Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Histori e vajzës rebele”

by

Lutfi Brami/

Ndryshe nga botimet e mëparëshme, ku autori ka pasqyruar pjesë nga jeta e tij dhe njerëzve të tij, të shokëve e miqëve ; Këtë radhë ,shkrimtari Vlashi Fili, ngjarjen e ka dëgjuar nga personazhi kryesor. Romani “Histori e vajzës rebele” është një rrëfim tronditës dhe emocional, që përshkon jetën dramatike të një gruaje të re, e cila, ndonëse e lindur në varfëri dhe vuajtje, shfaqet si një figurë e fuqishme, rebele dhe e pashoqe në qëndresën e saj ndaj padrejtësisë. Romani e vendos lexuesin në Shqipërinë e viteve 1930–1940 e më vonë, një periudhë e errët dhe plot trysni, ku rendi patriarkal, dhuna ndaj grave dhe mungesa e drejtësisë ishin plagë të thella të shoqërisë.

Romani ndërtohet mbi një strukturë lineare, por me kthime retrospektive,që pasurojnë zhvillimin emocional të ngjarjes. Fillimi nis me historinë e një vajze të varfër, Nebo dhe përmes kapitujve të shumtë shpaloset një rrugëtim i gjatë jetësor, i mbushur me trauma, dhimbje, por edhe momente shprese. Autori përdor një rrëfim, që i jep lexuesit mundësinë të futet thellë në ndjesitë e personazheve, sidomos të Nebos. Rrëfimi është emocional, por jo melodramatik, dhe arrin të ruajë një ekuilibër mes realitetit brutal dhe ndjeshmërisë njerëzore. Vlen të theksohet mënyra se si autori ngre tensionin psikologjik përmes kontrastit mes anës së jashtme dhe brendësisë së personazheve. Nga njëra anë, kemi një grua të shtypur dhe të traumatizuar nga shoqëria; nga ana tjetër, kemi një shpirt luftarak që nuk dorëzohet as para burgut, as para vdekjes.Nuk po ndalem në përmbajtjen e librit por në analizë të shkurtër të personazheve kryesor.

Personazhet kryesor të romanit

Nebua

Nebua, protagonistja e romanit “ Vajza rebele “, është një figurë e skalitur me finesë psikologjike dhe emocionale nga autori Ajo lind në një familje të varfër, por është e mençur, jetësore dhe me një shpirt rebel. Ishte një vajzë çapkëne, shumë e hedhur,kryeneçe, zevzeke, luante kryesisht me djemtë e fshatit,të cilët shpesh i druheshin. Kur ndonjë bënte hile në lojë gati sa t`i qëllonte , siç ndodhi në një rast.Nuk e duronte padrejtësinë. Ashtu siç shprehej e ëma se ajo ishte nisur për vajzë dhe kishte dalë djalë.Shpesh i fliste ti je pulë dhe nuk bëhesh dot kaposh,Shpesh herë i thoshin se ishte si mace e egër e të vërsulet – thosh Mesuri një fqinj.Martesa e saj me një “djalë të pasur” shënon fillimin e një kalvari torturash ,që kulmon me vrasjen e burrit , një krim i kryer si akt vetëmbrojtjeje ndaj dhunës çnjerëzore që ai ushtronte mbi të.I kishte vrarë dy gratë e mëparëshme.

Figura e Nebos është zemra e romanit. Ajo përfaqëson një grua që e tejkalon kohën dhe kufijtë kulturorë. Nebua nuk është thjeshtë një viktimë ; ajo është simbol i rezistencës dhe i vetëdijes femërore, që përballet me një botë të dhunshme, patriarkale dhe mizore.Ajo kalon nga një vajzë naive, në një grua e martuar me një vrasës serial, në një nënë e dënuar me vdekje, në një e mbijetuar ,që e kërkon djalin e saj për dekada. Ky transformim i thellë është ndërtuar me shumë kujdes dhe përmban një thellësi psikologjike të rrallë në letërsinë shqiptare moderne.

Nebua është një simbol i gruas që nuk dorëzohet përballë mizorisë, një zë i heshtur i mijëra grave, që janë shtypur e injoruar ndër shekuj, por që mbajnë në vetvete forcën për të jetuar, për të luftuar, për të dashur. Kur lexova këtë libër më erdhi ndër mend libri i shkrimtarit Haki Stërmilli “ Sikur të isha djalë “ , që bën fjalë për periudhën e vitit 1936 ,ku personazhi kryesor ,Dija i thotë të dashurit të vet, Shpendit se : Sikur të isha djalë do t`i tregoja botës mashkullore, se dora që përperkund djepin është ajo që rrotullon boshtin e shoqërisë njerëzore “

Pajtimi

Figura e Pajtimit, djalit të lindur në burg, bart një simbolikë të fortë: njeriu që lind në errësirë dhe kërkon dritën. Ai rritet i shkëputur nga e ëma, por tërheqja ndaj rrënjëve është kaq e fortë, sa e bën të ndërmarrë një udhëtim kërkimi shpirtëror. Emri i tij, Pajtim, është një simbol letrar i veçantë: pajtimi mes brezave, mes të kaluarës së dhimbshme dhe të ardhmes me shpresë.

