Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Nga Asambleja e vitit 1928 te Parlamenti i sotëm: kur arsimi nuk mjafton më, por bëhet domosdoshmëri

by

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Në vitin 1928, Shqipëria ishte një shtet i ri, me institucione ende të brishta dhe pa një sistem universitar të konsoliduar. Megjithatë, kur shohim përbërjen e Asamblesë Kushtetuese të atij viti, përballemi me një realitet që të bën të ndalesh dhe të mendosh: një pjesë e rëndësishme e asaj elite politike ishte formuar në qendra universitare e kulturore jashtë vendit, në Stamboll, Athinë, Selanik, Bukuresht, Paris e në institucione të tjera europiane.

Nuk është fjala thjesht për diploma. Është fjala për formimin intelektual të njerëzve që merrnin vendime për shtetin.

Juristë, administratorë, mjekë, intelektualë, njerëz të shtypit, të arsimit, të kulturës dhe të veprimtarisë kombëtare përbënin një pjesë të rëndësishme të kësaj elite. Juridiku dhe administrata kishin peshë të veçantë, sepse Shqipëria kishte nevojë të ndërtonte institucionet e saj moderne. Kultura dhe politika nuk ishin dy botë të ndara. Për shumë prej tyre, angazhimi politik ishte vazhdim i veprimtarisë intelektuale, arsimore dhe patriotike.

Edhe përbërja moshore ishte interesante. Në njërin skaj qëndronte Petro Poga, rreth 78 vjeç, përfaqësues i një brezi të lidhur me Rilindjen Kombëtare, ndërsa në anën tjetër figura më të reja, si Koço Kotta, rreth 39–40 vjeç, përfaqësonin brezin e shtetndërtimit të viteve 1920. Pra, ekzistonte një vazhdimësi brezash, ku përvoja e së kaluarës takohej me energjinë e një gjenerate të re.

Dhe këtu lind pyetja që është shumë më e rëndësishme se vetë historia:

Po Parlamenti shqiptar i sotëm?

Krahasimi duhet bërë me kujdes. Shqipëria e vitit 1928 dhe Shqipëria e vitit 2026 janë dy realitete krejtësisht të ndryshme. Sot kemi universitete shqiptare, mijëra të diplomuar, institucione shumë më të konsoliduara, teknologji moderne dhe një shoqëri shumë më komplekse. Prandaj, nuk mund të kërkojmë nga deputetët e sotëm të kenë të njëjtin profil si asambleistët e vitit 1928.

Por pikërisht për këtë arsye, standardi i pritshmërisë duhet të jetë më i lartë, jo më i ulët.

Në vitin 1928, Shqipëria nuk kishte universitete të saj në kuptimin modern, por kërkonte të sillte në politikë njerëz me formim jashtë vendit. Sot Shqipëria ka universitete, institucione akademike, ekspertë, profesionistë, studiues dhe një brez të tërë njerëzish të arsimuar në Shqipëri dhe në universitetet më të mira të Europës e të botës.

Atëherë, pse shpesh krijohet përshtypja se formimi profesional dhe intelektual nuk është kriteri kryesor për të hyrë në politikë?

Ky është problemi.

Një Parlament nuk duhet të jetë thjesht një listë emrash të zgjedhur nga strukturat partiake. Ai duhet të jetë rezerva intelektuale e shtetit.

Deputeti duhet të dijë të lexojë një ligj, të kuptojë një buxhet, të analizojë një statistikë, të interpretojë një raport ndërkombëtar, të kuptojë ekonominë, demografinë, arsimin, shëndetësinë, territorin dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Duhet të jetë në gjendje të kundërshtojë qeverinë me argumente dhe jo me britma. Duhet të jetë në gjendje të propozojë një alternativë dhe jo vetëm të votojë sipas urdhrit të kryetarit.

Nëse deputeti nuk ka pavarësi intelektuale, mandati parlamentar shndërrohet në një numër në një tabelë votimi.

Këtu qëndron një prej dallimeve më të mëdha me modelin ideal të një parlamenti serioz.

Asambleistët e vitit 1928, pavarësisht kufizimeve të kohës dhe sistemit politik të asaj periudhe, kishin ardhur nga një shoqëri ku arsimimi, administrata, kultura dhe ndërtimi i shtetit ishin të lidhura ngushtë me elitën politike.

Sot, në një demokraci që pretendon të jetë europiane, duhet të kërkojmë edhe më shumë.

Nuk mjafton që një deputet të ketë diplomë. Diploma nuk është inteligjencë, as kulturë, as integritet dhe as aftësi shtetformuese. Ajo duhet të shoqërohet me dije, përvojë, kulturë demokratike, etikë publike dhe aftësi për të menduar në mënyrë të pavarur.

Dhe këtu vjen pyetja më e pakëndshme:

A e zgjedh sot Shqipëria Parlamentin e saj mbi bazën e meritës intelektuale dhe profesionale, apo mbi bazën e besnikërisë politike?

Nëse përgjigjja anon nga e dyta, atëherë problemi nuk është vetëm te deputetët. Problemi është te sistemi që i prodhon dhe i përzgjedh ata.

Një sistem elektoral që u jep kryetarëve të partive fuqi të jashtëzakonshme mbi renditjen e kandidatëve mund të prodhojë një parlament shumë të disiplinuar politikisht, por jo domosdoshmërisht një parlament shumë të fortë intelektualisht.

Dhe një Parlament i dobët nuk është thjesht një problem politik.

Është problem i shtetit.

Sepse ligjet që miratohen aty përcaktojnë ekonominë, arsimin, shëndetësinë, drejtësinë, territorin, pronën, administratën dhe të ardhmen e qytetarëve.

