Çerçiz Loloçi/
Shënime për librin e Ylli Pangos “My little ones”, përkthyer në anglisht nga Carrie Hooper, botuar nga Amazon në nëntor 2024 dhe në shqip me titullin “Të vegjëlit e mi”, botimet Onufri 2025.
1.
Sapo është publikuar libri më i fundit i Ylli Pangos, botuar një vit më parë anglisht në Amazon nën titullin “My little ones” dhe në shqip në version më të zgjeruar disa muaj më vonë me titullin “Të vegjlit e mi”, me shënimin ‘Rrëfenja – për fëmijë dhe të rritur’. Në përcjelljen e librit në anglisht, botuesit me pak rreshta japin në mënyrë të sintetizuar se çfarë është ky libër:
“Narrativa rrëfen udhëtimin e autorit përmes momenteve të rëndësishme personale dhe emocionale, duke filluar me një orë anglishteje në Universitetin e Bostonit, ku studentëve nga prejardhje të ndryshme iu kërkua të shkruanin një ese mbi një përvojë të paharrueshme. Një shok klase nga Argjentina fitoi konkursin e eseve me një rrëfim prekës të dëshmisë së lindjes së fëmijës së tij, i cili rezonoi thellë me autorin dhe të tjerët për përshkrimin universal të emocioneve njerëzore.
I frymëzuar nga kjo, autori ndan historinë e tij të të bërit baba në moshën 68 vjeç pas vitesh luftë me infertilitetin. Udhëtimi përfshinte vizita të panumërta mjekësore dhe zhgënjime, duke përfshirë një takim me një mjek indiferent parizien, përpara se më në fund të merrte lajmin e gëzueshëm në Tiranë. Lindja e djalit të tij, Daniel, në Ditën e Shën Valentinit 2020, mes hijes së pandemisë Covid-19, solli dashuri dhe ripërtëritje të thellë në jetën e tij. Teksti reflekton mbi udhëtimin e butë dhe transformues të prindërimit, duke u përqendruar te Danja, një fëmijë i vogël plot pafajësi, kuriozitet dhe potencial. Danja rritet, kurioziteti dhe dëshira e tij e pakufishme për të mësuar shkëlqejnë. Ai përparon me shpejtësi, nga numërimi deri në 100 në arritjen e 1000, duke bërë vazhdimisht pyetje dhe duke eksploruar botën përreth tij. Prindërit meditojnë mbi të ardhmen e tij, duke parashikuar mundësi të pakufizuara – një studiues, një eksplorues ose thjesht një individ me shpirt të lirë. Siguria qëndron në ritmin e shpejtë të rritjes së tij dhe në lidhjen e qëndrueshme që ai ndan me nënën e tij, e cila e sheh atë si kryeveprën e saj përfundimtare. Autori reflekton mbi mrekullinë universale të prindërimit dhe fuqinë transformuese të dashurisë, duke i nxitur të tjerët të përqafojnë gëzimet e rritjes së një fëmije pavarësisht nga mosha ose rrethanat”.
2.
Kuptohet se është një histori familjare, ajo e vetë autorit, lidhja dashurore me një vajzë ukrainase nga Odesa që pas shumë peripecish dhe për gati dhjetë vjet kurorëzohet me lindjen e një fëmije. Kështu kanë qenë pak a shumë dhe librat e Mamin-Sybiryak, Andersen, Rouling, Caroll, Ekzyperi e të tjera me zanafillë familjare, por me kumte të mëdha universale; ato u lexuan masivisht në gjallje të autorëve dhe ende më shumë kur ata nuk jetonin më dhe ishin bërë tekste të detyrueshëm për miliona e miliona lexues. Në një etyd, Pango shkruan “Ai vë kokën e vogël, faqet, buzët mbi faqen e saj dhe ashtu fle pastaj. Bëmë baba të të ngjaj. Unë bëja pothuaj të njëjtën gjë me mamin e Danjës, këtu e 10 vjet më parë, kur u dashuruam dhe shkuam në një hotel në Budva. Ngjisja buzët pas të sajave dhe besoni nuk besoni, ashtu na zinte gjumi për orë të tëra. Sikur të ngjiteshim. Flinin dhe shihnim ëndrra bashkë për orë të tëra, buzëbashkë, duke marrë frymën e njeri-tjetrit. Edhe ëndrrat i shihnim bashkë”. Ndërsa në një kapitull më poshtë, ai shkruan “A e vini re që e gjithë kjo që ngritëm ne të tre – gruaja, unë dhe bebi, që tashmë po u afrohet të tre vjetëve – është një mrekulli? E ngritëm të tre. Po! Edhe bebi ishte pjesë e asaj që u ngrit. Ende pa lindur. Se ishte pjesë e ëndrrës së të dyve. Ekzistonte. Në mendje. Dhe ëndrra është e para. Jo fjala”.
