s p – Page 25 – Dielli

AND-ja Zgidh Debatin Mbi Prejardhjen Ilire të Shqiptarëve

August 22, 2026 by s p

Një sërë zbulimesh të rëndësishme shkencore të viteve të fundit po u japin përgjigje përfundimtare debateve shekullore mbi etnogenezën e popullit shqiptar.

Përmes gërshetimit të paleo-gjenetikës moderne, gjuhësisë krahasuese dhe arkeologjisë, kërkimet e fundit konfirmojnë se shqiptarët modernë gëzojnë një vazhdimësi të pandërprerë biologjike dhe kulturore me popullsitë e lashta paleo-ballkanike, e veçanërisht me ilirët.

Në qendër të këtij zbulimi shkencor qëndron një studim madhor ndërkombëtar i gjenomës antike, (gjenet e skeleteve të lashta), i botuar fillimisht në platformën akademike bioRxiv dhe i plotësuar në revistën prestigjoze Nature Human Behaviour, nën titullin “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”.

Ky projekt ndërkombëtar, ku morën pjesë instituicoine të rëndësishme shkencore dhe universitete si Oxford, Tel Aviv dhe Cincinnati, analizuan më shumë se 6000 gjenome, (nga skelete të lashta) të Euroazisë Perëndimore krahas mostrave të shqiptarëve të sotëm.

Rezultatet e analizave të AND-së zbuluan një vazhdimësi të shumë intensive të linjave atërore (kromozomi Y) që nga Epoka e Bronzit dhe e Hekurit në Ballkanin Perëndimor prezente tek shqiptarët e sotëm.

Ndërsa valët e mëdha të migrimeve sllave të shekujve VI-VII ndryshuan rrënjësisht strukturën demografike të pjesës tjetër të Ballkanit, rajonet malore të Shqipërisë shërbyen si një “magazinë apo fortesë e pa sulmuar gjenetike”.

Të dhënat gjenetike tregojnë se profili i pastër i kësaj popullsie ishte i konsoliduar në këto troje që rreth viteve 800–900 të erës sonë, shumë përpara përmendjes së parë të shqiptarëve në dokumentet historike të shekullit XI.

Ndikimi gjenetik sllav te shqiptarët mbetet minimal, duke u luhatur mesatarisht vetëm midis 10% dhe 20%, çka dëshmon për një izolim të gjatë dhe qëndrueshmëri demografike të popullsisë vendase.

Edhe pse ilirët nuk lanë pas dëshmi të shkruara të shtjelluara, gjuhëtarët vërejnë se gjuha shqipe përbën një degë krejtësisht të veçantë dhe të vetme në pemën e gjuhëve indo-evropiane.

Ndryshimet fonetike të emrave të lashtë gjeografikë dëshmojnë se ata kanë evoluar sipas rregullave të brendshme të shqipes. Emri antik i kryeqytetit ilir, Scodra, u shndërrua natyrshëm në Shkodër përmes kalimit fonetik paleo-ballkanik nga “Sc” në “Shk”. Në mënyrë të ngjashme, qyteti bregdetar Dyrrhachium u bë Durrës, ndërsa lumi Mathis u kthye në Mat. Për më tepër, gjuha shqipe ndan rrënjë unike leksikore me gjuhën mesapike—një degë e zhdukur e ilirishtes në Italinë e Jugut.

Nga pikëpamja e kulturës materiale, kalimi nga antikiteti i vonë në mesjetën e hershme dokumentohet përmes të ashtuquajturës “Kultura e Komanit”, e zbuluar në Shqipërinë e Veriut.

Gjetjet arkeologjike tregojnë se kjo kulturë shërbeu si urë lidhëse mes qytetërimit romako-ilir në rënie dhe principatave të para arbërore.

Shkenca moderne dhe AD-ja po vërtetojnë kështu se pretendimet e vjetra për migrime të vonshme të shqiptarëve nuk kanë bazë shkencore, duke vulosur përfundimisht lidhjen direkte mes ilirëve dhe pasardhësve të tyre modern.

Gjenetika e Popullatave dhe Evolucioni Gjuhësor: Si u Ruajt Shqipja dhe ADN-ja Ilire Përgjatë Epokave

Pas botimit të të dhënave të para mbi vazhdimësinë iliro-shqiptare, komuniteti shkencor ndërkombëtar ka hedhur dritë edhe mbi mekanizmat e saktë se si kjo popullsi arriti të mbijetonte.

Përmes një analize të thelluar të metodologjisë gjenetike të përdorur në studimin e fundit të publikuar në Nature Human Behaviour dhe bioRxiv, si dhe të strukturës dialektore shqipe – gëgë e toskë, zbulohet një pasqyrë unike e izolimit dhe qëndrueshmërisë demografike.

