s p – Page 26 – Dielli

Pranvera Hyseni, vajza nga Kosova që e ngriti ëndrrën drejt yjeve

August 21, 2026 by s p

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka njerëz që zgjedhin një profesion dhe ka të tjerë që zgjedhin një mision. Pranvera Hyseni i përket më shumë kategorisë së dytë. Rrëfimi i saj nuk është thjesht historia e një vajze nga Kosova që u dashurua me astronominë. Është historia e një pasioni të shndërruar në veprim, e një ëndrre personale të kthyer në projekt shoqëror dhe e një ideje të vogël që, me këmbëngulje dhe bashkëpunim ndërkombëtar, përfundoi duke krijuar një institucion shkencor për një vend të tërë.

Pranvera Hyseni është astronome dhe studiuese e shkencave planetare, por një pjesë shumë e rëndësishme e kontributit të saj lidhet me komunikimin dhe edukimin shkencor. Ajo është themeluese e Astronomy Outreach of Kosovo (AOK), organizatë e krijuar për të sjellë astronominë më pranë fëmijëve, të rinjve, studentëve dhe publikut të gjerë në Kosovë. AOK u themelua në vitin 2015 dhe synimi i saj ishte të krijonte një kulturë të re të vëzhgimit, kërkimit dhe të menduarit shkencor në një vend ku infrastruktura astronomike praktikisht mungonte.

I. Një fëmijë që pa qiellin ndryshe.

Historia e saj me astronominë fillon shumë herët. Në moshë të vogël, Pranvera përjetoi eklipsin total të Diellit të 11 gushtit 1999, një ngjarje që u bë një nga momentet përcaktuese të marrëdhënies së saj me qiellin. Në kujtimet e saj, gjyshi i tregonte eklipsin përmes reflektimit të Diellit në ujë dhe përdorimit të mjeteve të sigurta për vëzhgim. Për një fëmijë, ajo që për shumë të tjerë mund të ishte vetëm një dukuri e çuditshme natyrore u shndërrua në një pyetje: pse errësohet Dielli, çfarë ndodh në qiell dhe si lëvizin trupat qiellorë? Këtu ndodhet ndoshta edhe çelësi i gjithë rrugëtimit të saj. Shkenca fillon me pyetjen.

Në një mjedis të dalë nga lufta, ku prioritetet shoqërore ishin të lidhura me rindërtimin dhe mbijetesën, astronomia mund të dukej si një luks. Por pikërisht në këtë kontekst, ëndrra e një vajze të re mori një dimension të veçantë. Ajo nuk kishte pranë vetes një institut të madh astronomik, një observator kombëtar apo një traditë të konsoliduar profesionale në këtë fushë. Kishte qiellin, kureshtjen dhe dëshirën për të mësuar. Dhe vendosi të mos ndalej.

II. Nga pasioni personal te Astronomy Outreach of Kosovo.

Në vitet e adoleshencës, Pranvera filloi të krijonte kontakte me astronomë dhe entuziastë të astronomisë në vende të ndryshme të botës. Nëpërmjet internetit dhe rrjeteve sociale, ajo arriti të lidhej me njerëz që kishin teleskopë, njohuri dhe përvojë, ndërsa në Kosovë mundësitë për të praktikuar astronominë ishin të kufizuara. Këto kontakte u shndërruan gradualisht në një rrjet mbështetës ndërkombëtar.

Në vitin 2015 ajo themeloi Astronomy Outreach of Kosovo.

Ideja ishte e thjeshtë në dukje, por shumë e rëndësishme në përmbajtje: astronomia nuk duhej të mbetej një dije e mbyllur në libra apo në laboratorë. Ajo duhej t’u jepej njerëzve mundësia ta shihnin me sytë e tyre.

AOK organizoi vëzhgime të qiellit, ligjërata, aktivitete në shkolla dhe universitete, punëtori dhe evente publike. Teleskopët u vendosën në hapësira publike, duke krijuar mundësinë që njerëzit të shihnin Hënën, planetët dhe objekte të tjera qiellore. Organizata siguroi pajisje përmes donacioneve dhe bashkëpunimit me organizata e astronomë nga vende të ndryshme.

Kjo ishte shumë më tepër se një klub astronomik. Ishte një përpjekje për të krijuar kulturë shkencore.

III. Astronomia si instrument për edukimin e shoqërisë.

Një nga aspektet më të rëndësishme të punës së Pranvera Hysenit është se ajo nuk e trajtoi astronominë vetëm si një disiplinë shkencore. Ajo e pa atë si një mënyrë për të ndryshuar marrëdhënien e shoqërisë me dijen.

Kur një fëmijë shikon për herë të parë Saturnin përmes teleskopit, përvoja nuk është vetëm astronomike. Ajo mund të jetë fillimi i një zinxhiri pyetjesh: çfarë është një planet, sa larg është, si formohet një sistem planetar, çfarë është graviteti, si matet distanca në hapësirë dhe çfarë teknologjie nevojitet për ta studiuar universin?

Kështu, teleskopi bëhet një mjet pedagogjik.

Prandaj puna e AOK ka një rëndësi që shkon përtej astronomisë. Ajo lidhet me STEM-in, edukimin, inovacionin, teknologjinë dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor.

Burime të ndryshme raportojnë se aktivitetet e organizatës kanë arritur mijëra nxënës, studentë, mësues dhe qytetarë, ndërsa organizata ka ndërtuar një rrjet bashkëpunimi me komunitetin ndërkombëtar të astronomisë.

IV. Nga Kosova drejt Shteteve të Bashkuara.

Rruga akademike e Pranverës e çoi më pas në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfundoi studimet universitare në gjeografi në Universitetin e Prishtinës dhe vijoi studimet në shkencat planetare dhe tokësore në University of California, Santa Cruz. Universiteti e ka përshkruar atë si një studente nga Kosova që ka ndjekur këtë fushë akademike në një nivel të avancuar.

Kjo është një pjesë interesante e profilit të saj: rruga drejt astronomisë nuk ishte një vijë e drejtë e ndërtuar mbi një infrastrukturë ekzistuese. Ajo kaloi nga kureshtja e fëmijërisë, te gjeografia, te astronomia dhe shkencat planetare, duke krijuar paralelisht edhe një organizatë shkencore në vendin e saj.

Në këtë kuptim, Pranvera Hyseni është një shembull i mirë i mënyrës se si disiplinat shkencore mund të ndërthuren. Toka, hartografia, gjeografia, planetologjia, astronomia dhe teknologjitë hapësinore nuk janë botë të izoluara. Ato lidhen përmes studimit të hapësirës, sistemeve natyrore dhe proceseve planetare.