Tri personazhe, burri, bashkëshortja dhe djali i tyre janë në fokusin e pesëdhjetë e gjashtë kapitujve e edyteve duke zbuluar hap pas hapi përjetimet e secilit, në mosha të ndryshme dhe në një periudhë të pazakontë kur pandemia e Covid-19 detyroi miliarda njerëz të mbylleshin brenda katër mureve.
Historitë familjare, qoftë edhe ato në rrethana të jashtëzakonshme, kanë gjithherë kurthin e rënies në vogëlsira, në zgjatje dhe stërzgjatje, por autori i ka shpëtuar mjeshtërisht duke dhënë së pari një manual se si mund të rritësh një fëmijë, si ta edukosh atë qysh në belbëzimet e para, pa i kufizuar lirinë, tekat, gabimet foshnjore që e rritin me minuta dhe me orë.
Libri të emocionon nga fillimi në fund, me gjetje dhe befasi të këndshme, me një lloj ankthi nga kapitulli në kapitull, duke krijuar kështu një përmendore për familjen, për dashurinë e pakushtëzuar si për të nënvizuar se gjërat e mëdha vijnë e konsolidohen nga disa gjëra të brendshme të jetës së përditshme njerëzore.
Në fund të librit autori shkruan: “Ç’do të bëhet me të? Ku ta dish? Mund të bëhet një njeri i zakonshëm si të gjithë ne? Një dijedashës e aq? Një eksplorator i Antarktidës që e kishte aq në qejf kur ishte ende tre-katër vjeç? Një qytetar i lirë a globtrotter, siç patëm ëndërruar dikur ne, të izoluarit nga absurdi. Apo studiues? E përsëri, ku ta dish? Një gjë është e sigurt. Danja po rritet e rritet me shpejtësi. Unë po vazhdoj të rritem bashkë me të dhe për sa kohë të jem gjallë, ky libër do të vazhdojë të shkruhet e të shkruhet”
, E.Armao (9) dhe deri te S.Adhami (10) dhe K.Frashëri (11), sipas së cilës: “Gjergj Kastrioti-Skënderbeu është varrosur pikërisht në Kishën e Kështjellës së Lezhës, mbi të cilën më vonë është ndërtuar Xhamia.” Kjo tezë është kundërshtuar vazhdimisht nga një varg i gjatë autorësh të ndryshëm dhe gjatë një ekspedite arkeologjike të zhvilluar në Kështjellën e Lezhës në muajin gusht të vitit 1986, ku u zbuluan pjesë të themeleve të xhamisë dhe u kryen sondazhe e hulumtime në pika të ndryshme të mundëshme, L.Gjeçi dhe N.Përleka arritën në përfundimin se kjo xhami nuk ka qenë kurrë kishë, por ajo është ndërtuar nga themelet (12). Për të verifikuar hipotezën se xhamia ishte ndërtuar mbi themele origjinale, pa adaptime nga struktura të mëparshme kishtare, në gusht të vitit 1990 u organizua një ekspeditë e dytë arkeologjike me fokus në gërmime dhe hulumtime stratigrafike në truallin e xhamisë (13). Gjatë ndërhyrjes u hoqën shtresat e depozituara të dheut, të akumuluara ndër shekuj, derisa u arrit në nivelin e dyshemesë së plotë të ndërtesës. Gjetjet arkeologjike nuk dëshmuan për praninë e ndonjë strukture kishtare pararendëse në këtë vend, pasi nuk u identifikua asnjë fragment muri apo objekt tjetër material që të sugjeronte ekzistencën e kishës së Kështjellës në këtë truall. L.Gjeçi këmbëngul se këto të dhëna konfirmojnë se xhamia është ndërtuar si objekt i ri dhe i pavarur, mbi themelet e veta origjinale, pa përshtatje arkitektonike nga ndërtesa paraardhëse (14). Mirëpo, rezultatet e dy ekspeditave të fundit arkeologjike të zhvilluara në vitet 2013 (15) dhe 2014 (16), nën udhëheqjen e E.Nallbanit, nxorën në dritë dy fazat e ndërtimit të xhamisë dhe një potencial të jashtëzakonshëm arkeologjik në këtë zonë, deri tani mezi i dyshuar dhe ndër mbetjet më të vjetra përfshihet veçanërisht një ndërtesë që i paraprin periudhës osmane. Me pak fjalë, kjo xhami nuk përfaqëson një ndërtim tërësisht të ri, por është ngritur mbi struktura ekzistuese më të hershme, duke