Në vitin 1928, Shqipëria kishte shumë pak institucione dhe shumë pak burime njerëzore, por kërkonte njerëz të formuar për të ndërtuar shtetin.

Në vitin 2026, Shqipëria ka shumë më tepër burime njerëzore, universitete, ekspertë dhe mundësi arsimimi. Prandaj nuk kemi më asnjë justifikim për një Parlament që nuk vendos dijen, kompetencën dhe integritetin në qendër të përfaqësimit politik.

Krahasimi me vitin 1928 nuk duhet të përdoret për të idealizuar të kaluarën. Duhet të përdoret si pasqyrë për të gjykuar të tashmen.

Pyetja nuk është nëse deputetët e sotëm janë më të arsimuar se ata të vitit 1928.

Pyetja e vërtetë është:

A janë më të përgatitur për të drejtuar një Shqipëri shumë më të ndërlikuar se ajo e vitit 1928?

Dhe akoma më tej:

A kemi ndërtuar një sistem politik që zgjedh njerëzit më të aftë, apo një sistem që shpërblen më së shumti njerëzit më besnikë ndaj partisë?

Nëse dikur Shqipëria e vogël dhe e varfër kërkonte juristë, mjekë, administratorë dhe intelektualë për të ndërtuar shtetin, Shqipëria e sotme duhet të kërkojë ekonomistë, juristë, shkencëtarë, inxhinierë, mjekë, pedagogë, studiues, profesionistë të teknologjisë, ekspertë të mjedisit, demografisë, territorit dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.

Jo për t’i kthyer deputetët në akademikë.

Por për të mos e kthyer Parlamentin në një teatër të bindjes politike.

Një shekull më parë, Shqipëria kishte nevojë për njerëz që dinin të ndërtonin shtetin.

Sot ka nevojë për njerëz që dinë ta mbrojnë, ta modernizojnë dhe ta bëjnë funksional atë.

Ky është testi i vërtetë i Parlamentit shqiptar të vitit 2026.

Nga 1928 në 2026 kanë kaluar 98 vjet. Pyetja është nëse kemi përparuar vetëm në numrin e diplomave dhe teknologjisë, apo edhe në cilësinë intelektuale, morale dhe shtetformuese të përfaqësimit politik.

“KTHESA E MADHE” E JAKUP KRASNIQIT ËSHTË DËSHMIA MË E FUQISHME PËR PAFAJËSINË E DREJTUESVE TË UÇK-së NË GJYKATËN SPECIALE

by

Milazim KRASNIQI/

Gjykata Speciale, nëse ka synim të ndajë drejtësinë, librin e Jakup Krasniqit, “Kthesa e madhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës”, duhet ta ketë busull për vendimin e saj, e jo dëshmitë e rreme të dëshmitarëve të rekrutuar nga shërbimet armiqësore ndaj UÇK, ndaj Kosovës. Pse? Jakup Krasniqi e ka botuar në vitin 2006 këtë libër me kujtime, observime e vlerësime, nga pozita e njërit nga protagonistët e asaj lëvizjeje, duke pasur në posedim dokumentet më të rëndësishme të saj dhe pa e vrarë mendjen se rrëfimi i tij mund të jetë objekt i ndonjë procesi gjyqësor. Nuk ka bërë seleksionim, nuk ka bërë autocensurë. Pra dëshmitë e autorit janë të besueshme e jo të manipuluara, si ato të prokurorëve të Gjykatës Speciale.

Autori librin e ka shkruar me idenë që të zbardhë sa më shumë të vërtetën për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, pa ndier nevojë të fshehë asgjë, pasi nuk ka fshehë asgjë. Autori ka qenë i bindur se e vërteta që po rrëfente, do t’u ndihmonte të gjithëve që ta kuptojnë të vërtetën, pra edhe armiqve të UÇK-së, armiqve të Kosovës. Autori nuk e ka vrarë mendjen se mos ai vetë dhe libri i tij do të ndiqeshin penalisht për një veprimtari legale dhe çlirimtare që kanë zhvilluar. Pra, edhe nga ky aspekt, dëshmia e tij mund t’i hyjë më së shumti në punë Gjykatës Speciale, nëse e ka për qëllim ta kuptojë të vërtetën për UÇK-në dhe protagonistët që po gjykohen padrejtësisht në Gjykatën Speciale në Hagë.

Për këtë rast do të ndajë me lexuesit disa fakte që dëshmojnë se akuza ndaj kreut politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, sidomos ndaj Hashim Thaçit e Jakup Krasniqit, po edhe ndaj Kadri Veselit e Rexhep Selimit, është e montuar, pa mbështetje në fakte. Po e nis nga një kryefakt: deri sa përfaqësuesit politikë të UÇK-së po merrnin pjesë në delegacionin e përbashkët (edhe me LDK-në) në Konferencën e Rambujesë, komandantët e terrenit e kishin shkarkuar komandantin e përgjithshëm dhe e kishin emëruar një komandant të ri. Autori, duke qenë pjesëmarrës në konferencën e Rambujesë dhe pastaj në mbledhjen në terren ku u diskutuan ato ndryshime, ka ngritur disa hipoteza mbi implikimin dhe ndikimin e faktorëve të jashtëm përfshirë edhe segmente të shërbimeve konkrete sekrete. Këtë pistë Gjykata Speciale me gjasë e ka injoruar në tërësi, ndërsa shumë e mundshme duket që disa nga çrregullimet dhe krimet janë ideuar e mbase edhe kryer nga shërbime sekrete armiqësore. Gjykata do të duhej të gjente mënyra ta adresonte këtë pistë. Jakup Krasniqi pranon se ndryshimet që ishin bërë pa dijeninë dhe pa miratimin e kreut politik (në këtë rast Hashim Thaçit e Jakup Krasniqit, po edhe vetë Azem Syles) u miratuan a posteriori nga kreu politik, vetëm për ta ruajtur unitetin.