Gjenetika e Popullatave: Metodologjia IBD dhe Linjat Atërore (Y-DNA)

Për të kapërcyer kufizimet e analizave të vjetra gjenetike, ekipi ndërkombëtar i kërkuesve përdori një protokoll të avancuar bioinformatik të quajtur analiza e segmenteve IBD (Identical-by-Descent).

Metoda IBD: Kjo teknikë lokalizon pjesë të gjata dhe identike të ADN-së të trashëguara pa ndryshime nga një paraardhës i përbashkët. Studimi zbuloi se shqiptarët kanë shkallën më të lartë të segmentit të përbashkët IBD në të gjithë Evropën. Për periudhën midis viteve 500 dhe 1500 të erës sonë, çdo dy shqiptarë të përzgjedhur rastësisht ndajnë mesatarisht rreth 600 paraardhës të përbashkët, një tregues ky i një homogjeniteti të lartë gjenetik dhe i një popullsie që u zhvillua brenda vetes.

Haplogrupet Atërore Autoktone: Rezultatet treguan një prani dominuese të haplogrupeve të kromozomit Y që lidhen drejtpërdrejt me Epokën e Bronzit dhe të Hekurit në Ballkanin Perëndimor. Linjat gjenetike si J2b-L283, E-V13 dhe degë të veçanta të R1b dëshmojnë një vazhdimësi të pandërprerë mashkullore. Këto linja, të cilat gjenden me shumicë në mbetjet skeletore të fiseve ilire të zbuluara në nekropolet e lashta të rajonit, janë të njëjtat që dominojnë gjenetikën e shqiptarëve të sotëm.

Evolucioni Gjuhësor: Ndarja Gëgë-Toskë dhe Rregullat Fonetike

Nga pikëpamja gjuhësore, struktura e brendshme e shqipes dhe ndarja e saj në dy dialektet kryesore—Gëgë në veri dhe Toskë në jug—ofron prova të tjera mbi vjetërsinë e kësaj popullsie.

Kronologjia e Ndarjes Dialektore: Shkencëtarët dhe gjuhëtarët historikë llogarisin se ndarja e parë fillestare midis gëgërishtes dhe toskërishtes ka ndodhur rreth shekujve IV–VI të erës sonë, periudhë që përkon me rënien e Perandorisë Romake dhe fillimin e dyndjeve të mëdha barbare. Kjo do të thotë se proto-shqiptarët ishin të ndarë gjeografikisht përgjatë Lumit Shkumbin përpara se të fillonin migracionet sllave, duke vërtetuar se gjuha ishte tashmë e formësuar në këto troje.

Pse Shqiptarët nuk u Asimiluan?

Studimet gjenetike dhe historike konvergojnë në një pikë: struktura shoqërore e bazuar në klane (fise) dhe terreni thyer malor. Ndërsa popullsitë e fushave u asimiluan gjenetikisht dhe gjuhësisht nga valët e njëpasnjëshme të dyndjeve, klanet iliro-shqiptare në krahinat malore aplikuan një sistem të rreptë endogamie (martesa brenda grupeve të afërta rajonale). Kjo strukturë fisnore ruajti të paprekur jo vetëm kodin gjenetik, por edhe degën e veçantë gjuhësore indo-evropiane që ne flasim sot.

Shpërndarja e Haplogrupeve Kryesore (Y-DNA) në Ballkan

Gjenetika modern, përmes AND-së ka vërtetuar se linjat atërore të shqiptarëve dominohen nga dy haplogrupe kryesore që e kanë zanafillën te popullsitë e lashta të Epokës së Bronzit dhe të Hekurit në Ballkan: J2b-L283 dhe E-V13.

J2b-L283 (Ilir): Ky haplogrup lidhet drejtpërdrejt me fiset e lashta ilire të Ballkanit Perëndimor. Skeletet e lashta të gjetura në nekropolet ilire tregojnë një përqendrim maksimal të kësaj linje pikërisht në zonën e Shqipërisë së sotme, Malit të Zi dhe Bosnjës. Sot, ai arrin pikun e tij botëror te shqiptarët (rreth 15–20%).

E-V13 (Paleo-Balkanik): Një linjë me përhapje të gjerë në të gjithë Ballkanin e lashtë. Te shqiptarët, ky haplogrup përbën rreth 25–30% të linjave mashkullore, duke treguar një asimilim të fiseve fqinje paleo-ballkanike brenda bërthamës iliro-shqiptare gjatë antikitetit.

Grafiku i mëposhtëm tregon krahasimin e pranisë së këtyre dy linjave kryesore autoktone në popullsitë e sotme të Ballkanit:

Huazimet më të Vjetra të Greqishtes së Lashtë në Shqipe

Përveç gjenetikës, gjuha shqipe ruan “fosile” gjuhësore që dëshmojnë kontaktin e drejtpërdrejtë të paraardhësve tanë me helenët e lashtë, shumë përpara periudhës romake apo migrimeve sllave.

