s p – Page 2833 – Dielli

Pretash Zeka Ulaj, Flamurtari famëmadh i Kojës së “vogël” me shqiptari të madhe

September 23, 2021 by s p

Nga Ndue BACAJ

Hyrje

Malësia e Madhe, simbol i shqiptarisë ndër shekuj, ku trojet dhe banorët janë sinonim i njëri-tjetrit. Të mëdha janë malet në Malësi, po më të mëdha janë vlerat e banorëve për atdhedashuri e civilizim Evropian. Vlerat jetësore e njerëzore të Malësisë si besa, bujaria, mikpritja , nderi, trimëria e patriotizmi janë te njohura e vlersuara jo vetëm kombëtarisht, por edhe ndërkombëtarisht… Emrat e atyre burrave e burrneshave që i dhanë “mbiemrin” e Madhe- Malësisë me veprat e tyre patriotike ndër mote e shekuj janë të shumtë, sa vetë historia e këtyre trojeve nga më shqiptaret dhe europianet e Shqipërisë Etnike. Nga kjo plejadë malësorësh patriot, që u lanë nderë e lavdi trojeve shqiptare e shqiptarisë, mendova të portretizoj Pretash Zeken Ulaj, Flamurtarin (Bjaraktain) famëmadh të Kojës së “vogël” me shqiptari të madhe.

Një curriculum i vogël për Flamurtarin e Madh Pretash Zeka Ulaj

Pretash Zeka lindi në në Kojen e “vogël” me shqiptari të madhe në vitin 1882, Ishte djali i Zekë Nikë Ulaj-t, shtepisë së njohur e me famë për besë, burrëri, bujari, urti, trimëri e mbi të gjitha për atdhedashuri. Ndër mote kjo shtepi ka qenë shtepi prijësish e vojvode të Kojës e trashiguar kjo nga njëri brez në tjetrin. Kjo shtëpi e fisit Ulaj të Kojës ka qënë shtëpi piramidë e kufirit shqiptaro- malazez. Pretash Zeka kishte lindur vetëm katër vite mbasi Europa plakë kishte “ligjërue” me kongresin e Berlinit 1878, dhënien e trojeve etnike shqiptare të Malësisë Madhe – Malit të Zi, ku këtë “fat” të zi e kishte pasur edhe Koja, edhe pse kjo trevë e Malësisë ishte ajo çfarë kishte “tepruar” nga treva e madhe etnike shqiptare -Kuqi-Kuçi, që edhe ky i ishte dhënë më heret Malit të Zi. Pretash Zeka Ulaj, do të rritej e burrërohej me traditat më të mira patriotike të shtëpisë dhe fisit Ulaj të Kojës, si dhe me traditat fisnike të Malësisë së Madhe me themel besen e atdhetarinë.. Pretash Zeka Ulaj do të burrërohej si patriot trim e i urtë me shkollen e votres familjare dhe në kuvendet e burrave të Kojës e Malësisë. Pretash Zeka do të trashigonte patriotizmin e shquar të burrave më atdhetar të fisit Ulaj, burra të cilët ndër mote kishin qënë pushkë e ngrehur në mbrojtje të trojeve shqiptare, të lirisë, të drejtave njerzore, shoqërore e zakonore , të gjuhës dhe traditave më të mira të Malësisë e Shqiptarisë, në përballje diplomatike e luftarake me lakmues e pushtuese të trojeve shqiptare, si turqit , serbo-malazezët e tjerë. Ai që në moshë të re do të dallohej për urti e trimëri , por edhe pë fjalen e matur e me vend. Për këto cilësi e virtyte burrash malësor e shqiptar, do të terhiqte vemendjen e kojasve e më gjërë, të cilet nuk do të vononin t’i besonin detyren fisnike e patriotike, por edhe të vështirë të Flamurtarit (Bajraktarit) të Kojës. Pretash Zeka në detyren e flamurtarit nuk i zhgënjeu asnjëherë kojasit , perkundrazi me veprimtarinë e tij shoqerore, “shtetrore” e patriotike i nderoi, u shtoi famën dhe lavdinë kojasve, Kojës e Malësisë, derisa Prertash Zeka këtë detyrë ja dorzoi djalit tij Gjokë Pretash Ulaj…

Pak retrospektivë nga institucioni i Flamurtarit (Bajraktarit) të Kojës , deri te Pretash Zeka:

Për trashigimin e Flamurtarit (Bajraktarit) të Kojës, në librin “Koja ndër Shekuj” të autorit Fran Gjeloshaj cilësohen edhe disa informata të shkruara nga historiani Stevan Duçiq në vitin 1931, nga i cili mësojmë se : “Preçot Gjeloshin e trashigoi Nikë Preçota i cili u vra…Niken e trashigoi vellai i tij Vatë Preçota , pas tij bajraktar u bë Preç Vata të cilin e vranë…. Preç Vaten e trashigoi nipi i tij Mirash Luca ….”, Ndersa pas Mirash Luces bajraktar u bë Pretash Zeka Ulaj…1.