V. Ëndrra për një observator kombëtar.

Por ndoshta projekti më i rëndësishëm i Pranverës Hysenit nuk ishte organizimi i një aktiviteti apo sigurimi i një teleskopi.

Ishte ideja për të krijuar një observator dhe planetarium kombëtar në Kosovë.

Ajo që filloi si një ëndërr e një vajze të re u shndërrua në një projekt institucional. AOK punoi për vite me radhë për ta bërë këtë ide realitet. Në vitin 2019 organizata kërkoi mbështetje institucionale për ndërtimin e një observatori dhe planetariumi, ndërsa më pas projekti mori mbështetje financiare publike.

Më 20 qershor 2024 u hap për publikun Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës në Shtime, duke shënuar një moment të rëndësishëm për infrastrukturën shkencore të vendit. Universiteti i California-s në Santa Cruz e përshkroi hapjen si rezultat të rëndësishëm të përpjekjeve të Hysenit dhe bashkëpunëtorëve të saj.

Qendra përfshin planetarium, teleskopë dhe hapësira për edukim dhe vëzhgim astronomik. Sipas burimeve të publikuara për projektin, ajo është konceptuar jo vetëm si një vend ku shihen yjet, por si një qendër edukimi shkencor dhe komunikimi me publikun.

Ky është një ndryshim themelor.

Kosova nuk kishte më vetëm njerëz të interesuar për astronominë.

Kishte një institucion ku astronomia mund të përjetohej.

VI. Një asteroid me emrin Pranverahyseni.

Ndoshta nuk ka simbol më të bukur të lidhjes së saj me astronominë sesa fakti se një asteroid mban emrin 45687 Pranverahyseni.

Emërtimi u bë në nderim të kontributit të saj në edukimin dhe promovimin e astronomisë.

Në një farë mënyre, kjo krijon një rreth të jashtëzakonshëm simbolik.

Një vajzë nga Kosova që si fëmijë shikonte qiellin dhe pyeste veten se çfarë fshihej atje lart, vite më vonë do të kishte emrin e saj të regjistruar në një trup qiellor.

Por rëndësia e këtij fakti nuk qëndron vetëm te romantizmi i emrit.

Ai tregon se shkenca njeh kontributin përtej kufijve kombëtarë. Një asteroid mund të mbajë emrin e një personi nga një vend i vogël, nëse ai person ka dhënë një kontribut që kapërcen kufijtë e vendit të tij.

VII. Një logo nga Toka në hapësirë.

Një tjetër moment simbolik i rrugëtimit të AOK ishte dërgimi i logos së organizatës në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor.

Sipas Hysenit, në vitin 2019 logoja e Astronomy Outreach of Kosovo u fotografua në ISS nga kozmonauti rus Alexey Ovchinin, rreth 400 kilometra mbi Tokë.

Në aspektin shkencor, kjo nuk është një eksperiment apo mision hapësinor. Por në aspektin simbolik është shumë e fuqishme.

Një organizatë e krijuar nga të rinj në Kosovë, në një vend pa traditë të gjatë të infrastrukturës hapësinore, kishte simbolin e saj në një prej pikave më të jashtëzakonshme të veprimtarisë njerëzore: orbitën e Tokës.

Mesazhi ishte i qartë: edhe vendet e vogla mund të jenë pjesë e kulturës globale të shkencës.

VIII. Pranvera Hyseni dhe fuqia e një gruaje në STEM.

Rrëfimi i Pranverës Hyseni ka edhe një dimension tjetër të rëndësishëm: rolin e grave të reja në shkencë.

Ajo nisi aktivitetin e saj në një moshë shumë të re dhe në një fushë që historikisht është dominuar nga burrat. Në vend që të priste që infrastruktura ekzistuese t’i krijonte hapësirë, ajo filloi të krijonte vetë hapësirën.

Kjo është një nga arsyet pse historia e saj mund të jetë veçanërisht frymëzuese për vajzat dhe djemtë në Kosovë, Shqipëri dhe në të gjithë Ballkanin.

Mesazhi nuk është se të gjithë duhet të bëhen astronomë.

Mesazhi është tjetër:

Mos e mat madhësinë e ëndrrës me madhësinë e vendit ku ke lindur.

Një vend mund të ketë pak laboratorë, pak observatorë dhe pak mundësi, por një individ mund të krijojë ura me komunitetin shkencor ndërkombëtar dhe të sjellë dije, pajisje, projekte dhe institucione në vendin e tij.

IX. Nga individi te institucioni.

Një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së Hysenit është transformimi i një iniciative personale në një institucion me ndikim shoqëror.

Në fillim ishte një vajzë që donte të shihte yjet. Pastaj ishte një grup të rinjsh. Më pas u krijua një organizatë. Pastaj erdhën bashkëpunimet ndërkombëtare. Më pas pajisjet. Më pas projektet edukative. Dhe në fund u ndërtua një observator dhe planetarium.

Ky proces tregon se zhvillimi shkencor nuk fillon gjithmonë nga ndërtesat e mëdha. Shpesh fillon nga një ide, një individ dhe një komunitet që beson në atë ide.

Në këtë kuptim, historia e Pranverës Hyseni është një shembull i vlefshëm për mënyrën se si mund të ndërtohet kapitali shkencor në vende të vogla.

X. Një model edhe për Shqipërinë.

Rrëfimi i Pranverës Hysenit ka një domethënie të veçantë edhe për Shqipërinë. Shoqëritë kanë nevojë për më shumë investime në shkencë, kërkim, teknologji dhe edukim STEM. Në këtë kontekst, ajo që ka ndodhur në Kosovë është një rast që meriton të studiohet. Jo për t’u kopjuar mekanikisht, por për të kuptuar një parim themelor: infrastruktura shkencore nuk është vetëm çështje parash; është edhe çështje vizioni, organizimi, rrjetëzimi dhe këmbënguljeje. Një teleskop mund të blihet. Por një komunitet shkencor duhet të ndërtohet. Një planetarium mund të ndërtohet. Por kultura shkencore që e mbush atë me fëmijë, studentë, mësues dhe kërkues kërkon vite pune. Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e meritës së Hysenit.

XI. Shkenca si investim në të ardhmen.

Në shoqëritë moderne, investimi në shkencë nuk duhet parë vetëm si shpenzim publik. Ai është investim në kapacitetin e një vendi për të kuptuar botën dhe për të ndërtuar të ardhmen.

Astronomia është veçanërisht e fuqishme në këtë drejtim sepse e mëson njeriun të mendojë në dimensione të mëdha: kohë kozmike, distanca gjigante, sisteme planetare, evolucioni i yjeve dhe marrëdhënia e Tokës me universin.

