Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Abaz Kupi, Legaliteti dhe Operacioni BGFIEND — Një Pasqyrë Kritike Historike

by

Rafael Floqi/

Abstrakt

Ky studim shqyrton me qetësi dhe detaj rolin e Abaz Kupit dhe i Lëvizjes së Legalitetit në emigracionin shqiptar, përballë përpjekjeve anglo-amerikane të pasluftës për të rrëzuar regjimin e komunizmit në Shqipëri. Duke u bazuar në dokumente të deklasifikuara të CIA-s, raporte historike dhe literaturë dytësore, analizohen pretendimet, realiteti arkipor dhe pasojat e përzier për identitetin dhe memorien historike shqiptare. Qëllimi është të ndahen fakte, hipoteza dhe mit — dhe të paraqitet një pamje sa më e ndërgjegjshme historike.

1. Konteksti historik: Shqipëria pas 1944 dhe krijimi i Legalitetit

Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u përfshi shpejt në orbitën sovjetike; regjimi i të Enver Hoxha konsolidoi pushtetin e tij me spastrim sistematik politik dhe represion brutal kundër çdo opozite. Në këtë realitet, shumë protagonista të periudhës para-komuniste dhe të rezistencës kundër pushtuesve — ushtarakë, politikanë, nacionalistë — u detyruan të largoheshin nga vendi.

Në këtë valë emigracioni politik, Abaz Kupi, ish-komandant i xhandarmërisë dhe figura kryesore e lëvizjes mbretërore, u bë simbol i rezistencës antikomuniste. Legaliteti — themeluar si lëvizje për restaurimin e monarkisë — u shndërrua në bërthamën ideologjike të emigracionit, me mbështetjen e shumë bashkëpunëtorëve, emigantë dhe simpatizantë. Historia para-’44 dhe aktivitetet e tij gjatë luftës përbëjnë sfondin mbi të cilin ndërtohej besimi për rivendosjen e një Shqipërie “me vlera perëndimore”.

Sipas literaturës historike, Legaliteti në Shqipërinë para-komuniste pati ndikim të rëndësishëm; në dokumentet e kohës fokusohej organizimi i strukturave, vlera ideologjike dhe përpjekjet për bashkim të forçave antikomuniste. Gazeta Atdheu+1

Por me ardhjen e regjimit komunist u shuajt çdo shpresë reale për veprim të hapur politik në Shqipëri — emigracioni dhe Legaliteti përfshihen në faza të reja: rrjete diplomatikë, emigracion, dhe më pas — me përpjekjet perëndimore — plane infiltrimash dhe operacionesh të fshehta.

2. Operacioni BGFIEND / VALUABLE: struktura, objektivat dhe premisat

Në vitin 1949, si pjesë e përpjekjeve të para të përbashkëta të SHBA-së dhe Britanisë së Madhe për të kundërshtuar ekspansionin sovjetik në Ballkan, u miratuan planet për operacionin që do të quhej BGFIEND sipas kodit amerikan (e njohur nga britanikët si Operation Valuable). Synimi kryesor ishte rrëzimi i regjimit komunist në Shqipëri përmes infiltrimit të emigrantëve, formimit të “Government-in-exile” dhe nxitjes së kryengritjeve. 

Dokumenti themelor i projektit tregon se qëllimi më i lartë ishte “the overthrow of the Soviet dominated Albanian Government, thereby facilitating the establishment of a Government which is responsive to and supported by the people of Albania.” Këtu përfshiheshin edhe objektiva të tjera: ndalimin e përdorimit të Shqipërisë si bazë për komunistët, frenimin e influencës sovjetike në Mesdhe, dhe stimulimin psikologjik kundër regjimeve komuniste në vendet e Europës Lindore. CIA

Strategjia do të përfshinte: stërvitje paramilitare jashtë vendit (në kampe sekrete nën mbikëqyrje perëndimore), infiltrime me udara ajrore ose detare, themelim “National Committee for Free Albania” — një strukturë emigracioni me mision politik dhe operativ — dhe aktivitete propagandistike. National Archives+2BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+2

Kjo u vlerësua nga udhëheqësit e inteligjencës perëndimore si mundësi reale për të goditur fizikisht dhe ideologjikisht regjimin e Hoxhës. Por planet më vonë do të dështojnë tragjikisht, jo për shkak të mungesës së vendosmërisë, por për tradhti të thellë dhe keqorganizim.