Nëpër veprimtarinë patriotike të Pretash Zekës ndër vite…

Gjatë viteve që trojet shqiptare ishin në zgrip të mbijeteses Pretash Zeka do të ishte njeri ndër atdhetaret më të flaktë e të kulluar të shqiptarisë, si në luftën me pushkë dhe në atë me pendë për të drejtat e shqiptarëve në trojet e veta etnike. Veçojmë nga kjo veprimtari atdhetare , pjesmarrjen aktive e heroike të Pretash Zekës në kryengritjen kundër turke-osmane të vitit 1911 të udhëhequr nga trimi i urtë i shqiptarisë, heroi i popullit Dedë Gjon Luli me shokët e tij të atdhetarisë. Pretash Zeka Ulaj do të ishte një ndër “pushkët” e para të trimërisë që do të rrjeshtohej në frontin e parë të malësorëve trima në kryengritjen kundër turke-osmane , duke qënë edhe udheheqësi i çetës heroike të Kojes e cila me 6 prill 1911 rrezoi per tokë bajrakun (flamurin) e turkut në Deçiq , per ti leshuar vendin flamurit autokton kombetar shqiptar të Gjergj Kastriotit –Skenderbe. Ngritja e flamurit të Gjergj Kastriotit Skenderbe në Bratile të Deçiqit me 6 prill 1911, do të bënte që ky flamur të valvitej i lirë në driten e diellit, për herë të parë pas 432 vitesh errësirë turke-osmane.. Pretash Zeka gëzonte autoritet ne Kojë, Triesh, Luhar, Fundna, Hot, Grudë e pjese tjera të Malësisë. Vlenë të shënohet se nga kryengitësit trima të Kojës të udhëhequar nga flamurtari Pretash Zeka Ulaj, me 6 prill 1911, dhanë jetë si me lindë shtatë dëshmorët të flamurit, që nuk po mundem pa i ua cilësuar emrat: Dokë Preç Kërcaj, Tomë Ucë Ivanaj, Marash Lucë Gjokaj, Cak Ucë Ivanaj, Gjeto Tomë Kolçaj, Kolë Dokë Marashaj dhe Gjeto Gjekë Ivanaj , gjaku i të cilëve i shtoi ngjyren e kuqe flamurit kombëtar të ngritur në Deçiq…2. Interesant është edhe “historia” e Flamurit të ruajtuar nga Pretash Zeka (bajraktari i Kojës), flamur të cilin Pretashi ja kishte nxjerrë e tregua prej arkët në vitin 1942 Prekë Grudës, duke i thënë se këtë flamur të shejtë ja ka dhanë Leandro Kastrioti në Kotorr dikur babës tij Zekë Nikës, dhe me këtë flamur gjak shqiptarësh e pati mësye Koja Majën e Deçiqit (me 1911). 3. Pretash Zeka edhe pas kryegritjes kundër turkeosmane 1911 me jehonë kombëtare e ndërkombëtare , kryengritje që i parapriu shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë nga Vlora (28 nëntor 1912), nuk qendroi i “qetë” , por tinzash shtetit malazez ku Koja bënte pjesë dhunshëm që nga kongresi i Berlinit, u mundua të ndihmonte mbrojtësit shqiptar të Shkodres nga ushtria pushtuese malazeze 1912-1913. Pretash Zeka Ulaj ishte nga ata burra flamurtarë malësor , (mjersisht të paktë në atë kohë), që nuk u gënjyen aspak nga propaganda apo dhuratat e Kral Nikolles së Malit të Zi, me pretekstin se gjoja rrethimi i Shkodres nga ushtaria Malazeze nuk kishte për qellim pushtimin e Shkodrës, por çlirimin e saj nga ushtria turke, gjë që nuk ishte e vertet, dhe këtë propogandë mashtruese e kishte denoncuar që në fillim Pretash Zeka , si dhe trimi i urtë i shqiptarisë Dedë Gjon Luli etj… Gjithashtu Pretash Zeka priti me indinjatë , por edhe i gatshëm të rrokë armët në mbrojtje të trojeve shqiptare nga vendimet famëkëqia të konferencës së Londres 1913 dhe veçanarisht të konferencës së fshehtë të Londrës 1915, që do të coptonin akoma më shumë trojet etnike shqiptare në favor të fqinjëve shoven e hileqarë.4. Pretash Zeka do të shquhej për organizimin e malësorëve (nën kufirin politik të Malit të Zi) edhe në luftën mbrojtëse nga invazionet serbo- malazeze , të njohur në histori si Lufta e Koplikut 1920. Në historinë e kësaj lufte mbrojtëse kundër shovenëve fqinjë, përkrahë organizatorëve dhe udhëheqësve të forcave vullnetare mbrojtëse të Malësisë Madhe si : Deli Meta, Lucë Nishi, Zef Prel Martini, Palok Traboini, Tomë Nikollë Hasanaj, Kolë Maçi–Hot, Gjokë Dodë Preçi, Gjelosh Gjoka, Gjeto Daka , Dedush Marashi –Kastrat, Zef Martin Ivezaj dhe Prekë Dedë Gjolaj-Grud do të shquhej edhe Pretash Zeka Ulaj-Kojë.5. Sipas trashigimive gojore të asajë kohe, për marrjen e informatave të fshehta e të nevojshme nga brenda armikut (Malit të Zi) , kishin deportuar forca zbuluese shqiptare në prapavijen e ushtrisë serbo-malazeze. Për arritjen e këtij “objektivi” një ndihmë të madhe jepinin malësorët shqipatarë që kishin mbetur e banonin (në trojet e veta etnike) andej kufirit të 1913, si grudasit, trieshjanët e veçanarisht kojasit të primun nga flamurtari i njohur i tyre Pretash Zeka Ulaj e tjerë.6. U dalluan gjatë luftimeve në luftën e Koplikut shumë trima , prijes e flamurtarë të Malësisë , ndër keta edhe Pretash Zeka Ulaj…7. Edhe pas perfundimit të Luftës së Koplikut (14 shkurt 1921), Pretash Zeka me malësorët e Kojës e më gjërë edhe pse në Malin e Zi e Jugosllavinë , ato nuk hoqen dorë kurr nga të drejtat e tyre kombetare e jetësore. Edhe pse per këtë qëndresë , Pretash Zeka , Kojasit e tjerë u përballën me një persekutim të egër sllavë, ata ruajten e trashiguan me “fanatizem” , identitetin, gjuhën, doket, etnografinë, historinë e zakonet fisnike malësore e kombëtare shqiptare. Shembull i kësaj rezistence me permasa heroike ishte flamurtari i Kojës Pretash Zekë Ulaj, i cili shtepinë e tij e kishte kthyer në një “vatër kulture” e traditash shqiptare , ku dyert e kësaj shtepie ishin të hapura në çdo kohë, e veçanarsiht në raste festash fetare e kombëtare shqiptare, ku pritej, gostitej, festohej e përcillej vetëm shqiptarisht , madje në këso rastesh perveç tjerave dhe veshjeve kombëtare , në ketë shtepi valvitej flamuri kombëtar shqiptar i ruajtur në arkat e traditës malësore… sigurisht jo lehtësisht nga syri vigjilent i spiunëve serbo-malazez… Me 6 prill vitin 1941 pushtuesit fashist Italian pushtojnë edhe Malin e Zi dhe Jugosllavinë, ku bënte pjesë pa emër që nga nentori i vitit 1918 Mali i Zi. Në keto kohë gjysma e Malesisë së Madhe lengonte nën pushtimin e Malit të Zi, që kishte filluar të pakten që nga kongresi i Berlinit e “finalizuar” me konferencen e Londres (1913).. Në keto kushte paria e kësaj gjysme të Malesisë Madhe (nën Malin e Zi) per të shpetuar çfarë mundë të shpetonte ( edhe pse perkohesisht), kishte vendosur të “therrasë” në ndihmë të keqen e përkohëshme, pushtuesit fashist… Pikirsht per ketë me daten 12 maj 1941; Hoti, Gruda,Trieshi, Koja, Tuzi,Vllana, Vrana dhe Matagushi u dergojnë autoriteteve qeveritare fashiste në Tiranë një Memorandum ku u kerkojnë bashkimin me Shqiperinë nënë të trojeve shqiptare të lëna padrejtesisht nën Malin e Zi. Memorandumi fillonte me disa levdata (të pa merituara) per fashistet, por ske çi bënë pasi ky është haraçi që duhet të paguash kur kerkon ndihmë nga një pushtues… Pastaj memorandumi vijonte..: “ Jemi shqiptar dhe duam Shqipninë. Me Malazezet kemi kenë dhe jemi armiq të perhershem, na ndanë kombesia, gjuha, traditat, doket, ligjet, pra na ndanë jeta… Piramidat e kufijëve të vume padrejtësisht mbi vorret tona qysh me 1878 e mbrapa lypim që të zhduken fare, tue kenë se viset e syperthanuna janë kenë edhe duhet të jenë pergjithmonë, në prehen të Nanes së vet Shqipnisë Natyrale… Rrnoftë Shqipnia… Këtë memorandum e nënshkruajnë perfaqesuesit e popullit të Hotit, Grudës, Trieshit, Tuzit, Vllanës, , Vranës , Matagushit e Kojës. Në mes ketyre nënshkruesve patriot që u ishte zhuritur zemra për bashkimin me nanën Shqipni ishte edhe patrioti i njohur Pretash Zeka Ulaj… 8. Pushtuesit fashist italian edhe per qellimet e veta propogandistike me dekretin e 7 gushtit të vitit 1941 shpallin ribashkimin e trojeve shqiptare që i mbanin të pushtuara Serbo-Malazezet…9. U bashkuan me Shqiperinë shumica e trojeve të Kosoves, Dibres ,Tetoves,Gostivarit e më gjërë, u rikthye Malesia e Madhe Etnike, ku qendra e Nenprefektures kaloi nga Kopliku në Tuz… Në keto kushte per të ruajtur trojet e Malesisë së Madhe (Etnike apo natyrale) të ribashkuar, nacionalistët malësor i kishin venë vehtes per detyrë të mbronin kufijet etnik të rifituar.. Per të realizuar këtë detyrë atdhetare në Malësi u formuan 13 çeta vullnetare të armatosura..: Në Hot kishte tre çeta që komandoheshin; nga Smajl Haxhia ato të Drumes e Nënhelmit, nga Prekë Gjeto Marku çeta e Rapshes, kurse ajo e Traboinit nga Tomë Nika…Gruda kishte dy çeta që i komandonte Nikollë Zefi e tjer.. Shkreli kishte një çetë që komandohej nga Pjeter Gjoka. Kastratit një çetë që komandohej nga Pjeter Doda, Boga një çetë e cila komandohej nga Tomë Gjeri, ndersa çeta e Trieshit ishte nën komandë të kapidan Nikë Zekes, Fundnat i komandonte Selman Beqiri, Kojen e komandonte Flamurtari Pretash Zeka Ulaj, Tuzin Sherif Hyseni , ndersa Vrana dhe Vllana kishin komandant Ali Zekun.., ndersa Kelmedi komandohej nga Prekë Cali etj…10. Në vijim të ruajtjes të ribashkimit të trojeve shqiptare të Malësisë së Madhe, si dhe rendit e qetsisë për në kohë lufte , prijës, flamurtarë e burra patriot të urtë e trima malësorë do mblidheshin në kuvende e do të ndermerrnin beslidhje për të ruajtur sa më shumë nga Malësia , nga ajo që mund të ruhej në kohë luftrash me pushkë e ideologji… Me 23 mars 1943, Malsia e Madhe do të dergonte në Tiranë perfaqesuesit e vet me në krye Mul Bajraktarin per të paraqitur nevojat më të nguteshme të popullit … Kjenë mbledhe ne qytetin e Tuzit rreth dymijë vetë, ku kishin ardhur edhe të derguemit e qeverisë. … Ketu u mbajten fjalime të bukura nga burrat e urtë të Malsisë. Ndër folsat u shquen e do të mbeten të permendur Tomë Nika i Trabionit me shprehje aq burrnore, Prekë Cali i Kelmendit me aq flakë atdhedashunije, Nikollë Gali i Trieshit me baza historike, Mark Toma i Selces folës kreshnik, Pater Leonard Tagaj (pater Zefi) me thirrje të zjarrta shqiptareve per bashkim, Ndue Gjon Rapuka i Kelmendit tue i porositë vllaznisht njerzit e papunë,që të mos fusin hundet me prishë qetësinë e Malsisë, Marash Ujka i Grudes tue theksue detyren e shqiptareve me u bashkua per shpetimin e kombit. Folen shumë bukur edhe Ali Zeku i Vranjes, Pretash Zeka Ulaj i Kojes, Lucë Maxhi i Luharit, Dokë Martini i Tuzit, Mehmet Murati i Mileshit, Selman Juku i Dinoshes, Nikë Gjeloshi i Kastratit, Llesh Marashi i Shkrelit, Prekë Gruda dhe Pjeter Pretashi të Grudes. Pjetri në fjalim e siper u drejtua kah Deçiqi dhe i parashtroi bukur e me hollesi luftnat e Malsisë Madhe per liri të atdheut,tue thirrë Deçiqin Vlonë e Vlonen Deçiq, e tue vertetue çdo thanje me fakte historike mbasi Deçiqi me burra fatosë të Malsisë, në prill 1911 i hapi rrugen me guxim martiresh Vlones per lavdinë e Flamurit të Kastriotit në nandor 1912…”11. Në Malësi të Madhe , në Tuz , do të mbaheshin disa kuvende e beslidhje si ato të 30 majit 1943, 19 qershorit 1943…12. Per të vijuar me kuvendin e 26 korrikut (1943) në Çesme të Koplikut që në histori njihet me emrin “Lidhja e Çesmes”.13. Vlenë të kujtohet se Malesia e Madhe gjatë pushtimit fashist nuk kishte qenë një “Ishull” i izoluar nga trojet e tjera shqiptare , pasi Malësia kishte pasur edhe perfaqesuesin e vetë, Pater Lekë Luli nga Kastrati…14. Ndersa Beslidhja tjeter e më të gjerë, e cila u realizua me daten 12 nentor (1943) , ku pjesmarrësit u betuan: “Betohem në emën të Perendisë, mbi nderin tem dhe mbi flamurin kombëtar, se do të zbatoj me perpikmeri të gjitha pikat e beslidhjes dhe të program-veprimit të Malcisë Madhe, Rranxave e të Postribës, per mbarvajtjen e vendit, per nderimin e gjakut derdhur prej të parëve tanë, per liri dhe per të mirën dhe të mbaren e atdheut. Në Beslidhje u muaren disa vendime që duheshin zbatuar nga të gjithë dhe në marrveshje. Per ndjekur e zbatur vendimet e Beslidhjes u miratua Keshilli i Pergjithshem i perberë nga: Smajl Haxhia (Hot), Kolë Zefi (Grudë), Gjokë Doda (Kastrat), Prekë Cali (Kelmend),Pjeter Gjoka ( Shkrel), Nik Zeka (Triesh ), Pretash Zeka Ulaj (Kojë), Jonuz Sokoli (Reç),Osman Haxhia (Postribe)… Ky keshill mbeshtetej edhe nga disa forca vullnetare…15. Kjo Beslidhje në Pranveren e vitit 1944 ishte perkrahur edhe nga Trevat e Dukagjinit, Gurit Zi, Anes Malit, Malit të Kolajve dhe thuajse nga e gjithë Nenshkodra me në krye Berdicen e Trushin.. Shkodra me 13 maj 1944 shpallë Beslidhjen e vet, që në histori shkruhet “Lidhja e Shkodrës” të drejtuar nga patrioti i klasit parë Ndoc Çoba (ish kryetarin e konferences se Pezes)..16. Data 28 nentor 1944 shenon Beslidhjen e fundit më të madhe per nga shtrirja teritoriale, e cila parashikonte edhe organizimin e luftes në mbrojtje te trojeve etnike shqiptare të Malësisë së Madhe nga rikthimi nën Malin e Zi e Jugosllavi…17. Vlen të kujtohet se Beslidhjeve të trevave të Shqiperisë veriore e më gjerë u ishte bashkuar edhe Kosova martire që me kuvendin e saj historik të 16 shtatorit 1943, që u quajt “Lidhja e dytë e Prizrenit”, me në krye nacionalistet Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Xhafer Deva e tjer…18.