Linja rrëfimore dhe temat kryesore në roman

Autori e ka strukturuar romanin në 93 nën ndarje apo tituj.

Disa nga temat kryesore janë :Dhunimi i gruas dhe drejtësia e munguar. Historia e Nebos hedh dritë mbi dhunën sistematike, që gratë përjetonin, ku drejtësia shpesh ishte në anën e agresorit.

Një nga pjesët më prekëse të romanit është ndarja e detyruar e Nebos nga djali i saj i porsalindur, Pajtim, që simbolizon dhimbjen e përhershme të një nëne, e cila e kërkon birin për dekada të tëra.

Falja mbretërore dhe mundësia e dytë. Pas një kërkese për falje, Nebua i shpëton dënimit me vdekje. Ky akt sjell në skenë shpresën dhe rifillimin, megjithëse plagët nuk mbyllen lehtë.

Mërgimi dhe bashkimi familjar.Pas shumë vitesh, pas rënies së komunizmit, Nebua përfundon në SHBA ku, në një kthesë të vonuar të fatit, i biri e kërkon dhe e gjen. Momenti i ribashkimit është kulmi emocional i romanit, një shkrirje e dhimbjes dhe dashurisë, që s’ka njohur kufij kohe a hapësire.

Gjuha, stili dhe simbolika

Vlashi Fili përdor një stil të thjeshtë, por të fuqishëm dhe emocional. Gjuha është e përshkuar nga një ndjeshmëri e hollë për realitetin e ashpër dhe për botën e brendshme të personazheve. Përdorimi i dialogëve të ngrohtë dhe spontan, sidomos në skenën e fundit mes nënës dhe birit, e bën romanin të prekë zemrën e çdo lexuesi.

Figurat letrare : Krahasimet , epitetet, personifikimet , Pasthirrmat, nofkat, përshkrimet etj. e bëjnë librin më emocional . Të tilla janë : capkëne , fyçkë,, kokë mushkë,, kryeneçe, zevzeke,grifshë me dy koka,trimëreshë , heroine, qullac,fytyrë si fund tigani,nuk ka ngelur laraskë pa bisht,faqja e kodrës si shullëh,… si të kishe vënë saçin,Nuk e mora vesh këtë kërriçin tim, shprehjet : “Po të keqen Nebua”,”Jo të keqen Nebua”,”Ashtu është xhan i Nebos”. “Ke të drejtë shpirti i Nebos” etj“.

Romani është i mbushur me simbolikë të shumëfishtë, që i jep veprës një përmasë më universale:

Kasollja e fëmijërisë është simbol i varfërisë, por edhe i pastërtisë shpirtërore.Shtëpia e burrit të pasur – duket si shpëtim, por shndërrohet në burg. Është simbol i fasadës që fsheh dhunën dhe shtypjen.

Burgu i Gjirokastrës është simbol i izolimit të gruas dhe vuajtjes së saj në një shoqëri që nuk e dëgjon.Lindja e fëmijës në burg është simbol i shpresës që lind edhe në vendin më të errët.

Zëri i nënës në fund të romanit është simbol i identitetit dhe i rikthimit te origjina.Në kujtesë nga romani“Histori e vajzës rebele” mbetet citati në faqen e fundit të romani: “ Qajnë burrat, që dëgjiojnë zërin e nënës, mbas një jete të tërë të humbur”

Vlerat historiko-shoqërore e letrare dhe vendi, që zë në letërsinë shqiptare

Romani është thellësisht i ngulitur në realitetin historik të Shqipërisë së para dhe gjatë diktaturës komuniste, por nuk kufizohet vetëm në të. Ai trajton temat e përjetshme të:

Dhunës sistematike ndaj gruas,shtypjes klasore dhe martesave të imponuara, padrejtësisë ligjore dhe mungesës së zërit të gruas në sistemin gjyqësor, mërgimit dhe çrrënjosjes identitare, kërkimit të përkatësisë në një botë të shpërbërë.

Në këtë mënyrë, romani ndërthur historinë personale të një gruaje me historinë kolektive të një populli, që për dekada ka jetuar nën shtypje e censurë. “Histori e vajzës rebele” hyn në grupin e atyre romaneve që rikthejnë vëmendjen te figura e gruas shqiptare, jo si objekt pasiv i ngjarjeve, por si subjekt aktiv i rezistencës dhe mbijetesës.Në një periudhë kur letërsia shqiptare po përpiqet të çlirohet nga dogmat ideologjike dhe të rifitojë ndjeshmërinë njerëzore, romani i z. Vlashi Fili ,sjell një narrativë ndryshe, të guximshme dhe të nevojshme.

Pse duhet studiuar romani “Histori e vajzës rebele”?

Romani “Histori e vajzës rebele” i Vlashi Filit nuk është thjesht një histori personale e një gruaje të shtypur — është një pasqyrë e thellë e realitetit shoqëror shqiptar, ku dhuna, varfëria, padrejtësia dhe mungesa e zërit të gruas kanë qenë plagë të pashëruara për dekada.