Pra, kreu politik kishte humbur në atë ballafaqim. Kjo provon se segmente të terrenit kishin ndikim më të madh se sa kreu politik. Po qe se Gjykata Speciale e pranon këtë gjendje faktike, pra të implikimit dhe ndikimit të shërbimeve sekrete armiqësore në njërën anë dhe të ndikimit dominues të njerëzve nga terreni, në anën tjetër, atëherë bie poshtë e tërë akuza ndaj drejtuesve politikë, Hashim Thaçit, Jakup Krasniqit, Kadri Veselit e Rexhep Selimit, që janë duke u gjykuar në Hagë. Askush nuk mund të gjykohet, nëse nuk ka qenë urdhërdhënës ose zbatues i veprimeve.

Nga dëshmitë që sjellë autori lidhur me Konferencën e Rambujesë, mund të kuptohet qëndrimi absurd i Gjykatës Speciale, e cila ka akuzuar figurat politike që kanë qenë pro pjesëmarrjes në atë konferencë dhe kanë qenë vendimtar për firmosjen e Marrëveshjes së Parisit nga ana e Kosovës. Po qe se Gjykata do të kishte preokupim të zbulonte krimet eventuale, ajo do të duhej të orientohej drejt faktorëve konkretë, që kanë qenë kundër asaj konference dhe kundër firmosjes së asaj marrëveshjeje.

Ndërsa, Gjykata është vënë në ndjekje penale të figurave kryesore, që e kanë shtyrë përpara firmosjen e Marrëveshjes së Rambujesë/Parisit. Çdo interpretim logjik do të jep konkluzionin se kjo Gjykatë po tenton një lloj hakmarrjeje ndaj atyre që mundësuan aktivizimin e NATO-s kundër caqeve ushtarake të Jugosllavisë (Serbisë.) Ky është absurd sui generis, meqë Gjykata financohet dhe vepron në truallin e shteteve të NATO-s (dhe BE-së.) Rezulton se kjo Gjykatë po tenton në mënyrë tinëzare që të akuzojë dhe dënojë edhe vetë NATO-n, për aleancën e saj funksionale me UÇK-në, në pengimin e spastrimit etnik dhe gjenocidit serb në Kosovë. Kujt i duhet kjo ndërmarrje perverse, përveç armiqve të NATO-s?

Dëshmia e Jakup Krasniqit në librin “Kthesa e madhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës”, për aktivitetin e tij edhe në lëvizjen paqësore, nëse respektohet si fakt, do ta rrëzonte çdo vendim penalizues që eventualisht do të mund të ndërmirrej kundër tij dhe krerëve të tjerë politikë të UÇK-së.

Jakup Krasniqi, dëshmon se në kohën kur ishte i angazhuar në kreun e UÇK-së, vazhdonte të ishte kryetar i Degës së LDK-së në Gllogovc (Drenas), duke shërbyer pra edhe në politikën paqesore që ndiqte LDK-ja. Ky fakt nuk mund të injorohet nga Gjykata Speciale, sepse dëshmon se autori përkatësisht i akuzuari Jakup Krasniqi, ka dhënë kontribut në zgjidhjen paqesore të krizës. Vetëm kur është bindur se politika paqesore po dështonte, ai ka kërkuar angazhim me rrugë më aktive për ta mbrojtur popullin dhe Kosovën nga terrori ushtarak e policor i Serbisë.

Edhe angazhimi i Jakup Krasniqit në delegacionin në Rambuje, qëndrimet konstruktive të tij, të cilat e kanë bërë që të pranohej edhe nga LDK-ja si kandidaturë për postin e kryeministrit në Qeverinë e Përkohshme të Kosovës, është dëshmi që nuk mund të anashkalohet as nga Gjykata Speciale e aq më pak nga historia e re e Kosovës. Në këtë kontekst mund të sjellë edhe një dëshmi/sqarim plotësues lidhur me takimet e një përfaqësie të LDK-së me Jakup Krasniqin në Tiranë, në maj 1999, të cilit i referohet autori në libër, në faqet 225-226.