Por në të njëjtën kohë, ajo kërkon matematikë, fizikë, informatikë, optikë, elektronikë, përpunim të të dhënave dhe teknologji.

Pra, kur një fëmijë interesohet për astronominë, ai mund të jetë duke hyrë pa e kuptuar në botën e shumë disiplinave shkencore. Kjo e bën punën e edukimit astronomik shumë më të rëndësishme nga sa mund të duket në pamje të parë.

XII. Një emër që tashmë është pjesë e qiellit.

Pranvera Hyseni është një shembull i rrallë i një personi që nuk u mjaftua me suksesin personal.

Ajo mund të kishte ndjekur karrierën akademike jashtë Kosovës dhe të kishte ndërtuar një profil të suksesshëm profesional. Por ajo zgjodhi të ruajë një lidhje të fortë me vendin e saj dhe ta përdorë dijen, rrjetin dhe përvojën ndërkombëtare për të ndërtuar diçka në Kosovë. Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë së saj. Sepse suksesi individual matet me atë që arrin për veten.

Trashëgimia matet me atë që mbetet pas teje për të tjerët.

Pranvera Hyseni ndihmoi të krijohej një organizatë, një komunitet dhe një qendër shkencore ku brezat e rinj të Kosovës mund të shohin qiellin me teleskop dhe të pyesin veten se çfarë ka përtej tij.

Dhe kjo është ndoshta simbolika më e bukur e gjithë rrugëtimit të saj: ajo nuk u mjaftua duke parë yjet; ajo u përpoq t’u mësonte të tjerëve si t’i shohin.

Nga një eklips i parë i parë si fëmijë, te Astronomy Outreach of Kosovo, nga kontaktet e para me astronomët në botë, te studimet në Shtetet e Bashkuara, nga logoja e AOK në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor, te asteroidi 45687 Pranverahyseni dhe më në fund te Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës, rrugëtimi i saj tregon se një ëndërr e lindur në një cep të vogël të Ballkanit mund të arrijë deri në hapësirë.

Pranvera Hyseni nuk është vetëm historia e një astronomeje shqiptare të Kosovës. Është historia e asaj që mund të ndodhë kur kureshtja e një fëmije, këmbëngulja e një të riu dhe vizioni shkencor i një njeriu bashkohen në një mision për shoqërinë. Dhe mbi të gjitha, është një mesazh për brezin e ri shqiptar: universi nuk ka kufij kombëtarë; as ëndrrat shkencore nuk duhet të kenë.

KRISTO FLOQI MBI ATDHEUN NË LIBRIN “NJË PREDIKIM MBI PATRIOTIZËM E NACIONALIZËM”

August 21, 2026 by s p

Hysen Dizdari/

Në vitin 1938 miratohet me një Qarkore të veçantë të Ministrit të Arsimit, botimi i librit të atdhetarit Kristo Floqi: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”.

Kristo Floqi ishte jurist i shquar, avokat, gjykatës, nëpunës, ministër, shkrimtar, dramaturg, komedian, por edhe poet dhe atdhetar i madh. Kristo Floqi lindi në Korçë, në vitin 1872. Mësimet e para i mori në shkollën qytetëse në Korçë, ndërsa studimet e mesme dhe të larta i kreu në Greqi, ku familja e tij ishte shpërngulur. Përfundoi shkollën e lartë për drejtësi në Athinë, dhe aty nisi të ushtrojë profesionin e avokatit në vitin 1899. Më pas shkon në Korçë, ku hap zyrë avokature, ku punoi gjatë viteve 1902-1908 avokat në vendlindje e Manastir dhe anëtar i gjyqit të shkallës së parë në Dibër.

Në vitin 1908 drejton në SHBA, gazetën “Dielli”. Më 24 dhjetor 1911 drejton mbledhjen për krijimin e Komisionit për Bashkimin e organizatave shqiptare në SHBA. Më 28 prill 1912, është themelues dhe anëtar i komisionit qendror të Federatës së Vatrës. Në vitin 1913 merr pjesë në Kongresin e Triestes, si i dërguar së bashku me Faik Konicën. Më 6 qershor 1913 emërohet në krye të gjykatës civile e penale.

Më 1914 u emërua kryesekretar i Ministrisë së Drejtësisë. Në maj të 1919 drejtonte botimin e të përkohshmes, gazetës “Agimi”. Më 1921 u emërua ministër Arsimi në qeverinë e Iljaz Bej Vrionit. Në legjislaturën 1921-1923 u zgjodh deputet i prefekturës së Dibrës. Më 8 janar 1922 ai hapi një zyrë avokatore në Rrugën e Dibrës. Në vitet 1925-1926 botoi gazetën “Indipendenca Shqiptare”, kur edhe u rizgjodh si deputet i prefekturës së Korçës gjer në vitin 1928.

Në vitet 1929 – 1944 me ndonjë ndërprerje, punoi si anëtar i Këshillit të Shtetit, ndërsa më 1940 zëvendësisht kryetar i tij dhe drejtor i zyrës ligjore të këtij institucioni.

Kristo Flloqi, krahas detyrave të ndryshme shtetërore që kreu në fushën e drejtësisë, ai punoi pa ndërprerje edhe në fushën e artit dhe të letërsisë. Gjatë viteve 1927-1928, Kristo Floqi falë dashurisë për atdheun e Shqipërinë, ai shkroi librin “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”;

-16 drama e tragjedi;

– 28 komedi, 2 opereta;

– 8 poema, poezi e satira;

-6 vepra në fushën e gjuhës e letërsisë,

-4 vepra në fushën e drejtësisë.

Libri i shkruar me dashuri për atdheun e Shqipërinë: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”, ka një histori shumë të veçantë sepse ky libër fiton konkursin e shpallur nga Ministria e Arsimit në vitin 1927.

Qarkorja Nr.1290 /V, e Ministrisë Arsimit e nënshkruar nga Zv.Ministri i Arsimit,(Ministër i punve të Brendëshme ), Abdurahman Dibra, Tiranë, më 27 Frorit 1928, e cila njofton Z. Kristo Floqi se libri i tij: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm” ka fituar konkursin si libri më i mirë dhe miratohet botimi e shpërndarja e tij ,për të gjitha shkollat e shtetit shqiptar.” Gjatë viteve 1927-1928, Kristo Floqi falë dashurisë për atdheun e Shqipërinë, ai shkroi librin: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”.

Libri e ka shkruar me ndjenja të larta patriotizmi dhe atdhedashurie.