Malësorët në luftë me Çetnikët dhe partizanet Jugosllav:

Kuvendet e beslidhjet e Malësorëve të Malesisë së Madhe, viheshin në zbatim duke mbrojtur kufijët etnik shqiptar , si nga çetnikët dhe nga partizanët malazezo-jugosllav të Titos, të cilët herë pas here sulmonin befasisht trojet shqiptare që ishin bashkuar me Shqëpërinë nanë. Veprimeve represive të çetnikëve dhe partizanëve komunist malazez-jugosllav (që nuk dallonin në antishqiptarizmin e tyre), u pergjigjeshin flakë për flakë trimat atdhetar malësorë të udhëhequr trimërisht e mençurisht nga prijësit e flamurtarët e tyre, ku veç të tjerëve do të dallohej flamurtari i Kojës Pretsh Zeka Ulaj. Nga këto beteja mbrojtëse mendova të “veçoj” vetëm dy, atë të datës 3 Nentor 1944, kur partizanet e Titos tue shkelë premtimet e bame, i kishin pas rrethue me tri brigade naten tinzisht, Kojen e Luharin tue mendue se në këso netesh të veshtira dorzohen pa kushte. Mirpo burrat e ketyne dy krahinave të vogla shqiptare të prime nga Pretash Zeka Ulaj nuk kanë ndigjue për të gjallë me u nënshtrue. E kanë fillue luften e qitë kushtrimin per ndihmë maleve te tjera… Partizanet e Titos u thyen e u vunë në ikje, pa e pritë i pari të mbramin. Përsëri me 4 nentorit 1944, çetnikët, por edhe partizanët e Titos sulmojnë trojet shqiptare. Darsem pa mish nuk ka, humbje kemi pasur edhe ne, porse jo sa malazezet. Kah ana jonë u gjeten të vramë edhe Gjekë Preçi i Kojes dhe i riu guximtar Marash Ujkë Lulgjuraj…”.19.

Në vend të epilogut !

Pretash Zeka i Kojes, ndonse një prijës i madh, i fjalës dhe i veprës , ai kurr sukseset dhe meritat si në kuvende burrash apo në luftë nuk ja dedikonte vehtes , por trimave të Kojës që i besonin , e donin , e dëgjonin dhe e respektonin. Ka mbetur proverbiale nga një kuvend burrash në Kojë fjala e Pretash Zekes , kur atë e pyeten Bajraktar (Flamurtar) prej ka vjen gjithë kjo fuqi e jotja ? –“Shumë lehtë , me që jetoj në mesin atyre burrave , sepse secila shtepi kojase mund të japë nga një bajraktar (flamurtar)”- u pergjigj Pretashi me buzqeshje”.20. Edhe mbas luftës së dytë botërore dhe rikthimit të kufirit të viteve 1878-1913 , Pretash Zeka Ulaj ka qënë shembull e simbol i një burri patriot , i një burri të vertet të urtë e trim , që ruajti me fanatizem virtytet , vlerat , zakonet , doket e jetën fisnike të malësorve shqiptarë. Këtë ai e demostroi sa ishte gjallë në raste , festash , dasmash, fejesash, gëzimesh , hillërimesh dhe në jetën e perditshme. Ai runate me « fanatizën» në shtëpinë e tij flamurin kombëtar shqiptar, si dhe veshjen kombëtare të malësorëve , veshje me të cilën edhe u varros kur vdiq në vitin 1962…. Në perkujtim e nderim të vepres patriotike të flamurtarit të Kojës Pretash Zekës Ulaj , në Kojë, që nga viti 2004 i është ngritur një shtatore madhështore , ku aty pranë janë të perjetsuar edhe shtatë dëshmorët kojas të Flamurit të Deçiqit-1911…

REFERENCAT :

1.Fran Gjeloshaj , “Koja ndër Shekuj” ,fq.149.

2.Ndue Bacaj ,Kryekryengritja e Malësisë së madhe kundër perandorisë Turkeosmane 1911, ,fq.35, botim i dytë, Fiorentia-Shkodër 2019.

3.Prekë Gruda, sa kam shpresë kam shpirt, Ditari i një Zemre të Lendueme -1-, fq.205, Tirane 1995.

4.Ndue Bacaj, Rrethimi i Shkodrës 1912-1913 dhe Malësorët, i pamë në rrethanat e atyre kohëve, Fiorentia-Shkodër 2019.

5.Ndue Bacaj ,Lufta e Koplikut 1920 dhe ngjarjet që i paraprijnë…fq.96, Fiorentia- Shkodër 2020.

6.Ndue Bacaj, Lfta e Koplikut 1920 dhe ngjarjet që i paraprijnë, fq.103-104.

7.Ndue Bacaj , Lufta e Koplikut 1920 dhe ngjarjet që i paraprijnë, fq.107-108.

8.Më hollësisht me emrat e plotë të nënshkruesve shih : At Marin Sirdani “Ndricime te historise,kultures dhe artit shqiptare,fq.61-62. Prishtinë 2002.

9.Fletore zyrtare 7 gusht 1941.

10.Mul Deli Bajraktari,Beslidhjet e Malësisë, kujtime 1939-1945, fq. 32.Shkodër 2004.

11.Prek Gruda “Ditari i nje zemre te lendueme…(1937-1975), pjesa e parë,fq.232-233.

