimi si përpjekje për të krijuar bazat e një shteti të centralizuar dhe funksional, pavarësisht autoritarizmit dhe dështimit përfundimtar përballë Italisë.

Dhe këtu qëndron paradoksi i fundit i Zogut.

Mbreti i një vendi të vogël, të varfër, me një popullsi kryesisht myslimane dhe me nivele shumë të ulëta arsimimi, kërkoi ta orientonte Shqipërinë drejt Perëndimit.

Ai nuk arriti ta mbrojë Shqipërinë nga pushtimi.

Por la pas institucione që mbijetuan.

La një elitë që kishte studiuar në Evropë.

La një administratë që kishte filluar të mendonte në gjuhën e shtetit modern.

La një Tiranë që ende mban gjurmë të kohës së tij.

Dhe la, mbi të gjitha, një pyetje që ende nuk është mbyllur:

A mund të ndërtohet një shtet modern nga një pushtet politik që vetë nuk është plotësisht modern?

Për Zogun, përgjigjja e historisë duket se është: po, deri në njëfarë mase — por me një çmim të madh.

Prandaj Ahmet Zogu nuk duhet të jetë as monument, as karikaturë.

Duhet të jetë histori.

Dhe historia shqiptare ka nevojë ta shohë më në fund me të dy sytë…

Shën Françesku i Asisit nga Caravaggio

October 9, 2026 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Tabloja e Caravaggio-s mbi Shën Françeskun e Asisit është një nga përshkrimet më prekëse të shenjtit që zgjodhi varfërinë, thjeshtësinë dhe dashurinë ndaj natyrës si udhë të shpirtit. Në brushën e mjeshtrit të madh italian, Françesku paraqitet i përulur, i zhytur në meditim, duke mishëruar mesazhin e paqes dhe dashurisë universale.

Në Shqipëri, Urdhri Françeskan ka një histori të ndritur, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në ringjalljen kulturore dhe arsimore shqiptare, sidomos në shek. XIX–XX. Françeskanët jo vetëm që ngritën institucione arsimore e botuan libra e revista, por u bënë edhe mbrojtës të gjuhës shqipe dhe kulturës kombëtare.

Përmes figurës së Shën Françeskut, i cili mishëron urtësinë dhe dashurinë ndaj njeriut dhe krijimit, lidhet edhe historia e përpjekjeve françeskane në trojet tona: një shërbesë e heshtur, e përulur, por me ndikim të madh në identitetin dhe kulturën shqiptare.

BOTA NË PRAG TË NJË RENDI TË RI: 2030-A SI PIKË KTHESE PËR SIGURINË GLOBALE

October 9, 2026 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Bota po hyn në një periudhë të ndryshimeve të thella strategjike. Rendi ndërkombëtar që për dekada u mbështet në një ekuilibër të caktuar të fuqive, në aleanca tradicionale dhe në institucione ndërkombëtare, po përballet me sfida të reja. Pyetja nuk është më nëse bota do të ndryshojë, por çfarë forme do të marrë rendi i ri ndërkombëtar dhe sa e sigurt do të jetë periudha e tranzicionit drejt tij.

Presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, duke analizuar zhvillimet aktuale, ka vlerësuar se deri rreth vitit 2030 mund të bëhen më të qarta konturet e sistemit të ri ndërkombëtar. Sipas tij, bota ndodhet në një fazë kalimtare ndërmjet dy rendeve të ndryshme, ndërsa paqartësia strategjike po rritet.

Kjo periudhë tranzicioni është veçanërisht e rëndësishme për Evropën. Për dekada, siguria evropiane është mbështetur në një masë të madhe në kapacitetet ushtarake dhe politike të Shteteve të Bashkuara. Por zhvillimet e fundit po e shtyjnë Evropën të marrë përgjegjësi më të mëdha për mbrojtjen e saj.

Evropa duhet të përgatitet për një përgjegjësi më të madhe.

Ndryshimi i marrëdhënieve transatlantike nuk nënkupton domosdoshmërisht dobësimin apo përfundimin e aleancës SHBA–Evropë. Përkundrazi, debati aktual brenda NATO-s lidhet gjithnjë e më shumë me ndarjen e përgjegjësive dhe rritjen e kapaciteteve evropiane të mbrojtjes. Kjo do të ishte një ndryshim i rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë së kontinentit. Shtetet evropiane duhet të investojnë më shumë në forcat e armatosura, industrinë e mbrojtjes, teknologjinë ushtarake, mbrojtjen kibernetike, inteligjencën dhe kapacitetet e reagimit të shpejtë.

Në këtë kuadër, objektivi i vitit 2030 nuk duhet parë vetëm si një datë politike. Ai mund të shndërrohet në një horizont strategjik për riorganizimin e sigurisë evropiane.

Por Evropa nuk mund të mendojë vetëm në dimensionin ushtarak. Ajo duhet të diversifikojë edhe marrëdhëniet ekonomike dhe politike, duke forcuar lidhjet me Indinë, vendet e Gjirit, Amerikën Latine dhe aktorë të tjerë që po fitojnë peshë në sistemin ndërkombëtar.

Nga një botë me një qendër drejt një sistemi shumëqendror

Një nga ndryshimet më të rëndësishme është zhvendosja graduale e qendrës së gravitetit ekonomik dhe politik drejt Azisë dhe vendeve të Jugut Global.