Ky libër përbëhet nga këta nënkapituj:

1-Atdhe e Kombësi

2-Besa Shqiptare

3-Nderi, karakteri, virtytet e shqiptarit

4-Trimëritë e rracës tonë

5-Stërgjyshërit tanë Ilir

6-Maqedonasi- Filip

7-Leka i Madh e triumfet e tij

8-Epiriotët-Pirro i Madh

9-Kohët e pastajme deri tek Kastriotët

10-Gjergj Kastrioti –Skënderbeu dhe vepra e tij

11-Lidhja e Prizrenit

12-Shpallja e indipendencës shqiptare

13-Kongresi i Lushnjes

14-Zogu i shqiptarëve dhe vepra e tij

Libri fillon me pyetjen: Po kush është atdheu juaj?

ATDHETARI, KRISTO FLOQI SHKRUAN:

“Atdheu i juaj është Shkodra për Korçarin, Korça për Kosovarin, Kosova për Kolonjarin, Kolonja për Hotasin e Grudasin, Hoti e Gruda për Devollasin, Devolli për bregdetasin dhe çamin, dhe Çamëria e Himara për Dibranin e Lumjanin. Atdheu juaj është gjithë Shqipëria, ku flitet siç thamë gjuhë e lehtë e zanore Shqipe,dhe ku jetojnë Shqiptarët, është gjaku jonë, ai gjak i vlertë që kanë derdhur gjyshër gjyshët tonë mbi altarin e Atdheut. Atdheu është Kombi jonë të cilin kemi detyrë ta duam, ta nderojmë e ta mbrojmë me mish e me shpirt kundra çdo mësymsi e invadori, e të mos lëmë kurrë asnjë pëllëmbë dheu të shkelet prej thundrës të një të huaj…”

Ky libër edhe sot duhet të futet nga Ministria e Arsimit në programin e shkollave 9-vjeçare dhe të mesme.

ME NJË PJESË NGA POEMA “EPOPEJA E SKËNDERBEUT” E SHKRUAR NGA KRISTO FLLOQI PARA 88 VJETËVE, PËRSHËNDESIM, VËLLEZËRIT SHQIPTARË KUDO NËPËR BOTË:

KTHIMI NË KRUJË

EJA ZAN E LIGJËRONA

ZGJUJTËSIN E ATIJ TRIMI

SI E KE ZAKON KËNDONA

ZJAR E FLAGËN E KUXIMIT,

NA TREGO SHPEJTËSIN E TIJA

DHE DËSHIRËN E LIRISË,

AFTËSITË ATO VETIJA,

TË FATOSIT TË SHQIPËRISË….

ZBRIT PREJ MAJËS SË TOMORRIT

PREJ ASAJ SELIS HYNORE,

JEPI SHPIRT ATIJ KRAHRORIT,

M’ATË HARPEN TINGËLLORE,

NA RADHITË ATO BETEJA,

QË HABITNË BOTË MBARË,

E QË SHPREPNË SI RRUFEJA,

QË GJËKUNDI S’ISHIN PARË!

AGOJ HYLLI I LIRISË,

DIT, TË BARDHA KISHTE LE,

ISHTE OR’ E SHQIPËRISË,

FAT I MIRË PËR ATDHE,

E ZBARDHEU E NDRITI QIELLI,

EDHE SHKREPI DIT E RE,

RET, U ZHDUKNË, SHKËLQEU DIELLI,

SEPSE LEU NJË SKËNDERBE,

QË SHPËTOJË ATDHEN, E DASHUR,

PREJ VARGONJËVE TË ROBRISË,

DHE SHQIPTARVE BUZË -PLASUR,

U DHA DRITËN E LIRIS’…”

Pjesë nga poema “Epopeja e Skënderbeut” e Kristo Flloqit, faqe 69-70,

Botimet “M&B”-2024

Të drejtat dhe përfaqësimi i shqiptarëve, quo vadis, Mali i Zi?

August 21, 2026 by s p

Nga Cafo Boga, Magjistër në Diplomaci/

Mali i Zi përshkruhet shpesh si një perlë e Adriatikut—dhe me të drejtë. Në territorin e tij të vogël ndërthuren male të thepisura, liqene të paprekura, qytete historike dhe një nga vijat bregdetare më të bukura të Evropës. Që nga rikthimi i pavarësisë më 2006, Mali i Zi është përpjekur të paraqitet si një demokraci moderne, multietnike, e përkushtuar ndaj institucioneve përfaqësuese, sundimit të ligjit dhe anëtarësimit në Bashkimin Evropian.

Nga jashtë, vendi duket se po ecën në drejtimin e duhur. Mali i Zi është anëtar i NATO-s, vazhdon negociatat me Bashkimin Evropian dhe thekson karakterin e tij multikulturor. Zyrtarët paraqesin mbylljen e kapitujve negociues dhe përafrimin e legjislacionit si dëshmi të përparimit demokratik. Megjithatë, nën këtë pamje po rriten pakënaqësia dhe shqetësimi. Gjatë administratës së tanishme, hendeku ndërmjet zotimeve të shtetit dhe veprimeve të institucioneve është bërë gjithnjë e më i dukshëm—dhe trajtimi i shqiptarëve është ndoshta shembulli më i qartë.

Shqiptarët në Malin e Zi nuk janë as emigrantë, as të ardhur. Ata janë popullsi autoktone që jeton në trojet stërgjyshore, të cilat iu bashkuan Malit të Zi pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ata e pranuan realitetin politik, u treguan qytetarë besnikë e veprues, mbështetën pavarësinë dhe ndihmuan në ndërtimin e një shteti sovran, demokratik e properëndimor.

Për fat të keq, kjo besnikëri nuk është shpërblyer gjithmonë me trajtim të barabartë. Shqiptarët shpesh janë parë me dyshim, ndërsa ligjet dhe rregullat administrative janë zbatuar ndaj tyre në mënyrë përzgjedhëse, herë-herë në forma që ngjasojnë me segregacion institucional. Pavarësisht garancive kushtetuese dhe aspiratave evropiane, ata mbeten ndër komunitetet më të margjinalizuara e të diskriminuara në vend. Ngjarjet e fundit dëshmojnë se jo gjithçka në Malin e Zi është ashtu siç duket.

Një shtet, dy standarde

Në artikullin “Standardet e dyfishta për shqiptarët në Malin e Zi”, Ali Salaj—ish-kryeredaktor i së vetmes gazetë javore shqipe në vend dhe ish-bashkëpunëtor i rregullt i Zërit të Amerikës—dokumenton një prirje shqetësuese. Autoritetet malazeze vazhdojnë t’i ndëshkojnë shqiptarët për shfaqjen e simboleve kombëtare në festa, koncerte, gara sportive dhe tubime publike. Në një rast të fundit, Drilon Dedushaj dhe Vatra Balidemaj thuhet se u gjobitën në Plavë pasi, gjatë një koncerti në Guci, shpalosën një flamur me mbishkrimin “Autochthonous”. Procedura u zhvillua me shpejtësi të pazakontë, thuhet se po atë mbrëmje, me arsyetimin se veprimi përbënte nxitje ose provokim.