12.Prek Gruda “Ditari i nje zemre te lendueme…(1937-1975), pjesa e parë,fq.238-243.

13.Mul Delia “Beslidhja e Malesise Madhe”,(kujtime 1935-1945)fq.45-54.

14.Uran Butka “Mukja shans i bashkimit,peng i tradhtise”,fq.25-29.Tiranë 1998.

15.Mul Delia,po aty…fq.79-81, plus edhe deshmi gojoretë mbledhura nga N.B.

16.Uran Butka “Ringjallja “,fq.116-117. Tetovë 1996.

17.Lazer Zadeja “Dom Ndre Zadeja”,vepra.2.,Shkoder 1996,fq.137.

18.Serge Metais “Historia e Shqiperise, nga Iliret deri tek pavaresia e Kosoves”,fq.319-320. Tiranë 2006.

19.Prekë Gruda,Ditari i nje Zemres se Lendueme -1- 1937-1975,fq.329-330.

20.Gjekë Gjonaj ,Gujrmëve të kohës, fq.102-103 ,botim i vitit 2008 –Lezhë.

Stjepan Mesiq: Serbia nuk mund t’i imponojë Kosovës zgjidhje të saj

September 23, 2021 by s p

Stjepan Mesic (ehem. Präsident der Republik Kroatien), Foto: Stephan Röhl

Radio Evropa e Lirë

Në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë Stjepan Mesiq, ish-president i Kroacisë, komenton se tensionet në Mal të Zi të shkaktuara nga shugurimi i kreut të Kishës Ortodokse Serbe në Mal të Zi janë të lidhura me synimet serbe për shtet të madh. Sipas tij, në Ballkan nuk mund të ketë ndryshim të kufijve. “Serbia, as nuk mund ta pushtojë Kosovën me ushtrinë e saj, dhe as nuk mund t’i imponojë Kosovës zgjidhje të saj,” thotë ai për REL.

Radio Evropa e Lirë: A mund të shihet ajo që po ndodh në Mal të Zi si një çështje e brendshme fetare apo një çështje e politikës së jashtme, me implikime të qarta për rajonin?

Stjepan Mesiq: Ngjarjet në Mal të Zi janë çështje e tij e brendshme, por ka edhe implikime të tjera. Është e qartë se bëhet fjalë për ndërhyrje të Kishës në punët shtetërore – gjë që nuk është e mirë. Konkretisht, bëhet fjalë për ndërhyrjen e Kishës Ortodokse Serbe, të udhëheqjes së Kishës Ortodokse në Beograd, në çështjet fetare, por edhe në punët shtetërore të Malit të Zi. Në Mal të Zi është treguar se kjo nuk është vetëm ndërhyrje e Kishës, por, përmes Kishës, ndërhyn edhe politika – ajo politikë që dukej se ishte ndalur në rajonin tonë. Por, disa po e rikthejnë atë. Po e rikthejnë përmes mesazhit të “botës serbe”. Pra, kjo është vetëm një pjesë e asaj politike. Në Mal të Zi, sikur te të gjithë ne, Kisha është e ndarë nga shteti, por në Mal të Zi është specifike. Kisha Ortodokse Malazeze ka qenë autoqefale dhe këtë duhet ta dinë të gjithë. Shteti nuk duhet të ndërhyjë në punët e Kishës, as Kisha në punët e shtetit.

Radio Evropa e Lirë: Në përgjithësi, si e shihni politikën aktuale të Serbisë në rajon?

Stjepan Mesiq: E shoh nga një pikë kritike, për disa arsye. Të gjithë ata që merren me politikë, e dinë se ne mund të kishim kaluar pa luftë. Është shumë e qartë se Jugosllavia e Titos kishte tre faktorë kryesorë integrues. Një ishte Tito dhe karizma e tij si fitues i luftës pas Luftës së Dytë Botërore. Faktor i dytë ishte Partia Komuniste e Lidhjes së Komunistëve, që u prish me vullnetin e Sllobodan Millosheviqit dhe Lidhjes së Komunistëve të Serbisë. Dhe, faktor i tretë ishte Ushtria Jugosllave, e cila pushoi të jetë jugosllave, sepse sllovenët, shqiptarët, kroatët dhe boshnjakët e lanë atë. Ajo u shndërrua në ushtri serbe dhe Sllobodan Millosheviq ishte i bindur se mund t’i arrinte qëllimet politike me atë ushtri. Qëllimi i tij politik nuk ishte as federata, as konfederata, ai ishte kundër kësaj. Millosheviq e ka mashtruar botën se lufton për Jugosllavinë. Bota ka qenë e ndjeshme ndaj Jugosllavisë për shkak të meritave të saj në dhe pas luftës. Millosheviq i ka mashtruar edhe serbët. I ka mashtruar sepse ka thënë: “Ju keni jetuar në një shtet, do të jetoni akoma në një shtet”. Ai nuk ka menduar në Jugosllavi, sepse atë e ka shkatërruar me të gjitha mjetet. Ai u ka thënë atyre: “Ju duhet t’i jepni dhunti Serbisë së Madhe në territore”. Kjo ka qenë politika e tij; 65 për qind e Bosnje e Hercegovinës, ndërsa nga të tjerët çfarë të mundet. Ai nuk e ka llogaritur Slloveninë. Në Slloveni nuk ka popullatë autoktone serbe. Për shkak të zhdukjes së faktorëve integrues, duhej arritur një marrëveshje e re politike. Kjo është ajo që nuk kemi arritur ta bëjmë. Si anëtar i Presidencës së Jugosllavisë dhe më vonë si kryetar i Presidencës, unë kam bërë përpjekje në çdo mënyrë që të gjej një marrëveshje të re politike. Ajo ishte konfederata. Sikur ta kishim arritur atë, do ta kishim shmangur luftën, sepse do të ishim pajtuar. Ajo do ta shpëtonte vendin në çdo rast; të gjithë elementët përbërës, të gjitha republikat do ta vazhdonin rrugën e tyre drejt Evropës më vete. Kështu kemi fituar “copëtimin” e Jugosllavisë në luftën e provokuar, që e donte Millosheviqi. Aty, ai ka gjetur bashkëpunëtor presidentin e Kroacisë, Franjo Tugjman, sepse edhe ai ka menduar se mund t’i zgjerojë pak kufijtë kroatë. Pra, përpjekja për të rënë dakord për ndarjen e Bosnjës ka qenë shkaku i vërtetë i luftës. Kemi pasur 100,000 të vdekur dhe kufiri nuk ka ndryshuar asnjë milimetër.

Radio Evropa e Lirë: A vëreni ngjashmëri në proceset e sotme në Mal të Zi, Bosnje, Kosovë me ngjarjet e fillimit të viteve ’90?

Stjepan Mesiq: Duket qartë se dikush nuk mund të çlirohet nga synimet për shtet të madh. Në vend që të luftojnë në vendin e tyre për më shumë të drejta civile, për standard më të lartë të jetesës, për më shumë punësim, për bashkëpunim më të madh midis vendeve të rajonit, ata përsëri ëndërrojnë për ndërhyrje të mëdha në kufij. Por, ndërhyrje në kufij nuk ka. Nëse nuk kanë qenë të mundura ndryshimet e kufijve në rajonin tonë, me 100,000 viktima, me aq armë dhe ushtri, çfarë budallai duhet të jetë ai që mendon se kjo mund të ndodhë tani? E gjithë bota, e mbi të gjitha Evropa, është kundër çdo shkeljeje të kufijve që ekzistojnë sot.

Radio Evropa e Lirë: Si mund të ndikojë në rajon ajo që po ndodh në Mal të Zi? A mund të transferohet në rajon?

Stjepan Mesiq: Nuk do të përhapet në rajon, por do të ishte mirë që njerëzit në Mal të Zi të ndërgjegjësohen dhe të kuptojnë se nuk ka ndryshim të kufijve. Sepse, në fakt, kjo është një përpjekje e Serbisë që, përmes fesë, ta bëjë atë që nuk ka mundur ta bëjë me politikën shtetërore. Kjo është përpjekja e fundit e disa qarqeve, nuk i akuzoj të gjithë. Këto janë iluzione dhe kjo nuk do të ndodhë.

Radio Evropa e Lirë: A kanë lidhje proceset negociuese mes Kosovës dhe Serbisë me atë që po ndodh në relacionin Podgoricë-Beograd?