Sistemi i ardhshëm ndërkombëtar mund të jetë më shumëqendror, me SHBA-në, Kinën, Rusinë, Bashkimin Evropian, Indinë dhe fuqitë e tjera rajonale që do të konkurrojnë dhe bashkëpunojnë njëkohësisht.

Një sistem i tillë mund të krijojë hapësirë për marrëdhënie më fleksibile ndërmjet shteteve, por në të njëjtën kohë e bën më të vështirë parashikimin e krizave. Kur mungon një ekuilibër i qartë dhe kur normat ndërkombëtare sfidohen, rritet rreziku i keqllogaritjeve strategjike. Prandaj, një prej sfidave kryesore të dekadës së ardhshme do të jetë ruajtja e mekanizmave ndërkombëtarë që parandalojnë konfliktet dhe krijojnë hapësirë për dialog.

“Ligji i xhunglës” dhe dobësimi i normave ndërkombëtare

Në Evropë është shprehur shqetësimi se marrëdhëniet ndërkombëtare po bëhen gjithnjë e më pak të parashikueshme. Përfaqësuesja e lartë e BE-së për politikën e jashtme, Kaja Kallas, ka përdorur edhe metaforën e “ligjit të xhunglës” për të përshkruar një realitet ku fuqia ushtarake, ekonomike dhe politike po fiton peshë në raport me normat ndërkombëtare.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe debati i zhvilluar nga Moska. Presidenti rus Vladimir Putin prej vitesh argumenton se rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Ftohtë është duke u transformuar dhe se bota po shkon drejt një sistemi më shumëpolar.

Pavarësisht dallimeve të mëdha ndërmjet interpretimeve perëndimore dhe ruse, një element është i përbashkët: modeli ndërkombëtar i dekadave të kaluara po ndryshon.

Kjo nuk do të thotë se një rend i ri do të lindë automatikisht më i qëndrueshëm. Përkundrazi, periudha e tranzicionit mund të jetë më e ndërlikuar dhe të karakterizohet nga konkurrenca strategjike, lufta hibride, presioni ekonomik, lufta informative, sulmet kibernetike dhe përdorimi gjithnjë e më i madh i teknologjive të reja ushtarake.

Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?

Në një botë ku po ndryshojnë ekuilibrat e fuqisë, Ballkani Perëndimor nuk mund të konsiderohet hapësirë periferike e sigurisë evropiane.

Përkundrazi, rajoni ndodhet në një pozicion strategjik ndërmjet Evropës, Mesdheut dhe hapësirës euroaziatike. Për këtë arsye, çdo dobësim i mekanizmave të sigurisë evropiane mund të krijojë hapësirë për rritjen e ndikimit të aktorëve të ndryshëm politikë, ekonomikë dhe të sigurisë.

Në këtë realitet, Kosova duhet ta shohë sigurinë e saj në kuadër të arkitekturës euroatlantike. Forcimi i bashkëpunimit me NATO-n, Shtetet e Bashkuara dhe partnerët strategjikë evropianë mbetet i rëndësishëm, ndërsa zhvillimi i kapaciteteve të veta të sigurisë dhe mbrojtjes duhet të ecë paralelisht. Njëkohësisht, Ballkani duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm ndaj luftës hibride. Dezinformimi, manipulimi i opinionit publik, ndërhyrjet kibernetike, presioni ekonomik dhe instrumentalizimi i tensioneve etnike mund të përdoren si mjete të konkurrencës gjeopolitike.

Prandaj, siguria e së ardhmes nuk do të përcaktohet vetëm nga numri i ushtarëve dhe armatimeve. Ajo do të varet gjithnjë e më shumë nga inteligjenca, teknologjia, rezilienca institucionale, siguria kibernetike, mbrojtja e informacionit dhe aftësia për të identifikuar kërcënimet hibride në kohë.

2030-a nuk është larg

Viti 2030 mund të jetë vetëm një pikë orientuese, por proceset që do ta përcaktojnë atë rend tashmë kanë filluar. Evropa po rrit kapacitetet e mbrojtjes. SHBA-ja po rishikon mënyrën e angazhimit të saj në sigurinë evropiane. Kina po zgjeron ndikimin ekonomik dhe strategjik. India po fiton peshë ndërkombëtare. Rusia vazhdon të sfidojë arkitekturën ekzistuese të sigurisë në Evropë. Ndërkohë, shtetet e Gjirit dhe fuqitë e tjera rajonale po kërkojnë rol më të madh në sistemin global.

Kjo do të thotë se dekada që po vjen nuk duhet të trajtohet si një periudhë e zakonshme politike. Ajo kërkon parashikim strategjik, investime në mbrojtje dhe diplomaci aktive. Bota nuk po kthehet në rendin e vjetër. Ajo po kërkon një ekuilibër të ri. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida: a do të ndërtohet rendi i ri përmes bashkëpunimit dhe rregullave ndërkombëtare, apo përmes konkurrencës së fuqive dhe logjikës së forcës?

Përgjigjja nuk do të përcaktojë vetëm marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha. Ajo do të përcaktojë edhe sigurinë e Evropës, të Ballkanit dhe të Kosovës.

Në këtë realitet të ri, të jesh i përgatitur nuk do të thotë të presësh krizën. Do të thotë ta parashikosh atë, ta kuptosh dhe të ndërtosh kapacitetet për ta parandaluar. Mund ta përshtat edhe në një version më të fuqishëm për faqen e parë të “Bota Sot”, me titull më të drejtpërdrejtë dhe me theks edhe më të madh te Kosova, NATO-ja, SHBA-ja dhe Ballkani.

Foto: https://www.cfr.org