Kontakt Para-Dorian (Shekulli VIII para erës sonë): Huazimet më të vjetra vijnë nga dialektet e lashta greke të veriut. Këto fjalë kanë hyrë në shqipe përpara se greqishtja e lashtë të pësonte ndryshime të rëndësishme fonetike.

Fusha e Bujqësisë dhe Tregtisë: Fjalët e huazuara lidhen kryesisht me bimësinë, perimet, tregtinë dhe mjetet e jetesës, çka tregon një marrëdhënie të afërt fqinjësie dhe shkëmbimi ekonomik.

Fjala në Greqishten e Lashtë Fjala në Shqipen Moderne Evolucioni Fonetik / Kuptimi

Láchanon Lakër Ruhet rrënja e lashtë e perimes, duke u përshtatur me mbaresat e shqipes.

Mēlon Mollë Kalimi i rregullt i zanores së gjatë greke “ē” në “o” të shqipes.

Práson Presh Ndryshimi tipik i bashkëtingëllores “s” në “sh” përgjatë shekujve.

Kōpē Kopsht Lidhet me zonat e rrethuara të mbjella ose kopshtet bujqësore.

Këto dëshmi të gërshetuara tregojnë se si kodi gjenetik (ADN) dhe ai kulturor (gjuha) u zhvilluan paralelisht në të njëjtin territor gjeografik, duke i mbijetuar asimilimit falë izolimit malor dhe strukturës fisnore.

Përgatiti: NDREK GJINI

JUSUF BUXHOVI – INTELEKTUALI NË UDHËKRYQET E HISTORISË SHQIPTARE

August 22, 2026 by s p

Frank Shkreli/

Në 80-vjetorin e lindjes, një vështrim mbi veprën e shkrimtarit, historianit, publicistit dhe bashkëpunëtorit të Dr. Ibrahim Rugovës.

80-vjetori i lindjes së Jusuf Buxhovit m’u duk se është një është një rast i mirë për ta trajtuar figurën e tij jo thjesht si një përvjetor personal, por si një bilanc të një veprimtarie gjashtë-dekadëshe në letërsi, gazetari dhe historiografi. Buxhovi mbushi 80 vjeç më 4 gusht 2026 dhe këtë përvjetor e shoqëron edhe 60-vjetori i krijimtarisë së tij.

Ka përvjetorë që shkojnë e vinë, e për të gjithë ne shënojnë vetëm kalimin e viteve, por ka përvjetorë që na japin mundësinë të ndalemi përpara një vepre dhe një jete dhe verprimtarie të madhe. 80-vjetori i Jusuf Buxhovit është një nga ata përvjetor që dua ta kujtojë (megjithse me pak vonesë) me respektin që kam për të dhe për kontributin e tij gjatë viteve. Me Jusuf Buxhovin jam njohur fillimisht në fillim të viteve ’90, në Washington, në një periudhë vendimtare për Kosovën dhe për përpjekjet e saj për të fituar mbështetjen e Shteteve të Bashkuara dhe botës. Ai vinte në Washington si pjesë e delegacioneve të Presidentit Ibrahim Rugova, në kuadër të përpjekjeve të atëhershme për ta paraqitur çështjen e Kosovës para institucioneve qeveritare dhe qarqeve politike amerikane. Ishte koha kur diplomacia politike dhe ajo publike e Kosovës po ndërtonte themelet e mbështetjes së Shteteve të Bashkuara dhe çdo vizitë në Washington kishte një rëndësi të veçantë.

Në ato takime të para dhe më vonë, pata mundësinë ta njoh Jusuf Buxhovin, jo vetëm si gazetar, shkrimtar e publicist, por edhe si një intelektual të angazhuar drejtpërdrejt në çështjen kombëtare dhe si anëtar të ekipit politik e intelektual që shoqëronte Rugovën në përpjekjet e tij diplomatike të asaj kohe. Ky dimension i jetës së tij është shumë i rëndësishëm, sepse e plotëson figurën e Buxhovit si intelektual që nuk qëndroi vetëm në rolin e shkrimtarit, gazetarit dhe historianit, por u përfshi drejtpërdrejt edhe në jetën politike të Kosovës. Sidomos në periudhën e Ibrahim Rugovës, dallohej veprimtaria e tij politike dhe bashkpunimi i ngushtë me Presidentin historik të Kosovës. Në vitet vendimtare të rezistencës politike dhe institucionale të Kosovës, Buxhovi ishte pjesë e rrethit të intelektualëve që e mbështetën vizionin politik të Rugovës dhe rrugën e tij të veçantë drejt lirisë e pavarësisë. Si një nga themeluesit dhe drejtuesit e Lidhjes Demokratike të Kosovës në periudhën e hershme, ai kontribuoi në artikulimin politik të çështjes së Kosovës dhe në përpjekjet për ta ndërkombëtarizuar atë.