“Histori e vajzës rebele” është më shumë se një rrëfim tronditës – është një dëshmi njerëzore dhe shoqërore. Ky roman duhet studiuar sepse na kujton se pas çdo gruaje të heshtur ka një histori të pathënë, një vuajtje të padukshme dhe një forcë të jashtëzakonshme. Nëpërmjet figurës së Nebos, autori na fton të reflektojmë mbi të kaluarën, të kuptojmë të tashmen dhe të ndërtojmë një të ardhme më të drejtë për çdo zë të shtypur.

Romani mbart një mesazh të fuqishëm: asnjë grua nuk duhet të mbetet e heshtur përballë dhunës. Edhe në një shoqëri konservatore dhe të padrejtë, zëri i gruas mund të bëhet burim ndryshimi. Për më tepër, historia e Nebos është universale,një histori që flet për nënat që humbin fëmijët, për fëmijët që kërkojnë rrënjët, për vuajtjen, durimin dhe dashurinë që triumfon.

Me një rrëfim të sinqertë, personazhe të paharrueshëm dhe një dramë njerëzore që prek thellë, “Histori e vajzës rebele” është një vepër që meriton të lexohet jo vetëm për vlerën letrare, por edhe për ndikimin që mund të ketë në ndërgjegjësimin shoqëror.

Romani është një homazh për të gjitha gratë, që kanë vuajtur në heshtje, por që brenda tyre kanë mbajtur një fuqi të pashoqe për të dashur, për të falur dhe për të jetuar.

“Histori e vajzës rebele” nuk është vetëm një rrëfim letrar, por një dëshmi sociale dhe emocionale. Me këtë roman, Vlashi Fili i jep zë një brezi grash të heshtura që kanë përballuar dhunën, izolimin dhe padrejtësinë me guxim dhe dashuri të pashtershme.

Ky roman është një thirrje për kujtesë dhe ndërgjegjësim, një rrëfim që mbetet gjatë në mendje e zemër.Ai duhet studiuar sepse:

Ngre zërin për të heshturit, në veçanti për gratë shqiptare, që kanë jetuar në hije, por kanë mbijetuar me dinjitet dhe forcë. Ai ofron një perspektivë të rrallë letrare dhe shoqërore mbi gjendjen e gruas në kontekstin historik të Shqipërisë para dhe gjatë regjimit komunist.

Përçon vlera njerëzore universale si: dashuria e nënës, qëndresa, shpresa dhe kërkimi i identitetit.

Nxit reflektim mbi trashëgiminë emocionale dhe kulturore dhe mbi mënyrën se si trauma kalon nga brezi në brez.Është një tekst i pasur për analizë letrare, me simbolika të forta, ndërtim të thelluar të personazheve dhe teknikë rrëfimi që përzien tragjedinë personale me realitetin kolektiv.

Në një kohë kur letërsia ka nevojë të rikthejë ndërgjegjësimin shoqëror, “Histori e vajzës rebele” është më shumë se një roman, është një thirrje për kujtesë, drejtësi dhe përballje me të shkuarën.

Po e shoqëroj këtë shkrim me një poezi timen të frymëzuar nga ky roman :

“Zëri i heshtur”

(Frymëzuar nga romani “Histori e vajzës rebele”të shkrimtarit Vlashi Fili)

Në kasollen ku shiu flet me çatinë,

lindi një vajzë me sy si zjarri.

E varfër si fjala ,që s’thuhet dot,

Me shpirt që s`ka frikë nga burgu e litari

E shitën për bukë në një shtëpi të huaj,

ku e pasura fshihte një burrë që vret.

Ajo s’kishte zë, por kishte duar,

dhe kur dhuna erdhi,ajo krijoi tërmet,

Në burg, nën gurë, lindi jetë e re,

një fëmijë mes dhimbjes, i quajtur Pajtim.

Në të errëtën, ajo prapë ëndërronte,

një ditë ta shihte, ta thërriste: “bir im!”

Vitet shkuan si hije pa emër,

ajo kërkoi … ai nuk e dinte.

Por zemra e nënës nuk harron kurrë,

as kur mbi të mot e harresë të binte

Dhe kur në fund, zëri i saj u dëgjua,

biri i tha: “Po qajnë burrat, nënë…”

Sepse ka zemra që digjen ngadalë,

nga mungesa e një përqafimi të padhënë.

Festat e fundvitit u mbyllën me këngë e valle shqiptare nga Shkollat Shqipe “Alba Life” Ambasador i Kombit, New York

by

Nga Keze Kozeta Zylo/

Shenjtorët e Gjuhës Shqipe, nxenës të lindur dhe rritur në Mërgim me prindër shqiptarë ose shqiptaro-amerikanë, erdhën në dhjetorin e festave me plot dashuri dhe respekt për të festuar së bashku mbylljen me plot sukses të semestrit të parë.

Ajri në të gjitha qytetet e Nju Jorkut deri në Albany u mbush me zëra shqip. Ishte si simfoni bilbilash, kur dëgjon Himnin Kombëtar me fëshfërimën e Flamurit që përndrit. Ndërsa kënga tradicionale shqiptare “Ja Na Erdhi Viti I Ri” të jep një nostalgji të madhe dhe një ngazëllim të parrëfyer.