Stjepan Mesiq: Vështirësia e rajonit tonë është se Serbia, si shoqëri, nuk ka pasur sukses në atë që kanë kuptuar gjermanët pas Luftës së Dytë Botërore. Nuk e kanë kuptuar se kanë ndjekur ide që kanë qenë të paarritshme. Gjermanët kanë ulur kokën. Serbia, për fat të keq, nuk e ka ulur kokën. Ajo e akuzon Millosheviqin, jo sepse ka shkuar në luftë, por sepse nuk e ka fituar luftën. Tani, disa nuk mund të pajtohen me faktin se kanë shkuar në rrugë të gabuar dhe se duhet të hapin bashkëpunimin me fqinjët e tyre. Askush në Serbi nuk guxon të thotë se Kosova është çështje teknike për Serbinë. Serbia, as nuk mund ta pushtojë Kosovën me ushtrinë e saj, as nuk mund t’i imponojë Kosovës zgjidhje të saj. Rrëfimet se ajo është “zemra e Serbisë” ose “shpirti i saj” mund të sjellin disa kujtime, por gjërat duhet shikuar në kontekstin aktual. Serbia ka mundur të ketë një politikë ndryshe ndaj Kosovës. Në fund, Serbia ndoshta ka mundur të pranojë bashkëpunimin federal me Kosovën, marrëdhënie konfederale. Shumë ka mundur të bëhet. Por, pas luftës, e cila i është imponuar Kosovës, këto tani janë iluzione. Nuk ka më mundësi që të ndryshohet diçka në marrëdhëniet midis Serbisë dhe Kosovës.

Kosova është e njohur në masë të madhe. Të tjerët që nuk e kanë pranuar, do ta bëjnë këtë. Kjo shkon me rrjedhën e vet. Do të ishte mirë sikur të kishte më shumë informacione në Serbi, që shoqëria të kuptojë se politika e Sllobodan Millosheviqit ka qenë e gabuar dhe tani duhet pranuar realiteti. Dhe, realitet është pavarësia e Malit të Zi, pavarësia e republikave të tjera që janë bërë të pavarura pas rënies së Jugosllavisë, por realitet është edhe ekzistenca e Kosovës. Nëse Serbia, për arsye të brendshme, nuk mund ta njohë Kosovën, ajo mund të bëjë diçka tjetër. Mund të lejojë që në kufirin midis Serbisë dhe Kosovës të kalojë kapitali, qytetarët, kompanitë, të bëhet bashkëpunim ekonomik, njerëzit të mos kenë probleme për të kaluar kufirin, të stabilizohet… atëherë edhe zgjidhjet do të jenë më të mira./REL

TERRITORI I SUNDIMIT TË GJON KASTRIOTIT SIPAS DOKUMENTIT ORIGJINAL NGA VITI 1420 QË RUHET NË ARKIVIN E DUBROVNIKUT

September 23, 2021 by s p

Ilustrimi 1 -Gravure e Gjon Kastriotit nga viti 1553, botohet per here te pare

Në katalogun e diplomave origjinale të Arkivit Historik të Dubrovnikut, ruhet diploma e Gjon Kastriotit, lëshuar me 25 shkurt të vitit 1420. – Vetë Gjon Kastrioti bën përcaktimin e territorit të sundimit të tij. – Leximi dhe transkriptim i ri i origjinalit. – Korrigjim i gabimeve dhe lëshimeve të botuesve të deritanishëm të kësaj diplome. – Sfondi historik. – Vlera dhe rëndësia e këtij dokumenti burimologjik nga shekulli XV-të.

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Ilustrimi 2- Diploma e Gjon Kastriotit nga 25 shkurti i vitit 1420

Ilustrimi 3 – Diploma e Gjon Kastriotit nga 25 shkurti 1420

Ilustrimi 4 – Vula origjinale ne diplomen e Gjon Kastriotit nga 25 shkurti 1420

Ilustrimi 5 – Transkriptimi i diplomës së Gjon Kastriotit nga 25 shkurti 1420 me alfabetin cirilik

Ilustrimi 6 – Transkriptimi i diplomës së Gjon Kastriotit nga 25 shkurti 1420 me grafema latine ne sllavishten e sotme

Në katalogun e diplomave origjinale të Arkivit Historik të Dubrovnikut, me signaturë nr. 793 ruhet diploma e Gjon Kastriotit, lëshuar me 25 shkurt të vitit 1420 me këtë shënim: “Gjon Kastrioti u jep favore tregtarëve dubrovnikas dhe përcakton tatimet doganore.” Diploma është e shkruar në letër të cilësisë së lartë gjysmëkarton dhe është e vulosur. Boja e përdorur për shkrimin e saj nuk ka nevojë për koment, sepse i ka rezistuar pa asnjë dëmtim 601 vjetëve të kaluara. Letra e kësaj diplome nuk ka filigranes (shenja uji) edhe pse ndonjëri nga ata që ka shkruar për të ka pohuar në mënyrë të gabuar se ka shenja filigranes!

Diploma që po botojmë me këtë rast është e njohur nga studiuesit dhe historianët, po për herë të parë ajo botohet së bashku me faksimile cilësore të cilat specialistët e medievistikës dhe paleografisë së sllavishtes së vjetër, mund t’i lexojnë lehtësisht (shih ilustrimin nr. 2). Përveç kësaj botimi është shoqëruar edhe me aparat kritik, përkthim në gjuhën shqipe, transkriptim e transliterim. Logjika e studimit përcjellës e bazuar në të gjitha këto elemente shkencore mund të ndiqet lehtësisht jo vetëm nga studiuesit, por edhe nga amatorët e interesuar në këtë fushë dhe historidashësit.

Botimi sipas metodave bashkëkohore, me një editim kritik, i shoqëruar me faksimile, me transkriptim në sllavishte të vjetër, dhe i përkthyera rishtas shqip, por edhe i shoqëruar me komente përkatëse përmbajtësore, duke shmangur për aq sa është e mundur “detajet e lodhshme” të diplomatikës, sfragjistikës, heraldikës, sigjilografisë e paleografisë, është një mënyrë që këto dokumente burimologjike për historinë mesjetare shqiptare të fillimshekullit XV të jenë të sakta e të përdorshme për të gjithë të interesuarit.

Kjo diplomë prezantohet për herë të parë në këtë formë të plotë para studiuesve, medievistëve, historianëve dhe specialistëve shqiptarë, por edhe lexuesit të gjerë, me faksimile, me transkriptim [tejshkronjëzim] në alfabetin cirilik (shih ilustrimet 4 e 5), e përkthyer në shqip e komentuar dhe e shoqëruar me një studim përkatës.

Deri sot ajo është botuar nga disa studiues: L. Thalloczy, Zvei Urkunden…, , 1899, v. XXI, f. 95 dhe në: Illyrisch-Albanische Forschungen…, 1916, vëll. I, f. 146; S. Novaković, Zakonski spomenici…, 1912, f. 793, nr. 10; L. Stojanović, Stare srpske povelje…, 1934; J. Radonic, Đuradj Kastriot…, 1942, f. 2, nr. 2; Burime, 1962, f. 233, nr. 152, botohet përkthimi shqip i diplomës pa u shënuar emri i përkthyesit; T. Geci, Gjon Kastrioti..., në: Fjala, tetor 1968, f. 18 dhe po ai: Mbi sfragjistikën…, 1969, f. 241, boton përkthimin shqip me faksimil; K. Frashëri, Skenderbeu…, 2002, f. 83 boton vetëm faksimilin që është i palexueshëm; K. Frashëri, Skenderbeu dhe lufta…, f. 18-19, boton transliterimin në sllavisht dhe përkthimin në shqip (pa shënuar e emrin e përkthyesit në shqip) së bashku me faksimilin që është i palexueshëm, 2005, f. 19; dhe së fundmi edhe: Gj. Berisha, Gjergj Kastrioti Skënderbeu në fondet e Arkivit Shtetëror të Dubrovnikut, 2018, f. 70-71. Në të gjitha këto botime ka lëshime dhe gabime të natyrave të ndryshme. Ne jemi përpjekur t’i korrigjojmë ato, gjithnjë duke u mbështetur në origjinalin e diplomës e jo duke bërë përshkrim të përshkrimeve ose duke kopjuar punën e të tjerëve.

Nuk jemi marrë kësaj radhe me botimet në shqip dhe autorët që kanë botuar këto përkthime, apo në një rast edhe një “transkriptim” të saj e as me botimet shumë të dobëta të faksimileve të origjinalit (përkatësisht ato janë krejt të palexueshme), për shkak se të gjitha botimet e bëra, të kësaj diplome janë me shumë gabime, duke qenë se këta autorë shqiptarë nuk e kanë njohur sllavishten, e aq më tepër nuk kanë pasur njohuri për paleografinë e sllavishtes mesjetare dhe leximin cirilik e glagolitik, pra ata kanë marrë tekstin e diplomës të botuar e transkriptuar nga të tjerët, botuesit e huaj jo shqiptarë, pa u thelluar në studimin e tij, përkatësisht pa korigjuar apo përmirësuar gabimet e bëra në botimet e mëhershme.

Teksti i diplomës është i shkruar në 11 rreshta e jo në 10 siç është pohuar deri sot (shih faksimilin e origjinalit, ilsutrimi nr. 2). Diploma është e shkruar në sllavishte të vjetër, me grafema cirilike me elemente të glagolicës, me ngjyrë të zezë, me shkrim të imët, në kursiv, që vende-vende lexohet me vështirësi, sikurse mund të vërehet edhe nga ilustrimet që po botojmë (shih ilustrimin nr. 2).