Përvoja e gjatë si gazetar dhe korrespondent në Gjermani i dha Buxhovit një njohje të drejtpërdrejtë të realiteteve politike evropiano-perëndimore nepërmjet kontakteve me qarqet politike e diplomatike të botës së lirë. Kjo përvojë e ndërthur me vizionin politik të Rugovës, e ka bërë Buxhovin një nga zërat intelektualë e politikë të rëndësishëm të asaj periudhe. Kjo njohje e hershme me të në Washington më ka mbetur si një nga kujtimet e mia që e lidh figurën e Jusuf Buxhovit me një periudhë kur fjala, argumenti dhe prania politike e intelektualëve shqiptarë në kryeqytetin amerikan, në fillim të 1990-ave, kishin një peshë të veçantë.

Më 4 gusht 1946, në Pejë, lindi një njeri që do ta ndërtonte jetën e tij intelektuale në disa fusha, njëherësh, si gazetar, shkrimtar, historian dhe publicist. Sot, në moshën 80-vjeçare, Jusuf Buxhovi shënon jo vetëm një jetë të gjatë, por edhe gjashtë dekada krijimtarie. Rruga e tij nisi në gazetarinë e kulturës në gazetën “Rilindja”, në vitin 1967. Më pas ai u bë redaktor dhe, për më shumë se dy dekada, korrespondent i kësaj gazete në Bon, në atë kohë kryeqytet i Gjermanisë Perëndimore. Përvoja gjermane do të ishte vendimtare për formimin e tij si studiues. Nga viti 2000 deri më 2008, ai iu kushtua kërkimeve në arkivat gjermane, duke e kthyer gazetarinë dhe përvojën e drejtpërdrejtë me botën perëndimore në një tjetër instrument për të lexuar historinë shqiptare. Frank SHKRELI/Përkatësia perëndimore e Shqiptarëve | Gazeta Telegraf

Por Buxhovi nuk mund të kuptohet vetëm si gazetar dhe as vetëm si historian. Thelbi i figurës së tij është pikërisht ndërthurja e këtyre dy dimensioneve me letërsinë. Ai studioi Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Universitetin e Prishtinës, ndërsa më vonë kreu studimet pasuniversitare në Histori, duke mbrojtur temën mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, bazuar në dokumentet gjermane. Kështu, letërsia dhe historia u bënë dy shtylla të një pune që synonte të depërtonte në kujtesën shqiptare. Në letërsi, Buxhovi ka ndërtuar një botë të tijën, ndërsa në historiografi ka ndërmarrë një projekt shumë më të gjerë: rivështrimin e historisë së Kosovës dhe të shqiptarëve përmes dokumentit, kujtesës dhe interpretimit historik.

Vepra shumëvëllimëshe “Kosova” është shprehja më e dukshme e këtij qëllimi. Vetë përmasat e këtij projekti e vendosin autorin përpara një detyre që shkon përtej një libri të zakonshëm historiografik. Ajo është një përpjekje për të ndërtuar një narrativë të gjerë mbi fatin dhe të vërtetën historike të Kosovës dhe të shqiptarëve. “Të shënohet e kaluara me qëllim që të mos harrohet dhe të përballemi me të kaluarën e ligët, si pjesë e përgjegjësisë së plotë që ka njeriu ndaj së Vërtetës dhe detyrimi që të gjithë të kemi — si individ dhe shoqëri — për të dëshmuar dhe për të mbrojtur të Vërtetën.” Këtu qëndron edhe një nga veçoritë më të rëndësishme të Buxhovit se ai nuk e sheh historinë vetëm si të kaluar, por si një forcë që vazhdon të ndikojë në të tashmen. Frank Shkreli: Ipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi, zbuluesi i parë i librit të parë shqip “Meshari” dhe shënimet e Gjon Nikoll Kazazit të Jusuf Buxhovit | Gazeta Telegraf

Në këtë kuptim, puna e tij historiografike ka qenë dhe mbetet edhe një përpjekje për ta nxjerrë historinë shqiptare nga kornizat e vjetra ideologjike komuniste dhe nga interpretimet e ndërtuara prej historiografive të huaja, sidomos asaj serbe. Në intervista të ndryshme, Buxhovi ka insistuar në nevojën që historiografia shqiptare të përballet me dokumentin dhe të çlirohet nga paragjykimet ideologjike.

Sigurisht, si çdo autor që prek tema të mëdha dhe të ndjeshme, edhe Buxhovi ka prodhuar debate. Disa prej tezave të tij historike kanë qenë dhe mbeten të diskutueshme në disa qarqe akademike. Por pikërisht këtu duhet parë një nga vlerat e tij. Me punën dhe veprat e tij ai ka nxitur debat mbi historinë shqiptare, duke mos pranuar që disa tema të mbeten të mbyllura në formulat tradicionale.