Të gjithë nxënësit me mësueset nëpër shkollat si: Staten Island në klasat e Elonës, Entelës, në Brooklyn të Fatlindës, Rozetës, në Bronx të Helenës, Erindës, Migenës në Queens të Gentës Nazlijes, në Albany të Edvinës, Kristianthit dhe në Online të Gresilës shndritën duke interpretuar poezi nga autorë shqiptarë, kënduan dhe vallëzuan shqip. E pamundur t’i ndjekësh të gjitha shkollat shqipe në këto ditë festash, por programet ndihmojnë në përshtatje me format pedagogjike, psikologjike sipas moshës dhe niveleve të tyre gjuhësore. Nga ana tjetër duke parë rezultatet flasim të sigurtë se Shkollat Shqipe “Alba Life” po punojnë si orat zvicerane pa u ndalur kurrë.

Metodologjia në mësimdhënie e mësuesëve profesionistë përfshijnë strategjitë, metodat, teknikat për të arritur qellimin final. Një metodologji e strukturuar ka bërë që të lehtësoje të kuptuarit e të zhvillojë aftësitë kreative dhe bashkëpunuese të nxënësve.

Nxënësit janë Ëngjëjt mbrojtës të Gjuhës Shqipe, e mbrojnë duke mësuar dhe jo duke u asimiluar.

Sa krenarë jemi që vimë pranë këtyre shkollave na shkruajnë prindër shqiptare dhe ju lutemi nga thellësia e zemrave tona mos ndaloni kurrë! Kartolinat e urimit të tyre janë pothuajse në nderim të ABC-së, në nderim të fëmijëve të tyre që vinë me aq dashuri dhe gëzim pranë mjediseve të shkollave publike amerikane nëpër New York.

Vitin akademik 2025-2026 e filluam me një ditë te veçantë në shtator me vizitën e Presidentit të Republikës së Shqipërisë z. Bajram Begaj, vizitën e të cilit e konsiderojmë një vlerësim që i bëhet punës 19 vjeçare të stafit të Shkollave Shqipe “Alba Life” rrjetit më të madh të shkollave në Diasporë. Ka qenë një moment i veçantë që nderon kontributin 19-vjeçar të kësaj shkolle në ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare në diasporë.

Presidenti Begaj dhe Ambasadori Bushati u shprehën se ndjeheshin krenarë për themeluesit, punën e palodhur të mësuesve, nxënësve dhe komunitetit që mbajnë gjallë traditën tonë edhe pse larg atdheut.

Ka qenë sukses i madh festim me madhështi i Ditës së Flamurit. Shkollat Shqipe në Staten Island, Brooklyn dhe Queens dhanë një koncert madhështor në auditoriumin e Shkollës Publike Amerikane Ps:42 në Staten Island, ndërsa shkollat e tjera si Bronx, Online performuan me plot profesionalizëm në shkollat e tyre, për shkak të numrit të madh të nxënësve. Edhe në Albany gjëmoi shqip Alba Life!

Nuk ka më shqip dhe më atdhetare se sa të festosh dhe të përkujtosh këtë ditë të shenjtë të Kombit Shqiptar si dhe t’i presësh me dashuri festat e fundvitit bashkë me nxënësit e Alba Life. Në fund sipas traditës z.Qemal Zylo ndau dhurata modeste në shenjë mirënjohje për të gjithë mësuesit, duke iu uruar festa të gëzuara dhe Viti 2026 sjelltë më shumë energji dhe më shumë të folur shqip nëpër nxënësit shqiptarë në Diasporë.

Pjeter Logoreci: “Jeta dhe vepra e Aleksandër Moisiut asht nji shëmbëlltyrë pune, kulture, vullneti e karakteri”

by

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Z. Logoreci cilat janë mbresat tuaja pas realizimit të ekspozitës me foto e dokumente të rralla nga arkivat austriake “Aleksandër Moisiu: Njeriu dhe Artisti” në Universitetin e Durrësit?

Shumë pozitive. Kalova nji kohë të mrekullueshme në shoqninë e stafit të rektoratit të universitetit të cilët me ftuen mbasi kishin pa ma parë ktë ekspozitë kur e pata hapë në ndërtesën e kryeministrisë në COD, Tiranë. Tuj kenë se universiteti mban emnin e aktorit të madh të skenës botnore Aleksandër Moisi, ishte diçka e bukur që në rastin e 20 vjetorit të institucionit, në ambientet e kampusit të vendosej kjo ekspozitë e panjohun ma parë nga studentët, por edhe nga personeli e stafi akademik.

2. Cili është mesazhi që kjo ekspozitë i përcjell gjeneratës së studentëve, publikut, medias dhe institucioneve arsimore e kulturore në Shqipëri?