Në një rast tjetër, një 22-vjeçar nga Kosova u dënua me dhjetë ditë burg dhe iu ndalua hyrja në Malin e Zi për një vit, pasi shkroi inicialet “UÇK” në një grafit në Herceg Novi. Pavarësisht nëse veprimi konsiderohet i përshtatshëm, ashpërsia dhe shpejtësia e dënimit ngrenë pyetje kur krahasohen me reagimin ndaj shfaqjeve shumë më kërcënuese nacionaliste kundër shqiptarëve.

I njëjti standard është shfaqur edhe në sport. Sportistë nga Kosova thuhet se janë skualifikuar nga garat në Malin e Zi pse kanë bërë me duar simbolin e shqiponjës dykrenare. Shkëlzen Goqi, kërcyes nga Gjakova, u skualifikua nga gara tradicionale në lumin Moraça, në Podgoricë, pasi e bëri këtë simbol gjatë kërcimit. Edhe pingpongisti Rejan Krasniqi nga Ferizaj thuhet se u ndëshkua njësoj në turneun “Podgorica Open”, pasi festoi fitoren me të njëjtin gjest.

Për shqiptarët, shqiponja dykrenare është shprehje e identitetit kombëtar, jo thirrje për dhunë. Në Malin e Zi, megjithatë, ajo po trajtohet si provokim. Kjo bëhet edhe më shqetësuese përballë tolerancës ndaj mesazheve haptazi armiqësore të nacionalizmit serb.

Grafitet “Vdekje shqiptarëve”, “Kosova është Serbi” dhe “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” janë bërë shqetësisht të zakonshme në qytetet dhe stadiumet malazeze. Ato nuk janë shprehje të pafajshme identiteti; përmbajnë kërcënime, pretendime territoriale dhe gjuhë që thellon armiqësinë ndëretnike.

Megjithatë, prokuroria dhe gjykatat shpesh kanë heshtur ose i kanë trajtuar si prishje të zakonshme të rendit. Mesazhi është i rrezikshëm: identiteti shqiptar mund të shihet si kërcënim, ndërsa urrejtja ndaj shqiptarëve tolerohet si pjesë e jetës publike.

Standardi i dyfishtë u dëshmua edhe kur në Podgoricë u ndërpre një film i regjisorit të njohur nga Kosova, Isa Qosja, vetëm për shkak të gjuhës së tij. Ai shihet gjithashtu në paaftësinë—ose mungesën e vullnetit—të autoriteteve për të gjetur monumentin e ngritur paligjshëm për komandantin çetnik Pavle Gjurishiq. Ndonëse me përmasa e peshë të konsiderueshme dhe objekt i një vepre të mundshme penale, pas heqjes monumenti nuk u gjet. Sipas njoftimeve jozyrtare, ishte strehuar në një objekt të Kishës Ortodokse Serbe.

Mali i Zi nuk mund të pretendojë se zbaton standarde të barabarta, përderisa simbolet shqiptare ndëshkohen menjëherë, ndërsa mesazhet dhe monumentet e lidhura me urrejtjen etnike apo nacionalizmin e luftës trajtohen me tolerancë të jashtëzakonshme.

Beteja për arsimin në gjuhën shqipe

Polemika rreth emërimit të drejtoreshës së Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim” në Ulqin ka zbuluar një problem edhe më të thellë institucional.

Për një komunitet pakicë, arsimi në gjuhën amtare është themel i identitetit dhe vazhdimësisë kombëtare. Neni 18 i Ligjit për të Drejtat dhe Liritë e Pakicave përcakton se personeli i institucioneve ku mësimi zhvillohet në gjuhën e pakicës duhet ta njohë aktivisht atë. Para emërimit të drejtuesit, organi shtetëror duhet gjithashtu të kërkojë mendimin e këshillit kombëtar të komunitetit.

Këshilli Kombëtar i Shqiptarëve, megjithatë, pohon se mendimi i tij kërkohet vetëm si formalitet dhe shpërfillet rregullisht nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Inovacionit. Nëse është kështu, pjesëmarrja e pakicave është kthyer në teatër politik: qeveria pretendon se konsultohet, por injoron qëndrimin e komunitetit.

Emërimi i Snežana Živanovićit drejtoreshë në Ulqin i thelloi shqetësimet. Sipas Këshillit, dokumentacioni i Ministrisë nuk përmbante dëshmi se e emëruara e njihte aktivisht shqipen. Ndonëse Ministria deklaroi se ajo e zotëronte në nivelin B2, Këshilli tha se nuk kishte marrë certifikatë, rezultat testimi apo dokument tjetër që ta provonte.

Çështja nuk është përkatësia kombëtare e së emëruarës. Në një shoqëri vërtet multietnike, asnjë post publik nuk duhet t’i rezervohet një kombësie. Pyetja është nëse kandidatja plotëson kriteret ligjore e profesionale. Drejtuesja e një shkolle ku zhvillohet mësim në shqip duhet të komunikojë me nxënësit, prindërit, mësimdhënësit dhe komunitetin shqipfolës. Njohja e gjuhës nuk është nacionalizëm apo diskriminim; është kualifikim thelbësor.

Zëvendëskryeministri dhe ministri i Zhvillimit Ekonomik, Nik Gjeloshaj, e cilësoi emërimin “provokim institucional” dhe shprehje të albanofobisë. Sipas tij, sjellja e një drejtoreshe nga një komunë tjetër, sikur Ulqini të mos kishte profesionistë të kualifikuar, ishte poshtërim për qytetin dhe banorët e tij.

Më shqetësues ishte reagimi i Ministrisë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave, të drejtuar nga Fatmir Gjeka, vetë shqiptar. Në vend që të kërkonte dëshmi për plotësimin e kriterit gjuhësor, Ministria mbrojti emërimin dhe e cilësoi debatin mbi përkatësinë kombëtare të drejtoreshës si të dëmshëm.

Por kështu u shmang pyetja thelbësore: a e flet shqipen personi i zgjedhur për të drejtuar një institucion ku zhvillohet mësimi në shqip dhe a u respektua procedura ligjore e verifikimit? Kur ministria përgjegjëse për të drejtat e pakicave i shpërfill këto shqetësime, ajo mbron status quo-në administrative, jo barazinë.