Sepse një intelektual nuk matet vetëm me numrin e veprave që shkruan. Ai matet edhe me pyetjet që u lë pas brezave. Dhe Buxhovi ka ngritur shumë pyetje. Çfarë dimë, realisht, për historinë tonë? Sa prej saj është shkruar nën ndikimin e politikës? Sa kemi ditur ta lexojmë dokumentin? Si duhet të ndërtohet kujtesa kombëtare? Dhe, mbi të gjitha, si mund të bashkëjetojnë letërsia, historia dhe përgjegjësia intelektuale? Në vitet e fundit, Buxhovi ka vazhduar të jetë aktiv në debatet mediatike dhe akademike për historinë, identitetin kombëtar dhe zhvillimet politike shqiptare. Në një intervistë më heret, me rastin e 80-vjetorit dhe 60-vjetorit të krijimtarisë, ai është rikthyer, pikërisht te marrëdhënia midis letërsisë, historisë, kujtesës dhe rolit të intelektualit në një shoqëri demokratike.

Kjo është ndoshta mënyra më e mirë për ta kuptuar figurën e tij. Jusuf Buxhovi është një intelektual që ka jetuar mes faktit historik dhe imagjinatës letrare, mes dokumentit dhe kujtesës historikee dhe mes gazetarisë e studimit. Në një kohë kur sot gazetaria shpesh është bërë e përkohshme, ndërsa letërsia shpesh e fragmentuar dhe debati historik i politizuar, një jetë e kaluar në kërkim të dokumentit dhe fakteve, në shkrim dhe në debat, përbën një trashëgimi që meriton të vlerësohet. Tetëdhjetë vjet pas lindjes së tij, mund të thuhet se Buxhovi i përket një brezi intelektualësh që e përjetuan Kosovën në një nga periudhat më të vështira të historisë së saj moderne dhe që, në mënyrën e tyre, u përpoqën ta dokumentonin, ta shpjegonin dhe të mbronin kujtesën e saj.

Prandaj 80-vjetori i Jusuf Buxhovit nuk duhet të jetë vetëm një urim. Duhet të jetë një moment për të rilexuar veprën e tij, për të vlerësuar kontributet e tij, për të diskutuar edhe tezat e debatueshme dhe për të vendosur këtë figurë në vendin që meriton në historinë e mendimit shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. 80- vjet jetë dhe 60- vjet krijimtari janë një rast për të uruar dhe për të nderuar njeriun, por edhe për të gjykuar veprën, ndërsa vepra e Jusuf Buxhovit është tashmë pjesë e kujtesës historike intelektuale mbarë-shqiptare.

Në këtë përvjetor shpreh mirënjohje për kontributin e Profesor Jusuf Buxhovit në letërsi, gazetari dhe historiografi. Vepra e tij ka lënë gjurmë të rëndësishme në kujtesën kulturore dhe historike mbarë-shqiptare duke pasuruar mendimin dhe debatin intelektual. Përmes shkrimeve dhe angazhimit publik, ai ka kontribuar në në ndërtimin e vetëdijes historike dhe identitetit historik kulturor kombëtar shqiptar. Ju uroj shëndet të mirë dhe vazhdim të suksesëshëm të krijimtarisë suaj intelektuale dhe kombëtare edhe për shumë vite.

Women Who Build

August 22, 2026 by s p

Mendi Kabashi/

I never had the opportunity to properly share what this experience meant to me. Being invited to speak at Women Who Build gave me the opportunity to reflect on a question that has followed me through almost every chapter of my life:

What does it really mean to be strong?

At 17, I left home and entered military officer training in Italy. For five years, discipline, responsibility and resilience became part of my everyday life. But one of the greatest lessons I carried away from those years had very little to do with physical strength. It was learning that I did not have to lose myself in order to become a leader.

I didn’t have to become harder to become stronger. I didn’t have to sacrifice compassion for conviction, or femininity for authority. That lesson followed me through government service, immigration, motherhood, community leadership, and now into public service here in Mississauga. On that stage, I shared something I believe even more strongly today:

“Leadership is not about wearing a uniform. Leadership is about knowing who you are before the world tells you who you should become.” And the message closest to my heart: “We don’t build by becoming someone else. We build by having the courage to remain ourselves.” Looking back at this moment now, those words carry an entirely new meaning for me.

Because today, I am building again.

Building a campaign.

Building relationships with my neighbours.

Building a vision for stronger communities.

Building a kind of public service rooted in discipline, compassion, integrity and courage.

And as I look back on this experience, I also want to take a moment to extend a heartfelt thank you to Nadiya Yashan for inviting me to be part of Women Who Build, for creating a space where women can share their experiences and learn from one another, and for the beautiful Certificate of Appreciation recognizing my contribution as a speaker. Thank you as well to Business Woman Pro Canada and to every woman I had the opportunity to meet that evening.

Some experiences become even more meaningful when you look back and realize they were preparing you for what came next.

THE TRUTH MUST BE TOLD ABOUT GRENELL’S VIEWS!