Ekspozita me fotot dhe dokumentat e saj asht nji pasqyrë reale e jetës së vështirë, por edhe të bukur, profesionale të aktorit me origjinë shqiptare Moisi. Ndër elementët e saj shihen shumë momente që tregojnë vështirësitë e jetës së aktorit i cili ishte një emigrant, pa identitet, mbasi nuk kishte asnji shtetësi deri në fund të jetës. Po ashtu shumë dokumente flasin per problemet ekonomike, të integrimit, perndjekjet politike ndaj tij, mbasi menduen se ishte me origjinë çifute, gja që bani që ai të mbahej nën mbikqyrjen e nacional/socialistëve gjerman (nazistëve), që tentuen edhe burgosjen e tij. Pra të njajtat probleme që përballet një emigrant edhe sot. Jeta e tij e vështirë, bani që ai në fillimet e karrieres të përpiqej e të punonte shumë tuj ba nji jetë artistike dhe ekonomike pa pretendime. Jeta dhe vepra që Aleksandër Moisiu la mbrapa asht nji shëmbëlltyrë pune, kulture, vullneti, karakteri që së fundmi u shpërblye. Ktë e tregon dhe rezultati e vlerat e tij ndërkombëtare si aktor i skenës internacionale por edhe filmit.

3. Z. Logoreci, cilat kanë qenë të veçantat e kërkimit 7-vjeçar në arkivat austriake mbi figurën e Aleksandër Moisiut?

Për të arritë në ktë ekspozitë, më asht dashtë nji perpjekje shumë e madhe mbasi çdo kërkim e grumbullim dokumentash e materialesh e kam ba në kohën time të lirë, tuj privue familjen e vehten nga knaqsitë e pushimeve të gjata, shetitjet apo knaqësi tjera të përbashkëta. Gjithashtu në mungesen e nji sponsorizimit kam perballue çdo gja me shpenzimet e mija personale, që nuk ishin pak. Por deshira me promovue ktë figurë edhe në Shqipni, me dokumenta, foto dhe materiale mbi jeten e tij të panjoftun ishte e madhe dhe më ka mbajtë “gjallë” gjatë kërkimeve të mija. Mungesa e kohës dhe e fondeve me ka pengue shpesh dhe më asht dashtun të ndalem ose të ngadalsohem në kërkimet e mija. Ktë projekt e kam zhvillue në plan të dytë, pa cenue punën time të perditëshme me të cilen fitojshe “bukën” per familjen.

4. Cilat ishin vështirësitë e kërkimit? Pengesat, mbështetja dhe a ju ka mbetur ndonjë peng përgjatë këtyre 7 viteve kërkime?

Vështirësitë janë të mëdha kur të duhet me perballue çdo gja vetë, privatisht. Kam kërkue ndihmë ndër biznesmenë me të cilët kisha njoftësi, por kur i flitshe për financim çdonjeni tërhiqej pa kontribue. Mbështetje institucionale kam gjetë nga arkivat e Austrisë në Vjenë të cilët më “hapën” dyert tuj me krijue mundësinë me punue e kërkue në arkivat e tyne. Pata fat që kisha nji kontratë dy vjeçare me teatrin popullor të Vjenës si aktor në nji projekt e që më sherbej për të lidhun kontakte me institucionet e artit e kulturës austriake, gja që me ndihmoj me gjetë rrugët, me gjetë fondet arkivore e me i marrë ato simbas ligjit austriak tuj i fotokopjue apo marrë me flesh e cd, tuj pague çmimin simbas cilësisë digjitale që porositeshin nga klienti, në ktë rast unë. Duhet permendë që kam pasun përkrahje morale nga ambasada shqipare në Vjenë, mbasi ambasadori Bimo ishte intelektual dashamirës për Moisiun. Po ashtu kam pasë mbeshtetje morale e shtytje nga ish Presidenti Alfred Moisiu i cili me ka nxitë në punën teme. Pas gjithë ksaj pune madhore e të suksesshme nuk kam asnji peng mbasi plotsova dëshiren e qëllimin tem me organizue ekspoziten e me çue Moisiun e vepren e tij në të gjitha travat kombëtare apo ku ka shqiptarë. E hapa ekspoziten në Shkoder në teatër Migjeni, në Shpinë e Alfabetit në Korçë, në COD në Tiranë, në Biblioteken Kombëtare Prishtinë, në Teatrin Kombëtar të Shkupit, në Komunen e Ulqinit dhe së fundit në Univetsitetin e Durrësit.

5.Në kërkimin tuaj dokumentar e historik cilat dokumente apo fotografi ju kanë bërë më shumë përshtypje apo do i konsideronit si më të veçantat apo të panjohura më parë për publikun?