përbërë një shembull tipik të ripërdorimit arkitektonik (spolia) në kontekstin fetar dhe politik të periudhës osmane. Themelet dhe muret e saj janë ndërtuar pjesërisht mbi gjurmë ndërtimore më të vjetra, të cilat, në mungesë të të dhënave të plota arkeologjike, supozohet se i përkisnin një ndërtese kishtare ose një strukture ushtarake të periudhave paraosmane, të integruara brenda sistemit mbrojtës të Kështjellës. Ky akt i transformimit të hapësirës monumentale për qëllime fetare islame reflekton shumë qartë strategjitë e osmanizimit të qendrave urbane në Shqipërinë Veriore gjatë shek. XVI. Xhamia u ndërtua sipas tipologjisë klasike të arkitekturës fetare osmane të periudhës së hershme. Ambienti kryesor ka një planimetri të thjeshtë drejtkëndore, me përmasa modeste prej 11.40 x 9.77 m (17), i përshtatur për një komunitet të vogël besimtarësh brenda Kështjellës. Objekti është i orientuar veriperëndim-juglindje, në drejtim të Kiblës, pra Qabesë së Madhe në Mekë, sipas normave të arkitekturës islamike. Kjo dëshmon jo vetëm për funksionin fetar, por edhe për respektimin e kanoneve liturgjike në projektimin dhe realizimin e saj. Muret janë ndërtuar kryesisht me gurë gëlqerorë dhe kanë një trashësi që mesatarisht varion nga 0.75 deri në 0.90 m (18), në ambientin kryesor deri në 1.10 m, duke ofruar izolim termik dhe qëndrueshmëri. Ndërtimi me teknikën e gurit mesatar, pa përdorim të gjerë të tullës, është në përputhje të plotë me traditën ushtarake të ndërtimit në vendbanimet fortifikuese. Në formën e saj origjinale, xhamia ka qenë një ndërtim dy katësh. me mafil, me çardak, dhe kati i dytë ka shërbyer si vend ku qëndronin gratë. Hyrja e xhamisë ndodhet në murin veriperëndimor dhe ndërsa hapësira e brendshme ndriçohet nga 6 dritare të mëdha të mbuluara me qemer guri: 2 në murin juglindor (Kibla), 2 në murin perëndimor dhe 2 të tjerat në atë lindor. Përmasat e dritareve janë: 1.95 m lartësi x 0.95 m gjerësi. Në pjesët anësorë të hyrjes së xhamisë ruhen gjurmët e 2 dritareve të tjera të mëdha dhe po ashtu, gjurmët e dy dritareve me përmasa mesatare, ruhen në pjesën e sipërme të mureve, njëra në pjesën lindore të murit të Kiblës dhe tjera në murin perëndimor, pranë minares. Pozicionimi i tyre mbi dritaret e mëdha lë për të kuptuar se xhamija ka qenë e pajisur me 8 dritare mesatare të vendosura mbi ato të mëdhatë poshtë tyre. Në murin e saj juglindor, Xhamia është e pajisur me një kamare gjysmë rrethore, që në fjalorin terminologjik të arkitekturës islamike njihet si mihrab, i cili tregon drejtimin e Mekës. Mihrabi ngrihet 50 cm nga dyshemeja dhe është i lartë 3.30 m. Ky element arkitektonik, i cili përputhet plotësisht me stilin osman të periudhës së hershme, në pjesën e sipërme është e punuar me tulla dhe mjeshtrit e kohës e kanë realizuar mjaft bukur në aspektin estetik. Një minare e vogël dhe pjesërisht e rrënuar, është e vendosur në anën e djathtë të hyrjes (në pjesën perëndimore të xhamisë), e cila komunikon me ambientin kryesor të xhamisë nëpërmjet një hyrje me përmasa: 1.88 m lartësi x 0.60 m gjerësi. Minarja ka një bazament katror dhe trup cilindrik prej guri të pajisur nga brenda me shkallë në formë spirale, tipike për xhamitë e thjeshta të garnizoneve të periudhës së hershme osmane. Lartësia aktuale e minares e matur nga brenda është 5.93 m dhe nga jashtë është 6.65 m. Në pjesën e saj veriperëndimore, xhamia është e pajisur me një ambient ndihmës me përmasa: 9.76 m gjatësi dhe 7.02 m gjerësi, i cili përfaqëson një zgjerim të pjesës