Ajo ka qenë e palosur në tri pjesë të barabarta vertikalisht dhe një herë horizontalisht. Nga thyerjet e palosjes, letra është dëmtuar në rreshtin e pestë e gjashtë, por dëmtimet janë të vogla dhe nuk paraqesin problem në lexim. Dëmtime të vogla, të parëndësishme ka edhe te palosja e parë dhe e dytë si vertikalisht ashtu edhe horizontalisht. Kjo diplomë është restauruar në fund të shekullit XIX (shih ilustrimin nr. 3) me një letër të thjeshtë, të bardhë jo me shumë kudjes, por restaurimi nuk ka mbuluar asnjë shënim që ndodhej në pjesën verso (të pasme) të diplomës. Në anën verso të diplomës ka dy rreshta tekst, si duket shënim i kohës së mbërritjes së diplomës në Dubrovnik.

Teksti është në gjuhën latine: “Leter de dominio Juan Chastroi (sic!) sano chonduso ali merch” ka edhe plot 12 vula. Nga shekulli XIX janë 11 vula të gjitha në formë vezore dhe një e rrumbullakët e madhe e fillim shekullit XX, (shiko ilustrimin nr. 3) të gjitha janë vula zyrtare të Arkivit Historik të Dubrovnikut nga shek. XIX e XX.

Përsa i përket shkrimit, siç ishte zakon i kohës, ajo ka shkurtesa të shumta, të cilat i kemi zbërthyer në transkriptim [tejshkronjëzim]. Në kllapa të vogla “()” kemi vënë grafemat që mungojnë në fjalët përkatëse sipas leximit të sotëm të sllavishtes, ndërsa në kllapa të mëdha katrore “[]” kemi vënë grafemat e shkurtesave të fjalëve që ishte praktikë e kohës, kurse në kllapa të drejta “||” kemi vënë numrin e fillimit të rreshtit të tekstit të diplomës. Në transkriptim [tejshkronjëzim] kemi ruajtur të gjitha shenjat e interpunktimit të kohës. Nuk është bërë asnjë ndërhyrje apo përmirësim i ndonjë grafeme apo fjalë: gjithçka është lënë siç është në origjinal.

Transkriptimi [tejshkronjëzimi] i diplomës origjinale të lëshuar nga kancelaria e Gjon Kastriotit është shumë i vështirë jo vetëm për studiuesit, medievistët e historianët, që nuk janë specialistë të paleografisë sllave, sidomos asaj cirilike dhe glagolike, por edhe për ata që kanë përvojë të gjatë në transkriptime [tejshkronjëzime] të këtij lloj shkrimi. Shkurtesat e shumta dhe grafia e imët dhe në disa raste, shenjat e veçanta të shkruesit (scribes-it) (që për ne nuk është i njohur deri tani), vështirësojnë edhe më shumë transkriptimin [tejshkronjëzimin]. Kjo diplomë që ka karakterin e një dokumenti publik mban në vetvete të gjitha karakteristikat e dokumenteve të kësaj epoke historike.

Dimensionet e diplomës janë: horizontalisht 29.2cm e vertikalisht 16.5cm [29.2 x 16.5cm]. (Dimensionet e dhëna deri me sot nuk kanë qenë të sakta e korrekte). Dimensioni i tekstit të diplomës është horizontalisht 21cm dhe vertikalisht 10cm [21 x 10 cm]. Është evidente se letra në të cilën është shkruar diploma e Gjon Kastriotit ka qenë me dimensione më të mëdha. Në rastin tonë teskti është shkruar në letër në formën horizontale të saj e jo vertikale siç ishte praktikë e kohës.

Në fund të tekstit, paksa në të majtë është vula e Gjon Kastriotit. Vula është e rrumbullakët e shtypur në dyll të kuq, në nje copë letër të veçantë që është e vendosur mbi letrën origjinale. Copa e letrës ka dimensione 3cm x 3cm dhe është më e trashë se letra e diplomës.

Ndërsa dimensionet e vulës janë 1.2cm x 1.2cm, me një perimetër prej 3.2cm që lë të kuptohet se është një vulë e vogël, ngjashëm me vulën e ashtuquajtur “sekrete” të Gjergj Kastriotit-Skenderbeut. Kjo vulë, e themi me sigurinë më të mëdha, është më e hershme se sa data e lëshimit të dokumentit që po shqyrtojmë, 25 shkurtit 1420, por ne deri sot nuk kemi ndonjë gjurmë të saj. Po ashtu është e sigurtë se vula “matrica” origjinale është prej metali, por prej cilit metal nuk mund ta pohojmë, sepse deri me sot nuk është gjetur “matrica”.

Vula është e mbuluar pastaj me një letër të hollë e cila e vështirëson shumë identifikimin e elementeve të saj, qoftë të figurës në brendësi apo të shkrimit anash. Vula është e dëmtuar dhe me shumë vështirësi mund të bëhet identifikimi i figurës që është në pjesën e brendshme të saj. Sipas asaj që vërehet sot, në gjendjen e tanishme të vulës, në brendësi është figura e Shën Mërisë me një fëmijë në krah, me kokë të kthyer paska në të majtë. Nga grafemat e rrethit të vulës me shumë vështirësi dallohen vetëm tre: “C” … “A” … “T”, që janë të alfabetit latin e jo cirilik, grafemat e tjera është e pamundur të identifikohen.

Analiza paleografike e diplomës

Në fillim është i shënuar invokacioni simbolik, pastaj pason invokacioni verbal dhe datimi. Invokacioni simbolik, i paraqitur me shenjën e kryqit, tregon nënshtrimin e pushtetit real të Gjon Kastriotit ndaj atij kishtar, duke treguar besnikëri absolute ndaj kishës.

Invokacioni verbal, që përdoret në këtë dokument, është karakteristikë e shpeshtë e përdorimit te dokumentet e tilla të kësaj kohe, e në veçanti atyre të shkruara me grafema sllave apo të lëshuara nga kancelaritë sllave. Me këtë i rritej vlera dokumentit duke dëshiruar që të arrihej qëllimi për destinimin e tij. Në këtë rast, është i shprehur në formën: “Unë Gjoni dhe fëmijët e mi i paguajmë…”

Menjëherë në vijim është intitulacioni që në këtë rast është i gjatë dhe shtrihet në 4 rreshta në origjinal: “Besimi i Zotit tim, Gjonit e bijve të mi, për të gjithë tregtarët e shumë të dashurit qytetit të Dubrovnikut, të cilët dëshirojnë me ardhë në tokën time në Shufada ose ata që dëshirojnë të tregotjnë në tokën time ose ata që dëshirojnë të kalojnë nëpër tokën time në tokën e Gjergjit ose të zotit despot. Dhe kështu u kam dhënë besimin (sigurinë, m.a.), që nga momenti kur mbërrijnë në tokën time në Shufada, nëse atyre u bëhet ndonjë dëm apo u shkaktohet ndonjë e keqe (fatkeqësi, m.a.) në tokën time e rrugës deri në Prizren.” Pra me këtë rast Gjon Kastrioti u konfirmon dubrovnikasve lirinë e kalimit nëpër teritorin e sundimit të tij dhe shkon edhe më tej, duke u garantuar edhe rrugën deri në Prizren që nuk ishte pjesë e sundimit të tij. Pra u garanton kalimin nëpër rrugën që shkon nga sundimi i tij deri në Prizren, gjë që do të thotë se kjo pjesë e rrugës nuk ishte nën sundimin e tij.

Zakonisht, në këtë kohë, datimi shënohet në fund të tekstit, që në rastin tonë në këtë diplomë edhe është shënuar në formën: 25 shkurt 1420. Te datimi kemi dy momente interesante që duhen veçuar: a) scribesi ka shënuar vetëm muajin shkurt me grafema si tërësi, ndërsa numrat e tjerë, vitin dhe datën i shënon me grafema sipas praktikës së kohës dhe momenti i dytë b) grafemat të cilat janë ekuivalent i numrave të datave, scribesi i ka shënuar me një vizë (᷉) sipër grafemave.

Kurse dispozicioni, si pjesa më e rëndësishme e aktit diplomatik, i cili në vetvete ngërthen objektin moral dhe material, që i dedikohet pranuesit, na paraqitet në formën kur Gjon Kastrioti pohon: “Dhe kështu u kam dhënë besimin (sigurinë, m.a.), që nga momenti kur mbërrijnë në tokën time në Shufada, nëse atyre u bëhet ndonjë dëm apo u shkaktohet ndonjë e keqe (fatkeqësi, m.a.) në tokën time e rrugës deri në Prizren, unë Gjoni dhe fëmijët e mi i paguajmë (dëmshpërblejmë, m.a.),” dhe vazhdon me një konkretizim dhe saktësim që është shumë domethënës kur pohon Gjoni se: “për këtë ligj të doganës kam biseduar me mikun tim dhe vëllaun tuaj Pjetrin, që në tërë territorin e tokës sime të paguhet doganë” për të vazhduar pastaj: “Dhe kështu u kam dhënë besimin (sigurinë, m.a.), që nga momenti kur mbërrijnë në tokën time në Shufada, nëse atyre u bëhet ndonjë dëm apo u shkaktohet ndonjë e keqe (fatkeqësi, m.a.) në tokën time e rrugës deri në Prizren, unë Gjoni dhe fëmijët e mi i paguajmë (dëmshpërblejmë, m.a.)” gjë që paraqet një moment interesant, ku një fisnik shqiptar (Gjon Kastrioti) jo vetëm që jep fjalën, por ai këtë fjalë e shkruan dhe e bën normë ligjore në një akt diplomatik ndërkombëtar.