Gjatë punës e kërkimeve të mija kam pasë në duer shumë dokumenta të vlefshëm per Shqipninë, por tuj mos kenë historian me u marrë me trajtimin e tyne, kam marrë, perdorë e botue ato që me duheshin per projektin tem. Por nuk asht vetëm projekti për figuren e Moisiut që kam zhvillue. Unë kam sjellë në Shqipni edhe eshtrat e Imzot Nikollë Kaçorrit, burrit trim që ishte numri dy i qeverisë se Ismail Qemali cili pat jetue disa vjet e pat vdekë në Vjenë. Perveçse procedurës së vështirë të nxjerrjes dhe ekstradimit të eshtrave nga Vjena në Durrës, jam marrë edhe me kërkime të dokumentave që kishte arkiva austriake per aktivitetin e jeten e Kaçorrit. Pra kam zhvillue dy projekte të randësishme per kombin, për dy emblema të atdhetarisë e kulturës shqiptare. Gjithashtu kam botue edhe dokumente dhe ngjarje të veçanta që gjatë kërkimeve të mija me kanë ba përshtypje mbi historinë tonë e sidomos për Shkodrën. Kam botue shumë artikuj me materiale të panjoftuna në suplementin RILINDASI, të gazetës SHQIPTARJA.COM që dukur shitej e shtypun në treg. Kam botue një album me foto të arkivave austriake per Shkodren, si dhe dy libra.

6. Çfarë duhet të bëjnë më shumë institucionet kulturore në Shqipëri, institutet, kërkuesit shkencor apo gazetarët e kulturës për Aleksandër Moisiun si njeri dhe si artist me përmasa evropiane?

Shteti shqiptar mund të ndihmojë me ndonji fond, me i krijue lehtësi studjuesit në pagesat e materialeve që nuk janë të vogla, por edhe në honorare për pagesën e kohës të harxhueme për realizimin e projekteve. Tuj kenë se unë jetoj në Vjenë, shteti shqiptar nuk ka nevojë me dërgue njerz të veçantë që shpenzojnë ma shumë, tuj llogaritë hotelet e shpenzimet e udhëtimit e ushqimit etj. Kur ka gjana që i shërbejnë kulturës dhe historisë shqiptare nuk duhet kursye, por njerzit duhen stimulue. Edhe nji atdhetar që ka inisiativë e vullnet me u marrë me kto projekte ka familje që duhet ushqye e mbajtë, ka detyrime ekonomike ndaj të tjerve, ka me pague qira e me “mbush barkun”. Paret nuk gjehen në rrugë, por duhet punue fort me mbijetue.

7. Kjo ekspozitë a do jetë një pikënisje për projekte të tjera studimore mbi figura të mëdha kulturore e politike shqiptare që kanë vepruar në Austri?

Tashti mbas kësaj periudhe të gjatë kërkimesh me duhet, e kam vendosë, me u ulë dhe me i rreshtue materialet e dijenitë e mija në ndonji libër që do të shërbejë me vu në kontakt lexuesin shqiptar me informacione e foto historike të panjoftuna deri tashti.

“Metamorfoza”

by

Virgjil Kule/

Franz Kafka e nis librin e tij “Metamorfoza” me një rrufe në qiell të hapur. Pa asnjë parapërgatitje për tensionin dramatik që do të vijojë, pra pa pikë mëshire për brishtësinë e lexuesit, ai shpalos gjëmën: Gregor Samsa, sapo zgjohet nga gjumi, e sheh veten të shndërruar në një insekt gjigant.

Lexuesi kapet në befasi. Me përdhunë, Kafka e detyron atë të përjetojë tmerrin e Gregor Samsës. Duarbosh, pa armët e arsyetimit dhe të logjikës, lexuesi nis edhe ai përballjen e vet me absurdin e ekzistencës.

Tronditja thellohet kur mëson se Gregori është më i shqetësuar për humbjen e punës sesa për trupin e tij të përçudnuar. Fillimisht keqardhëse, edhe familja e tij ndryshon kurs: mërzitet, bezdiset dhe, në heshtje, mban një qëndrim armiqësor. Kafka zbulon kështu një të vërtetë të hidhur: shoqëria njerëzore vlerëson më shumë dobishmërinë socio-materiale të dikujt sesa vlerat e tij humane. Për sa kohë Gregori sillte të ardhura dhe ndihmonte familjen, ai respektohej prej saj. Në çastin që e humbi këtë aftësi, vlera e tij nisi të pësonte rënie — një rënie të ngadaltë, të dhimbshme dhe të pashmangshme.

Gjuha e Kafkës është e thjeshtë: nuk ka as teprime poetike dhe as dialogë dramatikë. Ka vetëm tonin e ftohtë të vëzhguesit.

Por kjo narrativë, në dukje e rrafshët, përshkohet nga një segment i gjatë emocional dëshpërimi. Dhoma e Gregorit zvogëlohet, bëhet më e errët dhe më e boshatisur — pasqyrim i vendit të tij të mpakur në botë. Motra, Grete, dikur tepër e lidhur shpirtërisht me të, fillon të lodhet nga kujdesi. Dashuria e saj zbehet. Stermundimi në përkujdesje, ankthi për fatin e vëllait dhe, sidomos, presioni shoqëror, dalëngadalë zëvendësojnë dhembshurinë. Ndërkohë, dëgjojmë Kafkën që na pëshpërit në vesh: Kujdes, i dashur lexues — shmangia sociale, tjetërsimi, është më shkatërrues se çdo urrejtje e shprehur hapur.

Në të vërtetë, Gregori e kishte ndjerë tjetërsimin shumë kohë para se të shndërrohej në insekt. Ai jetonte për të punuar dhe punonte për të mbijetuar në një ekzistencë të mjerë. Shndërrimi i tij fizik nxori në pah, e bëri të dukshme diçka që deri atëherë nuk shihej: ai kishte qenë një hije mes njerëzve — i papikasur, i pazëshëm dhe krejtësisht i vetmuar emocionalisht.