ballore të saj (19). Ky ambient lidhet drejtpërdrejt me hapësirën e brendshme të xhamisë përmes një hyrjeje të pozicionuar në të njëjtin aks me hyrjen kryesore të saj. Dyshemeja ndahet në dy pjesë nga një korridor me thellësi 0.60 m, i cili përshkon qendrën e ambientit. Të dy muret anësore të kësaj hapësire janë të pajisur me nga një dritare, që sigurojnë ndriçimin natyror të saj. Ambienti i tretë i kompleksit të xhamisë zë të gjithë krahun verilindor të ndërtesës dhe është i ndarë në tri pjesë të njëpasnjëshme. Në dallim nga dy ambientet e para, të cilat janë ruajtur në gjendje të ngritur dhe me strukturë të dallueshme arkitektonike, ambienti i tretë rezultonte i rafshuar dhe i dëmtuar në mënyrë të konsiderueshme, duke e bërë mjaft të vështirë rikonstruktimin e plotë të planimetrisë së tij origjinale. Pavarësisht kësaj, struktura e përgjithshme e kompleksit dhe ruajtja e elementeve origjinale në ambientet e tjera, e bëjnë Xhaminë Sulejmanie një nga objektet më të hershme dhe më autentike të arkitekturës islamike në Shqipëri. Ndërtimi i saj u shoqërua me krijimin e një lagjeje të re urbane në lindje të kështjellës – Shehri i Lezhës – i banuar ekskluzivisht nga popullsi myslimane. Kjo lagje përfshinte banesa me oborre të brendshme, hane, tregje dhe objekte të tjera publike e fetare, duke u shndërruar në një qendër të rëndësishme të jetës qytetare osmane për më shumë se tre shekuj. Së bashku me lagjen e Pazarit (Bregu i Drinit), Shehri përfaqësonte një strukturë të plotë urbane në përputhje me modelin osman të organizimit të qyteteve. Ndërsa, Xhamia Sulejmanie nuk ishte vetëm një objekt kulti, por pjesë e një kompleksi të gjerë fortifikues dhe administrativ që përfshinte saraje, sheshe ceremoniale, ambiente për lutje dhe zona ushtarake. Ajo shënon një pikë të rëndësishme kthese në historinë urbane dhe fetare të Lezhës, duke dëshmuar për përpjekjet e Perandorisë Osmane për të ndërthurur arkitekturën fetare me funksionet politike dhe ushtarake të qytetit. Integrimi i xhamisë brenda strukturës mbrojtëse të Kështjellës është një shembull i harmonizimit të autoritetit politik me dimensionin shpirtëror të jetës urbane. Pra në thelb, ajo përfaqëson një dëshmi të pastër arkitektonike, historike dhe shpirtërore të trashëgimisë osmane në qytet. Po ashtu, duhet theksuar se Xhamia Sulejmanie në Kështjellën e Lezhës paraqet interes të veçantë jo vetëm për arkitekturën e saj të hershme osmane, por edhe për funksionin e saj simbiotik me strukturën e një kështjelle mesjetare. Ky lloj integrimi tregon për qasje të sofistikuar osmane ndaj hapësirës urbane dhe simbolikës politike-religjioze, ku objekti fetar ndërthuret me hapësirën e pushtetit dhe mbrojtjes. Tërmeti i fuqishëm i vitit 1728 (20), braktisja e kështjellës nga banorët dhe përdorimi prej tyre i xhamive të tjera, i dha fund funksionalitetit fetar të Xhamisë Sulejmanie, por strukturat e saj murale që i kanë mbijetuar kohës dhe burimet dokumentare mbeten dëshmi mjaft të rëndësishme për identitetin historik dhe kulturor të qytetit. Edhe pse i ruajtur pjesërisht, ky monument përfaqëson një pikë kyçe për analizën e proceseve të islamizimit dhe osmanizimit në qytetet shqiptare, duke ofruar të dhëna të vlefshme për transformimet urbane, fetare dhe institucionale të periudhës osmane. Xhamia Sulejmanie në Kështjellën e Lezhës, duke qenë një prej objekteve më të hershme të kultit islam në vendin tonë, ka luajtur një rol mjaft të rëndësishëm në shndërrimin e peizazhit fetar dhe urban të qytetit të lashtë të Lisit.