August 22, 2026 by s p

In the last couple of days, it has been reported that former Ambassador Richard Grenell has emerged from a brief period of silence to once again lecture the people of Kosova.

It remains unclear whether he holds any meaningful official position in the Trump Administration—or what authority, if any, he has to speak on its behalf.

What is clear from his repeated public positions is that he has chosen to advocate policies that favor Serbian interests, while attempting to influence Kosova’s internal political affairs and encouraging forces opposed to the current government.

His unfounded suggestions that he might be able to persuade the Trump Administration to secure the release of Hashim Thaçi from detention in The Hague may have hurt, rather than helped, Thaçi’s chances of being released.

Grenell also played a significant role in the political developments that led to the fall of Albin Kurti’s first government in 2020, while serving in a powerful position in the U.S. Administration.

There is also little doubt about Grenell’s hostility toward Kosova’s democratically elected leader, Prime Minister Albin Kurti. His repeated statements and interventions appear aimed at undermining Kurti’s leadership and weakening his government.

It is time for Richard Grenell to stop interfering in the internal affairs of the Republic of Kosova—one of America’s strongest and most loyal allies in Europe—particularly when such interference serves the interests of Serbia’s nationalist and increasingly authoritarian regime.

It is time for him to stop supporting policies that help Serbia destabilize the Balkans and undermine AMERICAN INTERESTS IN EUROPE.

The people of Kosova—and only the people of Kosova—have the right to decide who their leaders should be and whom they choose to support through democratic elections.

Grenell is entitled to his personal opinions. But his opinions do not determine the political future of Kosova, nor should they be presented as the will or official policy of the United States. His views are neither appreciated nor accepted by a large majority of the people of the Republic of Kosova.

The people of Kosova can only hope that President Trump’s Administration will make clear that former Ambassador Richard Grenell does not have a free hand to interfere in Kosova’s democratic processes or speak as though his personal views represent official American policy.

It is time for this interference to stop.

It’s about time!

Agim Aliçkaj

Njё shqiptar dhe dy amerikanë, memorandum pёr Shqipërinë Presidentit Wilson nё Paris

August 22, 2026 by s p

Nga Rafael Floqi/

Në qershor të vitit 1919, ndërsa Konferenca e Paqes në Paris diskutonte kufijtë e rinj të Evropës, në Washington mbërriti një memorandum që kërkonte mbrojtjen e Shqipërisë duke përdorur vetë gjuhën politike të Amerikës së Woodrow Wilsonit: vetëvendosjen, sovranitetin dhe të drejtën e kombeve të vegjël për të vendosur për fatin e tyre. Dokumenti mbante tri firma: George A. Plimpton, president i Pro-Albanian Committee of America; S. Arthur Baldwin, sekretar; dhe Christo A. Dako, këshilltar shqiptar.

Në krye qëndronte një amerikan. George Arthur Plimpton (1855–1936) ishte botues, filantrop dhe drejtues institucionesh arsimore. I diplomuar në Amherst College dhe me studime në Harvard Law School, ai u lidh më pas me firmën e njohur botuese Ginn & Company. Veprimtaria e tij shtrihej edhe në institucionet universitare dhe organizatat humanitare amerikane. Për shqiptarët, rëndësia e Plimptonit qëndronte pikërisht këtu: ai i jepte kauzës shqiptare një kredibilitet që dilte përtej diasporës. Një memorandum i firmosur prej tij mund të paraqitej në Washington jo vetëm si kërkesë e emigrantëve shqiptarë, por si një çështje që kishte fituar edhe mbështetës amerikanë.

Më pak i njohur mbetet S. Arthur Baldwin. Dokumentet e identifikojnë si sekretar të Pro-Albanian Committee of America, me veprimtari nga Jamestown, New York. Nuk kemi ende të dhëna të mjaftueshme për një biografi të plotë të tij. Megjithatë, funksioni i sekretarit sugjeron rolin organizativ që nevojitej për korrespondencën, shpërndarjen e memorandumeve dhe kontaktet e një fushate lobimi drejtuar Washingtonit.

Por njeriu që sillte argumentin shqiptar ishte Christo Anastas Dako. Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, gazetar dhe protagonist i organizimit shqiptaro-amerikan, Dako kishte qenë edhe president i Vatrës më 1913. Më vonë u përplas politikisht me Fan Nolin dhe u përfshi në krijimin e Albanian National Party, e cila dërgonte memorandume te Wilsoni, Departamenti i Shtetit dhe qeveritë aleate. Pavarësisht rivalitetit Noli–Dako, objektivi themelor mbetej i përbashkët: mbrojtja e Shqipërisë.

Dako kishte kuptuar se Shqipëria duhej t’i fliste Amerikës me argumente që përputheshin me idealet wilsoniane. Prandaj përdorte nocione si self-determination, independence, territorial integrity dhe government by consent. Ai botoi materiale në anglisht, ndër to më 1919 Albania, the Master Key to the Near East dhe hartën Albania and its Unredeemed Territories.