Shkolla e Mesme “Vëllazërim-Bashkim” nuk është i vetmi institucion i rëndësishëm në Ulqin që drejtohet nga një joshqiptar. Në një komunë ku shqiptarët përbëjnë rreth 80 për qind të popullsisë, si është e mundur që vazhdojnë të humbin përfaqësimin në institucionet që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre?

Kryeshefi i Policisë—jo shqiptar.

Komandiri i Policisë—jo shqiptar.

Kryetari i Gjykatës—jo shqiptar.

Kryetarja e Kuvendit Komunal—jo shqiptare.

Dhe tani, drejtoresha e Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim”—jo shqiptare.

Ky nuk është më një emërim i izoluar, por një prirje e përjashtimit institucional që bie ndesh me zotimin e Malit të Zi për barazi, qeverisje përfaqësuese dhe multietnicitet të mirëfilltë.

Përfaqësim pa ndikim

Partitë shqiptare marrin pjesë në koalicionin qeverisës dhe zyrtarë shqiptarë mbajnë poste të larta. Në letër, kjo duket si përfshirje politike. Por përfaqësimi nuk matet vetëm me poste ministrore; prova është nëse këta zyrtarë e përdorin autoritetin për të mbrojtur qytetarët që i votuan.

Për një kohë të gjatë, partitë shqiptare kanë heshtur—ose kanë reaguar vetëm kur trysnia publike nuk mund të shpërfillej më. Pjesëmarrja e tyre në qeverisje nuk ka sjellë mbrojtje të qëndrueshme të të drejtave kombëtare, gjuhësore, arsimore dhe kulturore. Nëse zyrtarët shqiptarë kremtojnë përparimin drejt BE-së, ndërsa institucionet shqipe dobësohen, simbolet ndëshkohen dhe armiqësia antishqiptare mbetet e pandëshkuar, suksesi politik fillon t’i ngjajë përshtatjes me pushtetin.

Kjo kundërthënie duket qartë në Ministrinë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave. E krijuar për të mbrojtur identitetet, për të nxitur integrimin pa diskriminim dhe për të garantuar barazinë para ligjit, ajo nuk ka reaguar sa duhet ndaj trajtimit të pabarabartë të simboleve shqiptare, retorikës antishqiptare, dobësimit të arsimit shqip dhe shpërfilljes së institucioneve përfaqësuese.

Kapitujt evropianë dhe realiteti demokratik

Përparimi i Malit të Zi drejt Bashkimit Evropian nuk mund të matet vetëm me kapitujt e mbyllur. Ligjet e miratuara në Podgoricë kanë pak vlerë nëse zbatohen në mënyrë përzgjedhëse në Ulqin, Tuz, Plavë, Guci dhe trevat e tjera shqiptare.

Projekti evropian mbështetet mbi barazinë para ligjit, mbrojtjen e pakicave, qeverisjen e përgjegjshme, institucionet e pavarura dhe respektimin e larmisë kulturore e gjuhësore. Një shtet nuk bëhet evropian vetëm duke përafruar ligjet me standardet e BE-së, por kur qytetarët i përjetojnë ato në shkolla, gjykata, polici, komuna dhe në jetën e përditshme.

Prandaj, Mali i Zi duhet t’u përgjigjet disa pyetjeve. Përse identiteti shqiptar interpretohet kaq lehtë si provokim, ndërsa mesazhet antishqiptare tolerohen? Përse konsultohen institucionet shqiptare nëse mendimet e tyre nuk kanë peshë? Përse kriteret gjuhësore trajtohen si të parëndësishme në emërimet që prekin arsimin shqip? Dhe përse zyrtarët shqiptarë mbrojnë vendimet institucionale, në vend që të kërkojnë respektimin e të drejtave të komunitetit të tyre? Këto pyetje nuk synojnë ta minojnë Malin e Zi; ato kërkojnë përgjigje nëse vendi dëshiron të jetë shteti demokratik, multietnik dhe evropian që pretendon.

Quo Vadis, Mali i Zi?

Mali i Zi ndodhet në udhëkryq. Mund të vazhdojë të kultivojë një imazh tërheqës ndërkombëtar, ndërsa pakënaqësia dhe pabarazia thellohen, ose të përballet me standardet e dyfishta që cenojnë besimin e pakicave.

Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje. Ata kërkojnë trajtim të barabartë, zbatim të njëtrajtshëm të ligjit, mbrojtjen e gjuhës e kulturës dhe pjesëmarrje reale në vendimet që i prekin. Këto kërkesa nuk janë radikale dhe as në kundërshtim me sovranitetin e Malit të Zi; janë standarde që duhet t’i përqafojë çdo demokraci që synon anëtarësimin në BE.

E ardhmja e Malit të Zi nuk do të përcaktohet vetëm në Bruksel apo nga kapitujt që mbyll qeveria. Ajo do të përcaktohet nga mundësia e një fëmije shqiptar për t’u arsimuar në gjuhën amtare nën drejtimin e njerëzve që e respektojnë atë; nga e drejta e shqiptarëve për të shfaqur simbolet kombëtare pa u trajtuar si kërcënim; dhe nga zbatimi i të njëjtave standarde gjyqësore ndaj atyre që shprehin identitetin shqiptar dhe atyre që e kërcënojnë atë.

Mali i Zi mbetet perlë e Adriatikut, por bukuria natyrore nuk mund ta fshehë pafundësisht padrejtësinë institucionale. Për të siguruar të ardhmen evropiane, karakteri i tij multietnik nuk duhet vetëm të kremtohet në fjalime, por të respektohet në qeverisjen e përditshme.

Pyetja nuk është më nëse Mali i Zi i përket Evropës gjeografikisht apo politikisht, por nëse institucionet e tij janë të gatshme t’i zbatojnë vlerat evropiane njësoj për të gjithë qytetarët. Quo vadis, Mali i Zi?

Çështja shqiptare në gjeopolitikën osmane në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX

August 21, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Gjatë shekullit XIX, Perandoria Osmane u përball me një krizë të shumëfishtë të ekzistencës së saj politike dhe territoriale. Presioni i Fuqive të Mëdha, rritja e nacionalizmave ballkanikë, ndryshimi i strukturave administrative dhe transformimi i komuniteteve fetare në subjekte kombëtare e vendosën shtetin osman përballë nevojës për të riformuluar mekanizmat e ruajtjes së integritetit territorial perandorak. Në këtë kontekst, çështja shqiptare përbënte një rast të veçantë, për shkak të pozitës gjeostrategjike të territoreve, përbërjes së tyre fetare dhe rolit të popullsisë shqiptare në strukturat ushtarake e administrative të Perandorisë.