Meqë kam qenë një nga promotorët e atij takimi, mund të them si vijon: takimi vërtet ka qenë konstruktiv dhe vullneti i Jakupit për të gjetur një pajtim për inkuadrimin e LDK-së në QPK, ka qenë shumë i madh. Nuk e ka përjashtuar as mundësinë e integrimit të Bujar Bukoshit në atë qeveri, nëse do të ishte propozim yni e as ndryshimin e disa resorëve, për të fuqizuar LDK-në në atë qeveri. E vërteta të cilën autori Jakup Krasniqi nuk ka pasur si ta dijë është se hyrja e LDK-së në atë qeveri, e cila dukej punë e kryer dhe çështje e pak ditëve, (pritej kthimi i Bukoshit nga SHBA në Tiranë) u pengua nga mesazhi që dërgoi Rugova, për të ndërprerë ato kontakte, kur arriti në Romë pas lirimit nga Beogradi, ku faktikisht ishte peng lufte i Millosheviqit. Pra, negociata për të cilat Jakup Krasniqi ka qenë i hapur dhe vullnetmirë, janë ndërprerë nga ana e LDK-së. (Në një takim që më vonë u zhvillua në Shkup me Rugovën, dolën në pah mospajtimet tona për këtë çështje, që sollën edhe largimin e disave prej nesh nga LDK-ja pas çlirimit të vendit.) Pra, mbetet fakt kokëfortë se po të varej nga vullneti i shprehur i Jakup Krasniqit, LDK do të bëhej pjesë e Qeverisë së Përkohshme të Kosovës, çka tregon qartë se ai nuk ka pasur asnjë ndjenjë refuzimi e aq më pak ndjenjë hakmarrjeje ndaj kundërshtarëve politikë. Ndërsa, po të formohej një qeveri e përbashkët në maj 1999, ashtu si insistonte edhe Jakup Krasniqi, menaxhimi i krizës së pas çlirimit, përfshirë veprimet e shërbimeve sekrete armiqësore dhe aktet e hakmarrjeve, do të menaxhohej me më shumë sukses dhe disa nga ato raste që janë sot në Hagë, nuk do të ndodhnin fare. Këto janë fakte të cilat nuk ka gjykatë në botë, pra as Gjykata Speciale, që mund t’i falsifikojë. Nuk besoj se duhet të inkurajohet askush në Gjykatën Speciale nga letargjia e tashme në Kosovë, e imponuar nga forcat politike fanatike kundër disave nga ish krerëve politikë të UÇK-së. Kjo nuk zgjatë gjithmonë. Kosova dhe shqiptarët do ta kërkojnë drejtësinë dhe të vërtetën e historisë së tyre të lavdishme, deri në ditën e fundit në Tokë.

Lidhur me formimin dhe veprimin e Gjykatës Speciale ka edhe disa gjera të tjera jologjike, të cilat katër të akuzuarit në Hagë thjesht i kanë shndërruar në pengje të lojërave konspirative diplomatike. Në këtë sfond, roli i administratës Obama, me Hilari Klintonin e Xhoe Bajdenin, në imponimin e Gjykatës Speciale, mbetet i pakuptueshëm, i palogjikshëm, absurd. A mund të jetë ai angazhim si pjesë e marrëveshjes xhentëllmene Tallbot-Çernomyrdin në Moskë dhe akordit të ministrave amerikanë e rusë në korrik 1999 në Helsinki? Pyetjet mbeten pezull, por Gjykata me vendosmërinë e saj për të dënuar me çdo kusht, me dëshmitarë të rrremë, kreun politik të UÇK-së që nuk lejoi spastrimin etnik e gjenocidin serb e me vonë riintegrimin e Kosovës në ish Jugosllavi, duket si përgjigje konkrete.

Pra, ka indikacione që gjykimi është produkt i akordeve të hershme të fshehta, të vitit 1999, për të shëruar egot e komplekset ruse, e kurrsesi një proces mirëfilli gjyqësor. Është në nivel të idiotizmit tentativa që shërimi i egove dhe komplekseve ruse të vitit 1999 të bëhet duke gjykuar aleatët e NATO-s të asaj kohe, pra, kreun politikë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Pa rolin e UÇK-së NATO nuk do të mund të hynte në Kosovë e as të krijonte kushtet për anëtarësim në NATO të shteteve ballkanike, Malit të Zi, Shqipërisë e Maqedonisë, pra forcimin e krahut jugor të NATO-s. Takimet dhe bisedat e Jakup Krasniqit, me kreun e NATO-s, me diplomatët e rëndësishëm perëndimorë në atë periudhë, të prezentuar me fakte në këtë libër, janë dëshmi e pakontestueshme e aleancës së UÇK-së me NATO-n dhe me Perëndimin.

Këtë të vërtetë nuk mund ta ndryshojë asnjë gjykatë në botë. Për të vënë drejtësinë në vend, Gjykata Speciale do të mund të mirrej me kryesit konkretë të krimeve e jo me gjykimin e kreut politik të UÇK-së që de facto kanë qenë partnerë i strategjisë së zgjerimit të NATO-s në Ballkan. P.S. Nuk e di a është i përkthyer në anglisht libri i Jakup Krasniqi, “Kthesa e madhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës.” Nëse është, gjykatësit do të duhej ta kishin lexuar dhe ta kishin para sysh si një fakt të pakalueshëm për të dhënë drejtësinë përkatësisht për t’u dhënë pafajësinë autorit dhe shokëve të tij.

Flora Brovina u largua por dëshmia e saj e planifikuar për nesër nuk mund të dëgjohet më prej saj

by

Ndriçim Kulla/

Vdekja e Flora Brovinës në moshën 76-vjeçare nuk është vetëm ndarja nga jeta e një mjekeje, poeteje, veprimtareje dhe ish-deputeteje të Kosovës; është edhe një nga ato ikje të dhimbshme që vijnë në një çast kur historia ende kërkon të dëgjojë zërin e dëshmitarit. Pikërisht nesër, kur ajo ishte parashikuar të dëshmonte në gjykatë lidhur me Masakrën e Dubravës, Flora Brovina u largua nga kjo botë, duke lënë pas një jetë të lidhur në mënyrë të pazgjidhshme me fatin tragjik të Kosovës.

Flora Brovina i përkiste kësaj kategorie të dytë. Ajo e njohu jetën në disa prej dimensioneve të saj më të vështira: si mjeke që iu përkushtua fëmijëve, si poete që kërkoi ta shprehte botën përmes fjalës, si veprimtare për të drejtat e grave, si grua e përndjekur dhe e burgosur gjatë luftës dhe më pas si politikane që e vazhdoi angazhimin e saj publik në Kosovën e pasluftës.