Memoriali i 11 qershorit 1919 ishte kulmi i këtij bashkëpunimi. Ai kërkonte jo vetëm njohjen e pavarësisë dhe sovranitetit shqiptar, por edhe korrigjimin e kufijve mbi baza etnike, duke përfshirë Kosovën dhe Çamërinë. Dokumenti paralajmëronte kundër copëtimit të Shqipërisë dhe kundërshtonte planet që i jepnin Italisë Vlorën dhe Sazanin. Madje deklaronte se “Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.” Kështu Vlora nuk paraqitej vetëm si territor shqiptar, por si çështje e stabilitetit ndërkombëtar.

Tri firmat përfaqësonin, në njëfarë mënyre, tri funksione: Plimpton sillte autoritetin amerikan, Baldwin organizimin dhe Dako argumentin shqiptar. Ishte një formulë e zgjuar lobimi. Mesazhi nuk ishte më vetëm “shqiptarët kërkojnë Shqipërinë”, por se amerikanë me autoritet kërkonin që parimet amerikane të zbatoheshin edhe për Shqipërinë.

Kështu, në verën e vitit 1919, beteja shqiptare zhvillohej jo vetëm në Paris apo në Ballkan. Ajo kishte mbërritur edhe në Washington. Përmes Plimptonit, Baldwin-it dhe Dakos, Shqipëria po krijonte një rrjet amerikan mbështetjeje dhe po përpiqej ta kthente mbijetesën e saj në një provë konkrete të parimeve që Woodrow Wilsoni i kishte premtuar botës.

MEMORIALI I “PRO-ALBANIAN COMMITTEE OF AMERICA” NË EMËR TË “NACIONALISTËVE”

Drejtuar Kryetarit të Komisionit për Punët e Jashtme të Senatit të Shteteve të Bashkuara

Ju lutemi të na lejoni t’i drejtojmë një apel këtij Trupi tuaj të Nderuar në favor të kombësive të vogla të prekura nga Lufta e Madhe Botërore: shqiptarëve, një prej popujve më të vjetër të Evropës, një komb që ka luftuar për shekuj për pavarësinë e vet, të cilën më në fund arriti ta shpallë më 28 nëntor 1912 dhe ta bëjë të njohur nga Fuqitë e Mëdha më 20 dhjetor 1912.

Shqiptarët,

duke marrë parasysh qëllimet për të cilat kjo luftë e madhe u zhvillua nga ana e Aleatëve;

duke marrë parasysh shërbimet që ata i kanë bërë çështjes aleate;

duke marrë parasysh gjithashtu drejtësinë e çështjes së tyre;

natyrshëm shpresonin se Konferenca e Paqes jo vetëm që do të sanksiononte pavarësinë e tyre dhe sovranitetin e vendit të tyre, por edhe se do të bënte një korrigjim të kufijve mbi baza etnike, në mënyrë që të rivendosej uniteti kombëtar dhe territorial i Shqipërisë, ku duhej të përfshiheshin krahinat e Çamërisë dhe Kosovës.

Ata shpresonin gjithashtu se Konferenca e Paqes do të dërgonte në Shqipëri një komision për të verifikuar përmasat e dëmeve të pësuara nga populli shqiptar gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës Botërore, si edhe për të përcaktuar njëfarë dëmshpërblimi për humbje kaq të tmerrshme.

Duke gjykuar nga ajo që ka dalë në dritë lidhur me vendimet e Konferencës së Paqes, miqtë e Shqipërisë janë shtyrë të besojnë:

1. se Italisë do t’i jepej në pronësi të plotë ishulli i Sazanit, porti i Vlorës me hinterlandin e tij, nga Vjosa në veri dhe lindje deri në krahinën e Himarës në jug, si edhe mandati mbi Shqipërinë;

2. se krahinat veriore dhe jugore të vetë Shqipërisë do të ndaheshin respektivisht ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë, duke i hequr kështu Shqipërisë atë sovranitet për të cilin ajo ka luftuar kaq heroikisht për shekuj.

Kjo do të nënkuptonte copëtimin e plotë të Shqipërisë dhe jo vetëm që ndeshet me kundërshtimin unanim të shqiptarëve, por edhe me vendosmërinë e tyre të palëkundur për t’i rezistuar çdo përpjekjeje të tillë për të disponuar mbi ta dhe mbi vendin e tyre.

Duhet kujtuar se shqiptarët lejuan Italinë të hynte në Vlorë në tetor 1914, pas një deklarate solemne dhe formale se ajo do ta kufizonte pushtimin vetëm në qytetin e Vlorës; se ky pushtim nuk ishte veçse një masë krejtësisht e përkohshme, pa karakter politik, me qëllim që të pengohej Austria ta përdorte atë port si bazë nëndetësesh.