Me një gjakftohtësi drithëruese, Kafka na shpalos këtë dukuri të zakonshme të jetës së miliona njerëzve, të cilët detyrohen të luajnë role që nuk u përshtaten, të bllokuar palëvizshëm në kurthin e pritshmërive dhe të vlerësimit thjesht mbi bazën e dobisë materiale që sjellin.

A ishte mallkim shndërrimi i Gregorit në insekt nga ata që shtypen me këmbë pa u vënë re, apo një mjet grotesk i autorit për zbulimin e një të vërtete? Mjeshtërisht, Kafka paraqiti lakuriq diçka që bota nuk e shfaqte hapur: përbuzjen ndaj ekzistencës së Gregorit dhe të miliona të tjerëve si ai.

Nëse Gregor Samsa do të jetonte në kohën tonë — i stërlodhur nga stresi, i sfilitur nga përgjegjësitë familjare e shoqërore, i tejshqetësuar për të krijuar dhe ruajtur një nivel të pranueshëm jetese, i tejtrembur nga të papriturat që mund t’i ndodhnin, i zhgënjyer nga mosmirënjohja, i zvetënuar nga të qenit përjetësisht anonim — a do të ishte ndryshe nga insekti i Kafkës?

Ku është kufiri ndarës midis pozicioneve sociale, ku në njërën anë shoqëria të sheh si të dobishëm, dhe në anën tjetër si të bezdisshëm?

Trifon Xhagjika (20 prill 1932 – 23 dhjetor 1963)

by

Saimir Kadiu/

“Ka të ngjarë që poeti Xhagjika të jetë poeti i vetëm i pushkatuar pas Luftës së Dytë Botërore në të gjitha vendet e Lindjes. Në ç’plane duhet të shkojnë poetët që të mos vriten me plumb…? E vërteta nuk vdes. As nga plumbi, as nga litari. Ajo mbetet monument nderi dhe u bën apel të gjithëve që ëndërrojnë dhe luftojnë, sadopak, për liri dhe demokraci. Poezia e vërtetë nuk mund të pushkatohet. Ajo gjallon në gojën, mendjen dhe zemrën e popullit, pavarësisht se ndonjë pushtetar a partiak e identifikon atë me djallin.” (Xhevahir Spahiu).

Trifon Xhagjika ishte një nga poetët e parë shqiptarë të ekzekutuar nga regjimi komunist pas vitit 1960, duke përuruar një epokë të errët të martirizimit letrar. Fati i tij ilustron qartë se sa brutale mbeti Shqipëria ndaj intelektualëve, në krahasim me vendet e tjera të Evropës Lindore.

Pas tij u ekzekutuan edhe Vilson Blloshmi dhe Genc Leka (1977), si dhe Havzi Nela (1988). Edhe vdekja e Bilal Xhaferit (1986) në SHBA dyshohet se mund të ketë qenë e “ndihmuar” nga Sigurimi i Shtetit.

Pas viteve ’60, në Lindjen komuniste ka pasur raste burgosjesh, internimesh apo ndalimesh librash, por asnjë rast tjetër të vrasjes së poetëve.

“Po të më jepni një top, do të qëlloja mbi regjimin tuaj!” — kjo ishte dëshira e fundit e Trifon Xhagjikës përpara inkuizitorëve. Edhe pse kanë kaluar 62 vjet nga ekzekutimi i tij, ende nuk dihet se ku prehen eshtrat e tij, as ç’u bë me dorëshkrimet dhe blloqet e poezive që i rrëmbeu Sigurimi i Shtetit.

Pas shembjes së regjimit komunist, në fillim të viteve ’90, mbi bazën e dorëshkrimeve të ruajtura nga familja Xhagjika, u bë i mundur botimi i librave të tij “Atdheu është lakuriq” (1994), si dhe një përmbledhjeje poetike (2002).

Po ashtu, para disa vitesh, në fshatin e tij të lindjes, Peshtan të Përmetit, u vendos një bust i tij, ndërkohë që eshtrat e poetit ende nuk janë gjetur.

Xhagjika është autor i poezisë që u bë himni i Shkollës së Bashkuar të Oficerëve, përmes kompozimit të Kostandin Trakos. Kam qenë në shkollë të mesme (në Gjimnazin “Qemal Stafa”, Tiranë) me nipërit e tij, Kristaq dhe Artan Xhagjika — nxënës të mirë dhe shumë të edukuar. Asnjëri prej tyre nuk pati fatin të shkonte në shkollë të lartë para viteve ’90, kuptohet, për arsye biografie.