E lindur në Skenderaj dhe e shkolluar në Prishtinë, me studime mjekësie në Beograd e Prishtinë dhe specializim në pediatri në Zagreb, Brovina ndërtoi fillimisht një jetë profesionale që mund të kishte mbetur brenda kufijve të mjekësisë dhe letërsisë. Por historia e Kosovës nuk do ta lejonte një jetë të tillë të qetë. Në vitin 1992 ajo themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare, duke u përfshirë drejtpërdrejt në mbrojtjen e të drejtave të grave dhe në jetën shoqërore të Kosovës.

Pastaj erdhi lufta.

Më 20 prill 1999, ajo u rrëmbye në banesën e saj nga paramilitarët serbë dhe u dërgua në burgun e Pozharevcit në Serbi, ku u dënua me dymbëdhjetë vjet burg. Për një grua që kishte zgjedhur profesionin e mjekut dhe kishte shkruar poezi, kjo ishte një kthesë brutale e fatit: nga kujdesi për jetën te përvoja e drejtpërdrejtë e dhunës dhe e burgimit politik.

U lirua në vitin 2000, pas presionit ndërkombëtar, dhe u kthye në Kosovë. Por njeriu mund të lirohet nga burgu, ndërsa historia që ai ka përjetuar mbetet e burgosur brenda kujtesës. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e figurës së Flora Brovinës: ajo nuk e përjetoi historinë vetëm si politikane, por edhe si dëshmitare.

Dhe tani, në çastin kur pritej që ajo të fliste për Masakrën e Dubravës, zëri i saj u shua.

Por një dëshmi historike nuk vdes domosdoshmërisht bashkë me dëshmitarin. Ajo mbetet në dokumente, në kujtesën e njerëzve, në dëshmitë e mëparshme, në pyetjet që historia vazhdon t’u bëjë institucioneve dhe mbi të gjitha në ndërgjegjen e një shoqërie që nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke i mbyllur sytë para së kaluarës.

Flora Brovina ishte edhe poete. Kishte botuar vëllimet “Verma emrin tim”, “Bimë e zë” dhe “Mat e çmat”, ndërsa krijimtaria e saj ishte përfshirë në antologji dhe ishte përkthyer në gjuhë të ndryshme. Kjo anë e saj është veçanërisht domethënëse, sepse te figura e saj fjala kishte dy jetë: fjalën e poetes dhe fjalën e dëshmitares. E para kërkonte të shprehte ndjesinë; e dyta kërkonte të ruante të vërtetën. Ndoshta kjo është arsyeja pse largimi i saj, pikërisht në prag të një dëshmie gjyqësore, krijon një ndjesi të veçantë boshllëku. Sikur historia, për një çast, të kishte mbetur duke pritur te dera e gjykatës një zë që nuk do të hyjë më.

Por historia nuk duhet të presë vetëm dëshmitarin. Ajo duhet të kërkojë provat, dokumentet, përgjegjësit dhe të vërtetën. Flora Brovina ishte deputete e Kuvendit të Kosovës në radhët e Partisë Demokratike të Kosovës dhe kryetare e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, por këto poste, sado të rëndësishme, nuk e përmbledhin dot jetën e saj. Ajo ishte një nga ato gra që e kaluan jetën në kufirin e vështirë midis fjalës dhe veprimit, midis kulturës dhe politikës, midis profesionit dhe sakrificës.

Sot Kosova humbi një figurë të njohur të jetës së saj publike. Por, në një kuptim më të thellë, Kosova humbi edhe një dëshmitare të një kohe që ende nuk ka përfunduar së treguari të gjitha të vërtetat e saj.

Flora Brovina u largua. Dëshmia e saj e planifikuar për nesër nuk mund të dëgjohet më prej saj. Por pyetjet që ajo mbartte nuk u larguan bashkë me të. Dhe për sa kohë Masakra e Dubravës mbetet një plagë e historisë së Kosovës, pyetjet e saj do të vazhdojnë të kërkojnë përgjigje. Sepse njerëzit vdesin, dëshmitarët largohen, por e vërteta, kur është ende e papërfunduar, nuk pranon të varroset.

Nga Thaçi tek UÇK-ja: Kur drejtësia po bëhet “fajësi nga asociimi”

by

Nga Rafael Floqi/

Procesi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit në Hagë nuk ka të bëjë vetëm me pyetjen nëse gjatë luftës në Kosovë janë kryer krime. Pyetja juridike është shumë më konkrete: nëse krimet e pretenduara kanë ndodhur, a është provuar se këta katër persona mbajnë përgjegjësi penale për to? Ky dallim është themelor. Në një proces penal nuk mjafton të provohet se një krim ka ndodhur; duhet të provohet edhe lidhja ndërmjet atij krimi dhe personit që akuzohet. Pikërisht këtu fillon debati më i vështirë juridik i këtij procesi.

Ekzistenca e një vrasjeje, torture, ndalimi të paligjshëm apo keqtrajtimi nuk e bën automatikisht përgjegjës një drejtues politik ose ushtarak. Mund të provohet vendi ku ka ndodhur krimi, koha, viktima dhe madje edhe autori fizik, por mbetet një pyetje tjetër: si lidhet personi në bankën e të akuzuarve me atë vepër? A e kreu? A e urdhëroi? A e ndihmoi? A ishte pjesë e një plani kriminal? A kishte kontroll real mbi autorët? Çfarë dinte dhe çfarë synonte? Në gjuhën juridike këto çështje shpjegohen me koncepte të ndryshme teknike, por për lexuesin mund të përmblidhen me dy pyetje të thjeshta: çfarë bëri i akuzuari dhe çfarë dinte ose synonte?