Një vit më vonë, në tetor 1915, baroni Sonnino, duke folur në emër të Fuqive Aleate, e përsëriti këtë deklaratë solemne, duke thënë se Italia do t’u përmbahej vendimeve të Konferencës së Londrës, të cilat garantonin pavarësinë dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë.

Në nëntor 1917 u bë publik Traktati sekret i Londrës, me anë të të cilit Shqipëria praktikisht i jepej Italisë sipas vijave të demarkacionit të përmendura më sipër.

E vetmja arsye pse shqiptarët nuk u ngritën atëherë me armë kundër italianëve ishte se nuk donin të paraqiteshin në dritë të keqe përpara Aleatëve dhe të dobësonin në Ballkan frontin aleat, pjesë e të cilit ishin.

Megjithatë, ata protestuan me çdo mjet që kishin në dispozicion kundër këtij pushtimi të maskuar italian dhe u përpoqën, sa më mirë që mundën, t’i bindnin Fuqitë e Mëdha dhe Konferencën e Paqes për të drejtat e tyre.

I gjithë kombi shqiptar dhe miqtë e Shqipërisë mendojnë se ia kanë shpjeguar qartë Konferencës së Paqes se cilat janë të drejtat dhe dëshirat e tyre në këtë çështje, kështu që çfarëdo vendimi që të marrë Këshilli i të Katërve, ai nuk do të merret nga padija, por me njohje të plotë të çështjes.

Ata duhet të vendosin nëse çështja shqiptare do të zgjidhet mbi bazën e parimeve të kombësisë dhe vetëvendosjes, apo nëse vendi do të ndahet mbi bazën e kërkesave imperialiste të fqinjëve lakmitarë, të cilët dëshirojnë të aneksojnë pjesë të Shqipërisë dhe ta vendosin pjesën tjetër të vendit nën mandat italian.

Sugjerimi për t’i dhënë Italisë mandatin mbi Shqipërinë është në kundërshtim të plotë me nenin 22 të statutit të Lidhjes së Kombeve, i cili thotë se “dëshirat e komuniteteve duhet të kenë një ndikim të posaçëm në zgjedhjen e mandatarëve”.

Ne nuk arrijmë ta kuptojmë se çfarë të drejte ka Italia për të marrë një mandat mbi Shqipërinë apo për të marrë cilëndo pjesë të saj; ose çfarë të drejte kanë Greqia apo Serbia mbi cilëndo pjesë të Shqipërisë.

Nëse kombet e vogla duhet të vendosin vetë për fatin e tyre, atëherë është e sigurt se ky popull trim, i cili ka bërë kaq shumë përpjekje për të drejtat e veta dhe ka qenë plotësisht besnik ndaj Aleatëve gjatë gjithë kësaj Lufte të Madhe Botërore, duhet të ketë jo vetëm të drejtën për t’u dëgjuar, por edhe të drejtën për të qeverisur vetveten.

Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.

Ky port kryesor i Shqipërisë i përket këtij populli. Ai është një nga burimet më të mëdha të të ardhurave të tij, ndërsa hinterlandi që do të merrej nga Italia është një nga pjesët më të pasura të vendit.

Në të vërtetë, pjesët e vendit që synohen t’u ndahen fqinjëve lakmitarë të Shqipërisë janë zgjedhur me vetëdije: ato do ta privonin Shqipërinë nga tokat e saj të prodhimit të drithërave dhe nga burimet kryesore të të ardhurave, me qëllim që të bëhej e pamundur ekzistenca e Shtetit Shqiptar.

Siç thamë më sipër, populli shqiptar ka luftuar me heroizëm të vërtetë për lirinë njerëzore dhe për çështjen e madhe të Aleatëve gjatë gjithë kësaj lufte; dhe i është dashur të përballojë shkatërrimin e vendit të vet, i cili ka qenë një nga fushëbetejat e frontit ballkanik, sepse duhet kujtuar se, kur u thye fronti ballkanik, territori shqiptar u përshkua dhe u shkel nga ushtritë.

Pikërisht për këtë arsye ne, Pro-Albanian Committee of America, dëshirojmë t’i drejtojmë apel Trupit tuaj të Nderuar që t’i bëhet drejtësi këtij populli të lashtë, të vënë në një sprovë kaq të rëndë nga rregullimet e Konferencës së Paqes.

Nëse Komisioni juaj dëshiron hollësi të tjera, ato mund t’ju jepen me kënaqësi nga zoti Christo A. Dako, anëtar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America, i cili e njeh mirë të gjithë situatën, po aq sa historinë e vendit të tij dhe marrëdhëniet e tij me fqinjët.

11 qershor 1919

(nënshkruar)

GEO. A. PLIMPTON

President i Pro-Albanian Committee of America

New York City

S. ARTHUR BALDWIN

Sekretar i Pro-Albanian Committee of America

Fenton Bdg., Jamestown, N.Y.

CHRISTO A. DAKO

Këshilltar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America

Boston, Mass.