Gjatë sundimit të Abdylhamidit II, ruajtja e territoreve shqiptare u shndërrua në një komponent të rëndësishëm të politikës së integritetit territorial osman. Strategjia e Portës së Lartë kombinonte centralizimin administrativ, përdorimin politik të islamit, kontrollin e arsimit dhe të gjuhës, administrimin e territoreve shqiptare përmes vilajeteve të ndara dhe përpjekjet për ta mbajtur elitën shqiptare të integruar në strukturat perandorake. Duke e kuptuar se arritja e këtij qëllimi kërkonte unitet të brendshëm, sulltani kërkoi të krijonte një ndjenjë të re të solidaritetit politik të bazuar mbi fenë e përbashkët të myslimanëve. Ai e shfrytëzoi autoritetin qendror të tij si Kalif dhe e përdori fenë si një vegël ideologjike për t’i bashkuar myslimanët në një komunitet politik, domethënë në një entitet mysliman osman(Karpat, 2001: 220).

Shkrirja së bashku e grupeve të ndryshme etno-fetare myslimane në një komb politik mysliman të vetëm, kërkonte përdorimin e forcave që mund të krijonin përçarje, kohezion apo solidaritet. Gjatë shekullit të XIX, miletet e Perandorisë Osmane filluan të shndërroheshin, sipas modelit europian, në kombe, përkatësisht në shtete kombëtare. Të parët që e provuan kryengritjen kundër sundimit osman ishin serbët, mirëpo revolta e tyre u shtyp më 1804 dhe vetëm më 1817 shpuri në një Serbi të vogël autonome. Popujt e shtypur në Ballkan hynë në ndërgjegjen europiano-perëndimore veç pas kryengritjes greke të vitit 1821, e cila zgjoi valë të gjëra solidarizimi në Europë. Ndonëse Greqia kishte fituar pavarësinë dhe Serbia autonominë, ato nuk e kishin përfunduar bashkimin e tyre kombëtar. Një pjesë e territoreve me popullsi greke ose serbe ndodhej ende nën sundimin osman, prandaj ato përpunuan projektet e tyre nacionaliste të quajtura “Naçertania” dhe “Megali Idea”, të cilat synonin zgjerimin territorial kudo ku pretendohej se kishte serbë, pra edhe në territoret shqiptare.

Numri i popullsisë shqiptare dhe pozita gjeostrategjike e trojeve shqiptare konsideroheshin si shtyllë kryesore e godinës osmane në Ballkan dhe, në vitet ’80-’90 të shekullit XIX. Autonomia apo pavarësia e shqiptarëve ishte ideja më shqetësuese për sulltanin dhe Portën e Lartë, sepse humbja e këtij populli dhe e trojeve të tyre etnike do të nënkuptonte humbjen e Ballkanit dhe, me këtë, edhe rrënimin e godinës perandorake. Pikërisht, sipas kësaj filozofie politike, do të zhvillohen marrëdhëniet osmano-shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX(Rizaj, 2001: 56).

Pozita e shqiptarëve brenda Perandorisë ishte e vështirë, sepse kjo Perandori nuk i njihte shqiptarët si komb. Porta e Lartë synonte pengimin e krijimit të çdo uniteti politik dhe kulturor mes shqiptarëve, me synim që t’i mbante të lidhur pas Perandorisë. Trojet shqiptare ishin copëtuar ndërmjet vilajeteve të ndryshme. Me këtë copëtim, Porta e Lartë vazhdonte t’ua mohonte atyre karakterin etnik shqiptar (Bozbora, 2002: 134). Në anën tjetër, nacionalizmi shqiptar u zhvillua në një hapësirë ku identiteti fetar nuk përputhej me identitetin kombëtar dhe ku rreziku i copëtimit territorial nga Serbia, Mali i Zi dhe Greqia e shndërroi mbrojtjen e territorit në një komponent themelor të programit kombëtar shqiptar.

Duke identifikuar fenë me kombësinë, Porta e Lartë, deri në fund, i trajtoi shqiptarët myslimanë si turq, ortodoksët si grekë e katolikët si latinë. Rrjedhimisht, përhapja në Shqipëri e shkollave turke, greke dhe italiane, të inkurajuara nga reformat osmane, krijoi rrezikun e madh të përçarjes dhe të asimilimit kombëtar(Pollo, 1990: 158).

Në këtë kuadër, mund të shtrohet pyetja nëse Porta e Lartë i konsideronte territoret shqiptare edhe si një hapësirë të negociueshme në politikën e saj diplomatike, duke qenë e gatshme, në rrethana të caktuara, të bënte lëshime territoriale për të siguruar paqen ose për të shmangur përplasjet me Fuqitë e Mëdha dhe shtetet ballkanike. Përvoja e gjysmës së dytë të shekullit XIX, pas Kongresit të Berlinit, tregon se Perandoria Osmane, në kushtet e krizës së saj, shpesh u detyrua të përdorte territoret evropiane si plaçkë tregu në traktatet e paqes. Kjo krijoi te elitat shqiptare bindjen se, në mungesë të një organizimi politik të tyre, trojet shqiptare mund të shndërroheshin në objekt shkëmbimesh dhe lëshimesh ndërkombëtare.

Trojet etnike shqiptare trajtoheshin si zotërime turke, të cilat, në rast se një ditë Perandoria Osmane do të zbohej nga Ballkani, do t’u jepeshin monarkive të krishtera të Ballkanit(Frashëri,1998: 129). Duke qenë se një pjesë e madhe e këtyre territoreve ishin me popullsi myslimane, Perandoria Osmane kishte menduar se, në variantin më të keq, do të detyrohej të lëshonte territoret e banuara me popullsi të krishterë, duke e ruajtur praninë e saj në Ballkan, që paraqiste një rëndësi të veçantë gjeostrategjike, pasi përmes tyre ajo ruante prezencën e saj në Evropë(Fisher, 2014: 34) dhe, njëkohësisht, ndikimin e saj në gadishull.

Duke u marrë me lojën diplomatike të Serbisë, Sami Frashëri, më 15 qershor 1878, shkroi një artikull me titull “Intrigat e sllavëve dhe të grekëve në Rumeli”, ku vinte në dukje se shqiptarët, duke e kuptuar se çfarë rreziku po i vinte Shqipërisë nga ndarja administrative e Portës së Lartë dhe nga synimet e shovinistëve fqinj, kanë marrë masa efektive për të kundërshtuar ndarjen e trojeve të tyre në disa vilajete dhe copëtimin nga shtetet e huaja.