Krimi dhe përgjegjësia janë dy gjëra të ndryshme

Ky është ndoshta parimi më i rëndësishëm për të kuptuar procesin. Të provosh se një krim ka ndodhur nuk do të thotë automatikisht se ke provuar fajësinë e personit që po gjykohet. Mund të ekzistojnë prova bindëse për një krim, por të mos ekzistojnë prova të mjaftueshme që e lidhin atë me një drejtues të caktuar. Profesor Timothy Waters e identifikon pikërisht këtë si një nga vështirësitë kryesore të çështjes: mund të jetë më e lehtë të provohet vetë krimi sesa marrëdhënia ndërmjet atij krimi dhe personave që ndodhen në bankën e të akuzuarve.

Kjo është arsyeja pse përgjegjësia penale duhet të jetë individuale. Nuk mund të thuhet: një pjesëtar i një organizate kreu një krim, prandaj drejtuesi i organizatës është automatikisht përgjegjës. Midis këtyre dy pikave duhet të ekzistojë prova juridike që i bashkon. Sa më larg të jetë një i akuzuar nga autori fizik dhe vendi i krimit, aq më e rëndësishme bëhet kjo lidhje.

Çfarë është “ndërmarrja e përbashkët kriminale”?

Një nga teoritë juridike mbi të cilat mbështetet akuza është ajo e ndërmarrjes së përbashkët kriminale, e njohur me shkurtesën JCE. Në thelb, ideja është e thjeshtë: në krimet e organizuara nuk është e nevojshme që çdo person të kryejë fizikisht çdo krim. Njëri mund të planifikojë, një tjetër të organizojë, një tjetër të japë urdhra dhe dikush tjetër të kryejë veprën. Ligji ndërkombëtar ka zhvilluar forma të përgjegjësisë që synojnë të arrijnë edhe personat që kontribuojnë në një plan kriminal pa qenë domosdoshmërisht autorët fizikë të çdo vepre.

Kjo teori është zhvilluar në jurisprudencën

ndërkombëtare të krijuar pas konflikteve të armatosura të dekadave të fundit. Ajo ka marrë forma të ndryshme: në disa raste kërkohet të provohet se disa persona kishin një qëllim kriminal të përbashkët; në raste të tjera shqyrtohet pjesëmarrja në një sistem të organizuar kriminal; ndërsa forma më e diskutueshme mund të përfshijë edhe krime që nuk ishin pjesë e drejtpërdrejtë e planit fillestar, por pretendohet se ishin pasoja të parashikueshme të tij. Këto janë doktrina juridike të përgjithshme dhe përmendja e tyre nuk krijon asnjë barazim historik, politik apo moral ndërmjet palëve të konflikteve ku ato janë zhvilluar.

Pikërisht forma e zgjeruar e përgjegjësisë krijon pyetjen më të ndjeshme: deri ku mund të shkojë përgjegjësia e një personi për veprimet e një personi tjetër? Nëse kufiri zgjerohet tepër, ekziston rreziku që lidhja individuale me krimin të dobësohet dhe vendin e saj ta zërë pozita që personi kishte në organizatë.

JCE nuk do të thotë automatikisht fajësi kolektive

Duhet të jemi të kujdesshëm edhe në drejtimin tjetër. Nuk do të ishte juridikisht e saktë të thuhej se teoria e ndërmarrjes së përbashkët kriminale është vetvetiu fajësi kolektive. Nëse Prokuroria provon ekzistencën e një qëllimi kriminal, pjesëmarrjen e individit në të, kontributin e tij dhe elementin e nevojshëm të dijenisë ose qëllimit, atëherë përgjegjësia vazhdon të jetë individuale.

Problemi lind nëse këto hallka nuk provohen dhe zëvendësohen me një arsyetim më të thjeshtë: ishte drejtues, prandaj duhet të ketë ditur; ishte pjesë e strukturës, prandaj duhet të jetë përgjegjës. Ligji penal kërkon më shumë. Duhet të provohet se çfarë bëri konkretisht individi, çfarë dinte, çfarë synonte dhe si lidhej kontributi i tij me krimet e pretenduara.

Prandaj pyetja serioze juridike nuk është nëse JCE-ja është një teori “e mirë” apo “e keqe”. Pyetja është: a janë provuar elementet e saj për secilin nga katër të akuzuarit, përtej dyshimit të arsyeshëm?

Kur akuza rrezikon të rrëshqasë drejt “ad hominem”

Termi ad hominem nuk është një kategori e së drejtës penale. Ai përshkruan një gabim logjik: në vend që të merresh me provën ose argumentin, përqendrohesh te personi. Megjithatë, ky koncept na ndihmon të kuptojmë një rrezik të veçantë në procese penale me peshë të madhe politike dhe historike.

Pyetja e drejtë është: “Çfarë bëri i akuzuari?” Rreziku fillon kur ajo zëvendësohet me: “Kush ishte i akuzuari?”

Nëse arsyetimi do të ishte: Hashim Thaçi ishte drejtues i UÇK-së; disa pjesëtarë të UÇK-së pretendohet se kryen krime; prandaj Thaçi është përgjegjës për ato krime — atëherë mungon pikërisht hallka që duhet të provojë Prokuroria. E njëjta kërkesë vlen individualisht për Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Duhet të provohet lidhja konkrete ndërmjet secilit individ dhe krimeve për të cilat kërkohet përgjegjësi.

Pa këtë lidhje lind rreziku i asaj që në gjuhën e zakonshme quhet “fajësi nga asociimi”: je fajtor sepse ishe pjesë e organizatës, sepse ishe drejtues, sepse njihje njerëzit që kryen krime ose sepse kishe një pozitë të rëndësishme. Një proces penal nuk mund të ndalet këtu. Asociimi mund të jetë një rrethanë që shqyrtohet, por nuk duhet të jetë zëvendësim për provën e fajësisë individuale.