Kurse në ekspozicion (narracion) janë sqaruar rrethanat aktuale të shkrimit të një akti të tillë diplomatik dhe saktësohet se para kujt u shkrua dhe cila ishte pozita e tij: “Për të gjitha këto është dëshmitar udhëheqësi Pjetër” pra prerazi pohohet bashkërenditja e kushteve të qëllimit të veprimit e lëshimit të diplomës.

Përforcimi zakonisht fillon me simbol, që në këtë rast nuk e kemi, por kemi vulën e vogël të Gjon Kastriotit.

Diploma nuk ka nënshkrim autograf të Gjon Kastriotit, gjë që është moment interesat që lë të kuptohet se Gjoni nuk e shkruante sllavishten, por diploma është shkruar në kancelarinë e tij nga scribesi që shërbente për gjëra të tilla, e ishte praktikë e kohës që ndeshet edhe te fisnikët e tjerë shqiptarë si te Balshët, Dukagjinasit, Topiasit, etj.

Vendi ku u lëshua diploma.

Sipas shënimit të rreshtit të parafundit në origjinalin e diplomës, ajo u lëshua më 25 shkurt të vitit 1420, por në të nuk është shënuar vendi se ku u lëshua. Ne mendojmë se kjo diplomë u lëshua në Shufada. Te një përfundim i tillë vijmë për vetë faktin se Gjon Kastrioti pohon: “në vendin tim në Shufada” gjë nuk e pohon për asnjë vend tjetër të sundimit të tij, cilidoqoftë ai. Megjithatë përcaktimi i vendit të lëshimit të diplomës mbetet i hapur për studime të tjera të thelluara të kësaj periudhe në burime ende të pabotuara.

Toponimet

Në diplomë kemi katër toponime: Shufadanë, Prizrenin, Dubrovnikun dhe Radunjën. Shufadaja ishte nën sundimin e Gjon Kastriotit dhe ishte port e qendër doganore në grykëderdhjen e Matit; Prizreni komunë e njohur nën sundimin e Gjergj Brankoviqit, Dubrovniku – shënohet në këtë formë në origjinal e jo në formën mesjetare Raguza është komunë e pavarur dhe Radunja e pushtuar nga turqit. Pra toponimet janë të njohura dhe nuk paraqesin asnjë vështirësi për identifikimin e tyre.

Etnonimet

Kjo diplomë përmban këto etnonime: Gjon Kastrioti si zot i sundimit të Shufadasë dhe lëshues i diplomës, ku në krah të tij janë edhe të bijtë, emrat e të cilëve nuk shënohen shprehimisht. Ne mund të hamendësojmë, nëse përmendim cilindo nga emrat e të bijve, pra nuk mund të themi me saktësi nëse ishin të katër bijtë e tij apo vetëm disa prej tyre, psh. tre bijët e tij, etj. Pastaj në vijim flitet për Gjergjin – është fjala për sundimtarin serb Gjergj Brankoviqin – i cili në këtë kohë sundonte një pjesë të mirë të Kosovës dhe aty menjëherë është shënuar despoti, ku bëhet fjalë për despotin serb: Stefan Lazareviqin. Këto etnonime të fundit, së bashku me toponimën e Radunjës, kanë rëndësi të shumëfishtë, sepse përmes tyre mund të arrijmë të saktësojmë kufijtë e sundimit të Gjon Kastriotit në vitin 1420. Duke njohur sundimet e sundimtarëve të lartëcekur nga burime të tjera të kohës si sllave ashtu edhe ato perëndimore, nxjerrim përfundimin se Prizreni nuk ishte nën sundimin e Gjon Kastiotit.

Prizreni nuk ishte në vitin 1420 pjesë e sundimit të Gjon Kastriotit e aq më pak seli e tij.

Shkak për pohimet se Prizreni ishte pjesë e sundimit të Gjon Kastriotit e deri te ato më ekstermet se ishte kryeqendra e sundimit të tij është mosleximi i një fjale në rreshtin e katërt të origjinalit të diplomës, përkatësisht është tejkaluar pa lexuar fjala “rrugë” në shqip dhe në origjinal sllavisht “puta” (shih faksimilin e origjinalit, ilsutrimi nr. 2 dhe transliterimin e transkriptimin tonë) nga botuesit e derisotëm.

Përkthimi sipas origjinalit është: “nëse atyre u bëhet ndonjë dëm apo u shkaktohet ndonjë e keqe (fatkeqësi, m.a.) në tokën time e rrugës deri në Prizren” e jo siç është përkthyer deri sot: “në rast se i bëhet ndonjë dëm ose ndonjë e keqe nëpër vendin tim deri në Prizren” (përkthimi i 1967, f. 233, nr. 152, e botim i vitit 2005, f. 19, nr. 6) dhe sipas përkthimit të vitti 1968: “në rast se i bëhet ndonjë dëm ose ndonjë e keqe nëpër këtë vend deri në Prizrend”. Në shikim të parë, një fjalë e parëndësishme, po në të vërtetë saktësimi i saj është shumë i rëndësishëm për vetë përcaktimin e kufijve të sundimit të territorit të Gjon Kastriotit në vitin 1420. Pohimet e deritanishme për këtë gjë janë bërë nga pakujdesi i leximit të origjinalit të diplomës nga studiues të huaj, ndërsa studiuesit shqiptar duke mos njohur sllavishten, e aq më pak paleografinë sllave, vetëm kanë kopjuar botimet e të tjereve e ato me shumë gabime.

Një moment i veçantë është përkthimi në shqip i kësaj diplome. Me sa na është e njohur, kjo diplomë është përkthyer në shqip në vitin 1967 (nuk e dimë me saktësi emrin e përkthyesit, e ky përkthim është ribotuar edhe në vitin 2005, prapë pa emrin e përkthyesit) dhe më 1968 nga T. Geci. Të dy përkthimet janë të ndryshme, lënë për të kuptuar sikur bëhet fjalë për dy dokumente të ndryshme e jo për të njëjtin dokument. Si shembull po sjellim vetëm emrin e udhëheqësit dubrovnikas, Pjetër, i cili në këtë diplomë na paraqitet në dy funksione: të dëshmitarit-përmbaruesit dhe të udhëheqësit – e jo sikur deri me sot, në përkthimet shqipe, i është vënë mbiemri “Çelniku” që në fakt përkthyesit nuk e kanë kuptuar se është fjala për titull, përkatësisht fjala për udhëheqës, e jo mbiemër personal.

Ne kësaj radhe siç theksuam edhe më lart nuk do merremi me asnjërin përkthim, përkatësisht me gabimet e shumta të tyre, por, po sjellim përkthimin e ri, integral të mbështetur në origjinalin e diplomës, duke ofruar edhe transliterimin dhe transkriptimin të shoqëruar me faksimilet e origjinalit. E bëjmë këtë për t’ju mundësuar të gjithë të interesuarve, studiuesve, historianëve, lexuesve e të tjerëve që vetë të gjykojnë për të gjitha sa pohuam më sipër. Dëshirojmë të theksojmë se edhe më këtë diplomë ka ndodhur gabim i ngjashëm si me diplomën e vitit 1368 të Aleksandrit të Kaninës, ku për herë të parë përmendet emri Kastriot, që botuesi i parë i saj duke harruar një presje (,) pa e lexuar, kishte ndërruar kuptimin përmbajtësor të saj.

Dëshirojmë të falenderojmë në mënyrë të veçantë arkivistin e Arkivit Historik të Dubrovnikut dr. Nikša Selmanin për gatishmërinë e tij dhe ndihmën e dhënë gjatë tërë këtyre viteve të kërkimeve tona në këtë arkiv si dhe ndihmën profesionale për analizmin dhe zbërthimin e enigmave të kësaj diplome dhe të tjera të familjeve fisnike feudale shqiptare.

26 Institucione fetare në Shkodër u kthyen në burgje të diktaturës komuniste

September 22, 2021 by s p

Nga Fritz RADOVANI

BURGU I KISHES FRETENVE

SOT edhe ky bli ju tregon se shka ka pa dhe provue nder degët dhe nen degët e veta, tue fillue nga Nandori i vitit 1946, kur Kuvendi i Fretenve të qytetit të Shkodres u kthye në hetuesi të Sigurimit të Shtetit komunist…

A e dini se Shkodra asht nder qytetet ma të lavdishme të Asaj Shqipni që, asht masakrue e vuejtë si pak e aspak qytete të Europës komuniste?