Fatkeqësisht, të dy ndërruan jetë në emigracion, në moshë shumë të re. Ylli Xhagjika, xhaxhai i shokëve të mi të gjimnazit dhe vëllai i Trifonit, i diplomuar në Mjekësi në Bashkimin Sovjetik, u arrestua vetëm disa orë para pushkatimit të të vëllait. Dëshmitarë të kohës kanë treguar se, ndërsa gjyqi përfundoi dhe Trifoni po përcillej drejt makinës, i lidhur për t’u pushkatuar, Ylli hoqi kapelen dhe e përshëndeti të vëllanë, duke i kërkuar të mbante kokën lart. Gjykatësit urdhëruan menjëherë arrestimin e tij.

Këtë akt të rrallë guximi e ka përmendur edhe Dritëro Agolli në një dorëshkrim të tij:

“Sakaq ia vunë prangat edhe Yllit për këtë dashuri që do ta quaja heroike dhe për këtë guxim prej një trimi të marrë, sipas shprehjes së popullit.”

Një oficer madhor i Policisë së Tiranës e goditi Yllin me shuplakë. Ky ishte kontakti i fundit zanor me të vëllanë — një moment që vulosi edhe fatin e fëmijëve dhe nipërve të tij. Ndërkohë, djali i oficerit “të zellshëm” do të bëhej ambasador në kohën e demokracisë.

Sigurisht, Xhagjika nuk është poeti më i madh i periudhës së komunizmit, por padyshim një nga më të guximshmit dhe më të drejtpërdrejtët në përballje me regjimin.

Sipas poetit dhe studiuesit Sadik Bejko:

“Trifoni ishte produkti i parë i disidencës letrare shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore, pasi ishte një disident i formuar brenda komunizmit. Ai është po ashtu poeti i parë i pushkatuar për arsye letrare në Shqipëri.”

Trifon Xhagjika mbetet versioni shqiptar i Osip Mandelstamit hebre-rus.

Nuk mund të ketë poezi më disidente në gjithë periudhën para viteve ’90 sesa poezitë e Xhagjikës.

“ATDHEU LAKURIQ!”

Nuk mundem,

nuk mundem,

nuk mundem.

E pashë Atdheun lakuriq

(vetëm, pa shokë e miq).

Mundohej të këpuste një degëz dafine

nga lavdia e shekujve.

Atdheun e dija të rritur,

Por sa i vogël qenka !

As një degëz nuk e këpuste dot.

E mora për dore

ta rrit në zemrën time…

Vëllezër,

Po e kërkuat Atdheun,

e kam unë.

Ndihmomëni të qesh !

Ndihmomëni të gëzoj

se nuk mundem:

Atdheu është lakuriq.

(1962)

“KËNGA E VERBËR”

E shkreta ti, o Republikë

u blatohesh të zotërve

pa e ditur ç’janë.

Dritën ta shuajnë në terr, e ditën ta ndezin;

bukën ta shtrojnë në sofër, e duart t’i presin;

në burim të çojnë, e gojën ta mbyllin.

Ata të kthyen në metelikë!

E shkreta ti, o Republikë,

e çmendura ti, o Republikë,

gënjeshtarja ti, o Republikë,

kusarja ti, o Republikë!

Me emrin tënd, të vjedhin jetën.

Sa do të doja,që ballin e ftohtë

me dritën e rrufeshme të ma përkëdhelje,

ëndrrat e ngrira të më zgjoje.

Me tmerrin duke shkuar

do të kuptoja dashurinë e jetës,

kur je në gji të nënës.

O njerëz të thjeshtë,

ju dua!

Mund t’ju shërbej

si ushtar, si shërbëtor besnik.

Veç me mua ejani,

t’ju rrëfejë të vërtetën

që ndrit.

Të dinë udhëheqësit lart

dhe e larta Republikë

se nuk jemi

as të verbër

as të shurdhër në politikë.

O Republikë e pabesë!

T’u fala, si kristiani Krishtit,

po ç’më dhe?

Dhe diellin do të ma zësh.

Turp,

Atdhe!

S’dua të di kush je!

Tek ty jam

I lirë pa liri,

I gjallë i pajetuar,

I vdekur i pavarrosur.

O vendi im

O Republikë!

Në ç’rrugë po ecën tani

me duar të gjakosura,

me sy të çuditshëm?

Vetë jeta çudinë ta zmadhon

e të ardhmen ta shuan.

E pikëlluar

mashtrimi i buzëqesh.

Shko!

Shko, o Republikë!

Mua më duhet të eci në rrugën time.

Nga nata ilegale

ku ndrydhen qëllimet,

të dal në ditët e të ardhmes,

të ngre flamurin e besimit tim.

Aty

të shkruar e kam biografinë,

të pastër e pa njolla.

Dhe, ti,o Republikë,

e gjora republikë,

do të jesh përsëri me mua.

Po tani,

të të pështyj unë dua,

se ti nuk pate turp

të mbytësh historinë.

Me këtë këngë të verbër

të ngre në gjyq,

në gjyqin e të heshturve.

Ç’të të këndoj më? Trishtimi po më mbyt.

Lodhja dorën ma përshkon.

Por tërbimin nuk e ndal dot.

Jo!

Nuk mundem të të fal.

Gjuha mu zgjidh.

Vramë po të duash.

Në netët e tua të gjakosura

do të dëgjosh zërin tim:

“Të urrej o Republikë,

lavire e zotërve gjakprishur!”