Komandant nuk do të thotë automatikisht fajtor

I njëjti kujdes duhet treguar me përgjegjësinë komanduese. Nëse një pjesëtar i një force të armatosur kryen një krim, komandanti nuk bëhet automatikisht fajtor vetëm sepse ishte mbi të në hierarki. Duhet të shqyrtohen pyetje shumë më konkrete: A kishte kontroll real mbi autorin? Çfarë dinte? Kur e mësoi? A kishte mundësi reale të parandalonte krimin ose të vepronte ndaj autorëve?

Për rastin e UÇK-së kjo çon në një nga debatet më të rëndësishme faktike: sa e centralizuar ishte realisht UÇK-ja gjatë periudhës për të cilën bëhet fjalë? Ekzistenca e një Shtabi të Përgjithshëm ose e funksioneve drejtuese nuk e zgjidh automatikisht këtë pyetje. Duhet të provohet se sa kontroll real ushtrohej nga qendra mbi zonat operative dhe njësitë në terren.

Nëse Prokuroria provon një zinxhir të qartë komandimi dhe kontroll efektiv, argumenti i saj forcohet. Nëse provohet se njësitë ose zonat operative kishin autonomi të konsiderueshme dhe se drejtuesit qendrorë nuk ushtronin kontroll efektiv mbi veprimet konkrete, lidhja juridike bëhet më e vështirë. Në të dyja rastet, prova duhet të vendosë, jo titulli i funksionit.

Argumenti i Prokurorisë

Duhet kuptuar drejt edhe pozicioni i Prokurorisë. Krimet e organizuara rrallë dokumentohen me një urdhër të shkruar ku një drejtues thotë shprehimisht të kryhet një krim. Përgjegjësia mund të provohet edhe nëpërmjet një tërësie faktesh: komunikimeve, urdhrave, takimeve, raportimeve, modeleve të përsëritura të sjelljes, marrëdhënieve ndërmjet drejtuesve dhe personave në terren, reagimit ndaj krimeve dhe mënyrës se si funksiononte struktura.

Prandaj nuk është argument i mjaftueshëm për Mbrojtjen të thotë se një drejtues nuk ka kryer personalisht një vrasje apo torturë. Ligji penal mund të njohë përgjegjësi edhe për persona që organizojnë, ndihmojnë ose marrin pjesë me vetëdije në një plan kriminal. Ky është argumenti juridik më i fortë i Prokurorisë.

Por Prokuroria duhet ta provojë këtë lidhje. Nuk mund ta supozojë.

Argumenti i Mbrojtjes

Këtu qëndron edhe argumenti kryesor i Mbrojtjes: edhe nëse provohet se një krim ka ndodhur, ku është prova që lidh pikërisht këtë të akuzuar me atë krim? Nëse provohet krimi, por jo zinxhiri i përgjegjësisë; nëse provohet ekzistenca e një strukture politike ose ushtarake, por jo qëllimi kriminal; nëse provohet se njerëzit njiheshin dhe bashkëpunonin, por jo se kishin një marrëveshje kriminale; nëse provohet pozita, por jo kontrolli real — atëherë mbeten boshllëqe juridike.

Dhe këto boshllëqe nuk duhet të mbushen me supozime.

Barra nuk është mbi të akuzuarin që të provojë pafajësinë e tij. Barra është mbi Prokurorinë që të provojë fajësinë sipas standardit që kërkon ligji.

Kjo është arsyeja pse një gjykatë mund të arrijë në përfundimin se një krim ka ndodhur, por njëkohësisht të konstatojë se përgjegjësia e një të akuzuari të caktuar për atë krim nuk është provuar. Waters e konsideron këtë një mundësi juridike reale dhe thekson se vështirësia kryesore mund të jetë pikërisht lidhja ndërmjet krimeve dhe personave në gjykim.

UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë

Këtu arrijmë te çështja që tejkalon sallën e gjyqit. Formalisht, në Hagë gjykohen katër individë. Vetë logjika e së drejtës penale ndërkombëtare mbështetet mbi përgjegjësinë individuale. Por Waters vëren se procese të tilla mund të marrin në opinionin publik një kuptim shumë më të gjerë dhe të perceptohen si gjykime ndaj një lëvizjeje politike ose ushtarake.

Pikërisht këtu duhet bërë ndarja më e fortë. Një vendim ndaj Hashim Thaçit është juridikisht vendim ndaj Hashim Thaçit. Një vendim ndaj Kadri Veselit është vendim ndaj Kadri Veselit. E njëjta gjë vlen për Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Një vendim fajësie ndaj njërit ose disa prej tyre nuk është automatikisht një vendim fajësie ndaj UÇK-së dhe nuk mund të shndërrohet vetvetiu në një vendim mbi karakterin e luftës çlirimtare të Kosovës.

Edhe e kundërta është e vërtetë. Një vendim pafajësie ndaj katër të akuzuarve nuk do të thotë automatikisht se gjatë luftës nuk është kryer asnjë krim nga asnjë individ.

Fajësia është individuale. Pafajësia është individuale.

Kjo është pikërisht vija që nuk duhet të humbasë.

Një luftë nuk mund të gjykohet përmes biografisë së katër njerëzve

Këtu qëndron edhe rreziku më i madh historik i procesit. Një gjykatë penale është ndërtuar për të përcaktuar përgjegjësinë e individëve për vepra të caktuara. Ajo nuk është komision historik që duhet të japë një verdikt për të gjithë luftën e Kosovës.