Vetem me kujtue diktatorët terroristë që mendonin me shfarosë dhe me e varrosë Shkodren time, prej momentit kur hypne në pushtet dhe kur aty u formue dhe asht vue në punë kriminale turpi antinjerzor i vetmi në Botë: “Seksioni Katolik i Degës së të Brendshme”, po në vitin 1946 dhe, tue dijtë se kush e drejtonte ate nga kriminelët ma barbar në Europë, me etiketen “antifetare” dhe antikulturore e antihumanitare, tue fillue nga tiranët vrastarë Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Koçi Xoxe, Kadri Hazbiu, Ramiz Alia, Haxhi Lleshi, Nexhmije Hoxha, Fiqrete Shehu, Lilo Zeneli, Xheudet Miloti, Hysni Ndoja, Dul Rrjolli, Nesti Kopali, Vaskë Koleci, Cuf Lohja, Ndrekë Nallbani, Qamil Gavoçi, Jonuz Dini, Kasëm Troshani, Pjerin Kçira, Ylvi Dibra, Rasim Dedja, Elham Xhika, Vehbi Fishta, Zoi Themeli, Hilmi Seiti, Rexhep Kolli, Dhimiter Shkodrani e deri tek Shyqyri Çoku, të gjithë “heronjë” të Ministrisë së Mbrendshme, të zhytun deri në fyt në gjakun e Popullit Shqiptar. Këta kriminelë terroristë e gjakatarë, kanë krye në Shkoder veprat ma të shëmtueme tue torturue në mënyrën ma mizore dhe, bashkë me trashigimtarë të sotem janë ata që po shfarosin tashti edhe gjurmët kulturore, historike e atdhetare në Shqipninë e Gjergj Kastriotit – Skenderbeut e të Nanës Tereze, shemelltyrat tona Botnore.

Kjo dokumentohet sakt vetëm me kenjen e këtyne qendrave të torturave, spijunazhi, hetuesie, vrasjesh e dhune, zhdukje e shpifje, burgje dhe shtëpi strehimi për të parainternuem që kishte qyteti i Shkodrës prej vitit 1946:

Seksioni i Mbrendshëm ose Dega e Punëve te Mbrendshme.

Hetuesia (Shtëpia e Pjetër Çiurçisë).
Burgu i Prefekturës (Kati përdhé).
Konvikti “Malet tona”.
Burgu i Madh pranë Prefekturës.
Burgu i Kishës së Fretënve (Kuvendi) në Gjuhadol.
Burgu i vjetër i Gestapos, pranë shtëpisë së Zef Shirokës.
Shtëpia e Ulqinakut.
Kuvendi i Motrave Servite.
Kisha e Motrave Servite.
Shkolla e Çelës.
Podrumi i shtëpisë së Fasli Ademit, (nën farmaci).
Burgu i Çekës (sot Instituti “Nanë Tereza”).
Toga e Ndjekjes së Sigurimit (tek Sanatoriumi i sotëm).
Burgu i Postës tek harku kundrejt Xhamisë së Kuqe në Perash.
Shtëpia e Rrojëjve (pranë Maternitetit të vjetër).
Shtëpia e Guljelm Lukës tek rruga e Jezuitëve (ku interrnonin).
Shtëpia e Dr. Karamitrit.
Shtëpia e Lec Shkrelit, tek Dugajtë e Reja.
Hoteli i Bepit të Mishiqit (ishte përballë Institutit Pedagogjik).
Shtëpia e Guljelm Sumës.
Shtëpia e Sandër Saraçit.
Shtëpia përdhese e Vuksanëve, mbas shtëpisë së Shkrelit.
Spitali i burgut përballë Shtëpisë së Kulturës.
Spitali i burgut tek Spitali Civil sot.
Burgu i ushtrisë tek rekrutimi.

•Edhe zvoglimi i këtyne shifrave “dikujt” po i sherben prap sot!

Gjyqet janë zhvillue në kinema “Rozafat”, kinema “Republika”, Teatri i Jezuitëve, në shtëpi të Kadukut, Pogut, Dr. Prelës etj. Gjyqet e mbylluna janë zhvillue kryesisht tek Burgu i Kishës ose Kuvendi i Fretënve në Gjuhadol (në mensë), ndër dhomat e Shtëpisë së Çiurçisë, ku shpesh, vriteshin, hudheshin nga dritarët dhe zhdukeshin kufomat e pafaj me proces-verbale false të gjyqeve gjoja të zhvillueme aty.

Qendrat e masakrave ma të mëdha që nuk harrohen kurrë janë kenë: Shtëpia e Çiurçisë, Burgu i Kishës së Fretënve (1946), Konvikti “Malet tona”, Dega e Punëve të Mbrendshme, Shtëpia e Lec Shkrelit, podrumi i shtëpisë së Fasli Ademit, shtëpia e Ulqinakut, etj., etj.

Ka me kalue një kohë e gjatë e ma e gjatë se ajo që kujtojmë na, për me dalë në dritë veprat terroriste e kriminale të Partisë Komuniste (të Punës e asaj “Socialiste”) të Shqipnisë, të kryeme nga dora e Sigurimit të Shtetit gjakatar, shërbëtore besnike e Partisë sllavokomuniste të Jugosllavisë, B.R.S.S. Stalinist dhe Kinës komuniste.., që nga thëmelimi i saj në 1941.

Per krimet e torturat e bame nder këto 26 qendra masakrash duhen disa libra të shkruem nga Ata, që i kanë provue mbi trupat e Tyne…

Edhe njëherë po persëris: Shkodra nuk do “Histori fallco”!

Melbourne, 21 Shtator 2021.

Planet serbe për Serbi të Madhe nuk do të realizohen

September 22, 2021 by s p

Skënder MULLIQI

Ideja serbomadhe “Të gjithë serbët në një shtet”, më Millosheviqin në krye të Serbisë, ka sjellë tragjedi njerëzore dhe materjale në ish-Jugosllavi. Një ide e tillë shoviniste për Serbi të Madhe që ka dështuar, po sillët në kokën, edhe të presidentit serb, Aleksander Vuqiq. Ky despot sërb nuk po I ndalë kërcnimet më luftë ndaj Kosovës. Po e emiton Millosheviqin, I cili humbi luftën në Kosovë. Me decenie Serbia po e përseritë leksionet e demoduara historike antishqiptare. Në katasrofat historike serbe po futët edhe Aleksandar Vuqiq? Serbia sigurisht së po hidherohet që nuk po e realizon planin hegjemonsit për Serbi të Madhe. Ajo Serbia po bëhët qesharake më kërcnimet e fundit ndaj Kosovës, me vëndosjen e masës të reciprocitetit nga Kosova. Shqiptarët e kan fituar luftën në kushte shumë më të vështira, e tash kur jemi shtet sovran dhe i pavarur qdo tentim për luftë, Serbia jam i bindur së do të ndahet humbëse e madhe. Ne, po mbrojmë vëtem ate që na takon as më shumë dhe as më pak. Serbia po ngjanë në një oborr të ndytë, në një oborrë të dhier më një thark derrash. Historia e Serbisë është një deponi bërllogu. As bota demokratike dhe as shqiptarët nuk do të lejojnë serbët që të na vizatojnë harta gjeografike sikur na kan vizatuar dikur. Koha është që shqiptarët ti bashkojnë trojet etnike të ndara pa drejtësisht nga trungu i lashtë ilirik. Ne Jarinje djelmoshat tanë më uniforma po e mbrojnë tërsinë territoriale të Kosovës. Po mbrohet e drejta jonë historike. Me reciprocitet për targa po mbrohet shtetësia e Kosovës, e fituar më shumë gjakë në luftën e fundit çlirimtare. Vuqiqi botën serbe mund të imagjinon në kokën e vet. Shqiptarët kurrë më nuk do të falin territore. Minoriteti serb në Kosovë duhet të integrohet në shtetin e ri të Kosovës. Serbinë e Madhe lë ta mban serbi Vuqiq bashkë më Akademinë dhe Kishën Ortodokse Serbe në letër, askush nuk iu ndalon. Serbia dhe Vuqiq janë duke u kopercatur për të krijuar dalje në tre detna, duke provokuar Malin e Zi, më popa në Cetinje, duke i fshehur apetitet edhe ndaj Shqipërisë më iden “Open Ballkan”, dhe së fundi më vuarjën e masës të reciprocitetit nga ana e Kosovës, Vuqiq po synim që përmes “Zajednicës”, të krijon një Republika Serpska tjetër, por tash në Kosovë. Leksionet e mbrapshta të politikës serbe për gllaberime të sërishme të territoreve shqiptare, me pushtetin e ri nuk do të realizohen.