Duke iu drejtuar qeverisë së Stambollit, Samiu shkruante: “Ishte më se e nevojshme që edhe Perandoria Osmane të merrte disa masa kundër intrigave të fuqive të huaja në dëm të Shqipërisë. Çfarë masash? Masa e parë që duhej të merrte Porta e Lartë është bashkimi i trojeve shqiptare në një vilajet të vetëm, duke i ndarë ato nga trojet me popullsi sllave dhe greke”(Frashëri, 1989: 184).

Zhvillimet që po ndodhnin në Ballkan dhe më gjerë do të shkonin në kundërshtim me interesat e Qeverisë së turqve të rinj. Klasa e re politike xhonturke do të ndeshte, që në hapat e pare, në sfida të rënda. Turqit e Rinj e kishin prioritet rimëkëmbjen e Perandorisë Osmane; ata dëshironin eliminimin e çështjes shqiptare, qoftë dhe me përdorimin e dhunës. Forca ushtarake kishte marrë rolin primar në disiplinimin e shqiptarëve, të cilët tani kishin fituar një epitet të ri nga pushteti xhonturk, duke u quajtur kundërrevolucionarë, njerëz të lidhur me Sulltanin, dhe si popull, i cili po i kundërshtonte reformat e Qeverisë së re.

Lëvizjet kombëtare të popujve të krishterë për shtet kombëtar dhe përkrahja që ata kishin nga jashtë ndikuan edhe te popujt myslimanë. Ishin shqiptarët, në mesin e popujve myslimanë, ata të që filluan të parët të zgjoheshin kombëtarisht(Berkes, 1985: 151). Shqiptarët pretendonin se, duke ruajtur Perandorinë Osmane, do të arrinin të ruanin nga copëtimi tokat e tyre. Ata e dinin se në sulmin e parë nga jashtë objekt ishin tokat e Perandorisë Osmane në Evropë, që i takonte të ishin tokat e tyre. Prandaj, shqiptarët ishin të përqëndruar kryesisht te autonomia(Rahimi,1978: 142; Licursi, 2011: 108-109; Pezo, 2016: 61). Me objektivin e afërt për të siguruar autonominë u zhvilluan kryengritjet shqiptare të viteve 1909-1912, të cilat e afirmuan çështjen shqiptare.

Por situata ndërkombëtare evoloi në mënyrën më të padëshiruar të mundshme, me humbjen e plotë të Perandorisë Osmane, që e detyroi të largohet nga shumica e territoreve ballkanike. Nuk u realizua objektivi osman që, përmes lëshimeve ndaj shteteve satelite të Fuqive të Mëdha: Serbisë, Bullgarisë, Greqisë dhe Malit të Zi, të siguronte disa territore osmane që do ta lidhnin Egjeun me Adriatikun, duke siguruar praninë turke në Europë. Ky vizion nuk i merrte fare parasysh interesat shqiptare. Shqiptarët, edhe në variantin osman, do të copëtoheshin, për më tepër, dhe do të asimiloheshin plotësisht. Prandaj, varianti osman i zgjidhjes së çështjes ballkanike është më antishqiptar se ai që u zbatua në praktikë dhe prodhoi ato pasoja që dihen.

GURËPRERËSI

August 21, 2026 by s p

Rafaela Prifti*

Fabulë japoneze

Tasaku ishte gurprerës. Çdo ditë çekani dhe dalta e tij rrihnin e thërrmonin shkëmbinjtë në këmbët e malit. Ai i gdhendte blloqet e gurtë me të cilët lartësoheshin tempujt e mëdhenj dhe pallatet mbretërorë. Asgjë tjetër nuk kërkonte veçse të punonte në zanatin e tij çdo ditë, gjë që e kënaqte shumë Viganin, i cili ishte banor i malit. Një ditë prej ditësh aty kaloi një princ. Rojet hapnin udhën para tij, muzikantët e valltarët e ndiqnin nga pas. Ishte veshur me rrobe mëndafshi dhe shërbëtorët e mbanin mbi supe. Tasaku i ndoqi me shikim derisa shpura e mahnitshme i humbi nga sytë.

Atë ditë nuk theu më gurë dhe u kthye në kasollen e tij. Ia pati zili princit.

Ngriti sytë nga qielli dhe u lut me zë për një pasuri të tillë. Dhe ra të flinte. Vigani që jetonte në mal e dëgjoi…

Dhe që atë natë e shndërroi gurprerësin në princ.

Tasaku fluturonte nga gëzimi. Jetonte në një pallat mbretëror dhe vishej me petka prej mëndafshit më të çmuar. Muzikantët e argëtonin dhe shërbëtorët i përuleshim. Ai komandonte ushtri të panumërta dhe sundonte mbi toka të pafundme. Pasditeve Tasaku shëtiste në kopshtin e tij. Atij i pëlqenin petalet aromatike dhe vreshtat plot hijeshi. Por Dielli ia dogji lulet. U përkul pranë bohçeve të vyshkura dhe ndjeu fuqinë e madhe të Diellit. Tasaku donte të ishte po aq i fuqishëm, prandaj i kërkoi Viganit të malit ta bënte Diell.

Dhe ai e dëgjoi.

Tasaku u bë Diell dhe ishte i lumtur për një farë kohe. Që ta ndiente forcën e tij, ai dogji fusha dhe thau toka. Atëherë njerëzit u lutën për ujë.

Aty u shfaq një re dhe e mbuloi. Rrezet e arta të diellit ishin fshehur pas resë.

Tasaku e kuptoi se reja ishte edhe më e fuqishme se Dielli. I tha Viganit ta bënte të tillë.

Vigani përsëri e dëgjoi.

Tasaku u bë re. Me fuqinë e sapodhënë, ai lëshonte stuhi të furishme. Bubullimat gjëmonin nëpër qiell, lumenjtë dilnin nga shtretërit e tyre, kasollet dhe pallatet përmbyteshin nga uji. Përveç malit, që nuk luante nga vendi.

Tasaku u zemërua sepse mali ishte edhe më i fuqishëm se reja. “Më bëj mal!” urdhëroi ai. Vigani u bind, pastaj u ngrit që aty dhe u largua sepse nuk kishte ç’të bënte më.

Tasaku u bë mal. Tani ai ishte më i pushtetshëm se princi, më i fortë se dielli dhe më i pamposhtur se reja. Por sakaq ndjeu një goditje të mprehtë dalte. Ishte një gurprerës që punonte aty te këmbët e tij.

Thellë në shpirt, i shkoi një drithërimë.

*Përshtatja nga anglishtja në shqip bazohet në librin me ilustrime dhe filmin vizatimor klasik të autorit të dashur amerikan Gerald McDermott (1941-2012) Prerësi i Gurit, një përrallë e vjetër japoneze që u mëson fëmijëve vlerën e thjeshtësisë dhe të pranimit të vetvetes.