Historia e UÇK-së përfshin mijëra njerëz, zona të ndryshme, periudha të ndryshme të organizimit, një konflikt të armatosur, ndërhyrjen ndërkombëtare dhe një kontekst historik shumë më të gjerë se biografia e katër personave. Reduktimi i gjithë kësaj historie në një proces penal ndaj katër individëve do të ishte jo vetëm historikisht problematik, por edhe juridikisht i pasaktë.

Kjo nuk do të thotë se individët nuk duhet të përgjigjen kur provohet se kanë kryer krime. Përkundrazi, pikërisht sepse përgjegjësia është individuale, kushdo që provohet se ka kryer ose ka marrë pjesë penalisht në një krim duhet të përgjigjet për veprimet e veta.

Por formula duhet të funksionojë edhe në drejtimin tjetër: askush nuk duhet të mbajë përgjegjësi penale për atë që nuk është provuar se ka bërë, urdhëruar, ndihmuar apo për të cilën nuk plotësohen elementet e tjera të përgjegjësisë që kërkon ligji.

Prokuroria akuzon; gjykata vendos

Kjo është ndoshta fjalia më e thjeshtë për të kuptuar gjithë procesin: Prokuroria akuzon; gjykata vendos.

Aktakuza nuk është vendim. Pretendimi nuk është provë. Pozita nuk është fajësi. Asociimi nuk është përgjegjësi automatike. Dhe ekzistenca e një krimi nuk është vetvetiu provë se çdo person mbi autorin fizik në një strukturë politike ose ushtarake është përgjegjës për të.

Pyetja përfundimtare e gjykatës duhet të mbetet e ngushtë: A është provuar, përtej dyshimit të arsyeshëm, përgjegjësia penale individuale e secilit prej katër të akuzuarve për veprat konkrete që i atribuohen?

Jo: a ishte UÇK-ja fajtore?

Jo: a ishte lufta e Kosovës fajtore?

Jo: çfarë verdikti duhet të japë historia?

Këto nuk janë pyetjet e një gjykate penale.

Drejtësia duhet të ecë nga krimi te prova, nga prova te lidhja me individin dhe vetëm atëherë te fajësia. Jo nga emri i individit te krimi; jo nga pozita te supozimi; jo nga organizata te fajësia e drejtuesit.

Në këtë pikë bashkohen të gjitha komplikimet juridike të procesit: JCE-ja, përgjegjësia komanduese, standardi i provës, prezumimi i pafajësisë dhe rreziku i fajësisë nga asociimi. Secila prej këtyre teorive mund të jetë një instrument legjitim i drejtësisë, por asnjëra nuk duhet të shndërrohet në rrugë të shkurtër drejt fajësisë.

Në Hagë janë katër individë. UÇK-ja nuk është i pandehuri i pestë.

Nëse kjo vijë ruhet, cilido qoftë rezultati, do të kemi një aktgjykim penal për përgjegjësinë e individëve. Nëse ajo humbet, procesi rrezikon të lexohet si një gjykim mbi një ushtri, një luftë dhe një histori të tërë.

Dhe kjo do të ishte një çështje krejt tjetër nga ajo që një gjykatë penale është thirrur të vendosë.

“Beyond the Runway”, kur moda kthehet në forcë, shpresë dhe motivim

by

Sokol Paja/

Spektakli “Beyond the Runway”, i ideuar nga stilistja shqiptare Lejda Troci dhuroi një emocion shumë të veçantë njerëzor, kulturor e patriotik për bashkatdhetarët shqiptarë në Manhattan, në një spektakël që shkoi përtej modës dhe pasarelës, duke dhënë mesazhe të fuqishëm për gratë që kanë përballuar betejën me kancerin: jeta vazhdon, shpresa mbetet dhe ëndrrat mund të rilindin edhe pas sfidave më të vështira. Nën tingujt e këngës atdhetare “Moj e bukura Arbëri”, mjekë shqiptarë, diplomatë, inxhinierë, studentë, artistë, gazetarë, drejtues organizatash e shoqatash, profesionistë të spikatur, miq e bashkëpunëtorë shqiptarë u bënë pjesë e kësaj ëndrre, duke dëshmuar se solidariteti, dashuria dhe komuniteti mund të shndërrohen në forcë, besim dhe shpresë.

Arti bashkon, promovon dhe forcon komunitetin shqiptar. Çdo veshje e koleksionit të shfaqur në spektakël mbarte një histori personale, një emocion dhe një simbol të forcës, dashurisë, jetës. Punimet me dorë, qëndisjet dhe punimet me grep sollën në pasarelë një pjesë të traditës së lashtë shqiptare, ndërsa ngjyrosja natyrale e pëlhurave me fruta përcjell një trashëgimi të ruajtur nga nënat dhe gjyshet shqiptare. Një prej krijimeve në veshje është dhuruar për Memorial Sloan Kettering Cancer Center, të ardhurat do t’i kushtohen kërkimit shkencor për kancerin e gjirit. Spektakli “Beyond the Runway” erdhi si një dëshmi e vlerave shqiptare, e dashurisë, kujdesit, miqësisë dhe fuqisë që lind kur njerëzit qëndrojnë së bashku në ditë dhe kohë të vështira.

“Beyond the Runway” udhëhequr nga kompania e themeluar nga Lejda Troci “A Tangerine Design” nuk ishte thjesht një spektakël mode; ishte një rrëfim i forcës njerëzore, i një gruaje që e ktheu një betejë të vështirë në frymëzim dhe një ëndërr personale në një mesazh shprese për motrat, nënat dhe vajzat shqiptare. Çdo veshje që u shfaq në sfilatë përmbante një kujtim, një dhimbje, një lot, një buzëqeshje dhe mbi të gjitha, një dritë, një jetë, një shpresë.