3. Abaz Kupi dhe lidhja me BGFIEND: Çfarë thonë dokumentet e deklasifikuara

Nga kërkimet në dosjet publike të CIA-s rezulton se Abaz Kupi figuron në dokumentet operative si “Abbas Kupi / KUPI (Legalist leader)”. Në vëllimin OBOPUS BGFIEND, Volume 6 (1954), Legaliteti identifikohet si një nga organizmat kryesore emigracioni që mund të përdorej si bazë politike për operacionin. CIA+1

Megjithatë, në asnjë dokument nuk gjejmë emrin e tij në listat e komandove të infiltruar, nuk gjenden ndonjë urdhër për dërgim në Shqipëri në emër të tij, dhe as nuk ka shënime që ai të ketë marrë pjesë në misione ushtarake. Përkundrazi — në një raport të brendshëm të CIA-s për vlerësimin e “assets” shqiptarë thuhet qartë se Kupi është “politically valuable but militarily unusable”. Kjo do të thotë se ai njihte peshën politike dhe simbolike të emigracionit, por për sigurinë e operacioneve u konsiderua i papërshtatshëm për veprime operative. National Archives+1

Pra, roli i tij në kuadrin e BGFIEND ishte më shumë politik-organizativ: ndihmoi në kontaktet me emigracionin, në identifikimin e elementëve potencialë për rekrutim, dhe në mbajtjen e legjitimitetit të Legalitetit — por jo si komandant ose agjent mbledhjeje.

Në këtë mënyrë, dokumentet hedhin poshtë disa nga mitet më të përhapura që e paraqesin Kupin si bashkëpunëtor të drejtpërdrejtë operacional të CIA-s. Ky dallim — mes “asset politik” dhe “operativ” — është themelor për interpretimin historik dhe etik të rolit të tij.

4. Dështimi tragjik: infiltrime, tradhti dhe përforcim i regjimit

Dështimi i BGFIEND është dokumentuar hollësisht në dosjet e përgjegjshme. Një nga faktorët kryesorë ishte tradhtia e agjentit të dyfishtë Kim Philby, që punonte për shërbimin britanik MI6 dhe në të njëjtën kohë për sovjetikët. Dokumenti i deklasifikuar CIA-RDP70B00338R000300220048-9 përshkruan se informacione kyçe — vendet e zbarkimit, emrat e agentëve, kodet — u bënë publike te Sigurimi i Shtetit shqiptar përpara se misionet të realizoheshin. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1

Sipas raporteve, nga më shumë se njëqind agjentë që u infiltruan gjatë periudhës 1949–1954, vetëm pak arritën të mbijetonin dhe të kthehen; shumica u arrestuan, internuan, u ekzekutuan ose u zhdukën. Historianët konsiderojnë BGFIEND si “misionin më të madhe dhe më të shëmtuar dështim” të CIA-s në Evropën Lindore. Brill+2Xi’an Jiaotong-Liverpool University+2

Ky dështim, përtej humbjes njerëzore, pati edhe pasoja strategjike dhe simbolike: forcoi regjimin shqiptar në brendësi, konsolidoi strukturat represive dhe shkatërroi shpresat e një ndërhyrjeje perëndimore efektive — të paktën në afat të shkurtër.

Në këtë skenar, faktet tregojnë se Legaliteti dhe emigracioni shqiptar nuk ishin mjet real për ndryshim të brendshëm, por u shndërruan në instrument propagandistik, nostalgjie dhe ruajtjeje identitare — një realitet që do të dominojë për dekada.

5. Abaz Kupi në SHBA: Legaliteti si komunitet emigrantësh

Pas ndërprerjes faktike të operacioneve sekrete, emigracioni mbeti forma kryesore e rezistencës politike për shqiptarët jashtë Atdheut. Legaliteti, nën drejtimin e Kupi, u institucionalizua si organizatë emigracioni me degë në qytete të mëdha si New York, Detroit, Boston e Çikago. Aktivitetet përfshinin tubime, përvjetorë përkujtimorë, botime në diasporë dhe ruajtjen e trashëgimisë së monarkisë — jo si projekt për kthim të armatosur, por si komunitet identitar dhe politik.

Në raportet e CIA-s të periudhës 1955–1960, emigracioni shqiptar në SHBA përshkruhet si “politically active but operationally neutralized”: do të thotë se nuk kishte asnjë kapacitet për veprime paramilitare, por ruante aktivitetin politik dhe propagandistik. Dokumenti për grupet emigrante të Evropës Lindore e liston Legalitetin si një prej organizatave me prani në Amerikë, por pa ndikim të drejtpërdrejtë në Shqipëri. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1

Kjo tregon se, përtej humbjeve të mëdha të pas ’54, emigracioni mbeti — për disa — një shpresë ideologjike, një rrugë për të ruajtur identitetin, për të mbajtur gjallë narrativën mbretërore dhe për të protestuar ndaj regjimit komunist në distancë.

6. Përballja me interpretimet mediatike: rasti i artikullit të Gazetës Dita

Në vitin 2023, gazeta shqiptare Gazeta Dita publikoi artikullin “Dritë-hijet e ‘nacionalistit’ Abaz Kupi”, në të cilin paraqiten kritika serioze ndaj figurës së Kupit: nga akuzat për “politikë personale”, deri te pohime se Legaliteti — me Bashkëpunimin e tij — kishte bashkëpunuar me pushtuesit fashistë dhe kishte penguar luftën e partizanëve kundër nazistëve. Gazeta Dita

Kur ballafaqojmë këtë interpretim me dokumentet e CIA-s dhe me hulumtimin arkivor, del se:

Është e vërtetë që roli i Kupit ka qenë i debatueshëm dhe konservator ndaj Frontit Nacional-Çlirimtar; shumë burime historike e vlerësojnë Legalitetin si rival ideologjik dhe shpesh si pengesë për bashkimin e forcave antikomuniste. Gazeta Atdheu+1

Por nuk ekzistojnë prova dokumentare në burime perëndimore që konfirmojnë bashkëpunim të hapur me pushtuesit nazistë apo gloryfikim të kolaboracionit; dokumentet që mund të gjenden janë shpesh propagandë komuniste (për shembull burime të regjimit të Hoxhës që përshkruajnë Legalitetin si “bashkëpunëtor imperialist”). CIA+1

Interpretimet e Dita, ndonëse të vlefshme për analizë morale dhe historike, nuk bazohen në dokumente të verifikuara ndërkombëtare; ato janë më shumë interpretime sipas contextit post-komunist dhe pasqyrojnë debate ideologjike, nostalgji dhe konfliktin e narrativave për legjitimitetin e rezistencës shqiptare.

Kjo tregon rëndësinë e distancimit kritik: ndërsa narrativat mediatike dhe politike kanë vlerën e tyre — për reflektim moral dhe identitar — kërkimi historik duhet të bazohet në burime dokumentare, me kujdes për kontekst dhe metodologji.

7. Përfundime: Roli i vërtetë i Abaz Kupit dhe trashëgimia e Legalitetit

Analiza e burimeve të deklasifikuara të CIA-s për periudhën 1949–1954, së bashku me literaturën historike dhe krahasimin me interpretimet mediatike, na lejon të nxjerrim disa përfundime kryesore:

Abaz Kupi nuk ishte agjent operativ i CIA-s; ai nuk mori pjesë në infiltrime dhe nuk komandoi komando. Roli i tij ishte politik, organizativ dhe identitar — si udhëheqës i emigracionit dhe simbol i legjitimitetit antikomunist.

Operacioni BGFIEND/VALUABLE, pavarësisht synimeve, dështoi për arsye strukturore, tradhtie dhe dobësie organizative; Shqipëria mbeti për vite të tëra e izoluar dhe regjimi i Hoxhës forcoi pozitat e tij.

Pas 1954, Legaliteti dhe emigracioni shqiptar në SHBA u transformuan në komunitet identitar, me rol propagandistik dhe nostalgjik, por me pak ose aspak kapacitete reale për veprime brenda Shqipërisë.

Interpretimet mediatike (si ajo e Dita) që akuzojnë Kupin për “bashkëpunim me pushtuesit” nuk mbështeten në dokumente ndërkombëtare të verifikuara; ato mbeten pjesë e debatit për moralin, kujtesën dhe ndarjen historike të identiteteve.

Në këtë kuadër, figura e Abaz Kupit del si e kompleksuar: sa hero i 7 Prillit, as hero i panjollë, as tradhtar, por si produkt i një kohe, i një emigracioni dhe i një beteje ideologjike që i kaloi kufijtë e Shqipërisë. Historia e tij — dhe e Legalitetit — është pjesë e një trashëgimie të ndërlikuar: e luftës për liri, e përpjekjeve për përsëri, dhe e konfliktit për kujtesën.

Bibliografi dhe Referenca Arkivore (zgjeruar)

  • CIA, “Project BGFIEND — Project Outline, Reviews, Termination”, OBOPUS BGFIEND, Vol. 2, 1949–1951. CIA
  • CIA, “Albanian Political Groups — Emigre Activity & Planning”, OBOPUS BGFIEND, Vol. 6, 1954. CIA+1
  • CIA, “Operational Risk Evaluation – Albanian Project”, internal memo, 1950. (referuar në literaturë)
  • CIA-RDP70B00338R000300220048-9, “Philby Directed, Exposed Albanian Venture — Spy Foiled U.S.-British Guerrilla Plan”. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1
  • Stephen Long, “‘Inexpensive to us and yet very valuable to the impoverished Albanian people’: Covert Foreign Aid and the Anglo-American Subversion of Albania, 1951–55,” Cold War History, 2024. Xi’an Jiaotong-Liverpool University
  • Historia e Legalitetit në Shqipëri, dokumente historike dhe kronika para-komuniste. Gazeta Atdheu+1
  • Artikulli “Dritë-hijet e ‘nacionalistit’ Abaz Kupi” – Gazeta Dita, 2023. Gazeta Dita
  1. CIA, “Eastern European Emigre Groups in the United States”, early 1960s.

NJE JETE E MOHUAR…NJE VLERESIM I   MUNGUAR

by

Kujtime

DR.  EDUARD  A.  SKUFI – ATHINE    

Homazh në  përvjetorin e 65 të largimit  nga  jeta të Nako Qirkos

E ndjeja si një brengë, por më tepër detyrim etik, të shkruaja diçka për të, për të zbuluar të vërtetat e fshehura, për ti rikthyer  identitetin mbas një  rilindjeje, pasi asgjë  nuk  kishte qënë  rastësi, në  atë  “indiferencë”  të  ftohtë, në  atë  “mohim”  neglizhent.

Çuditërisht ai megjithë dimensionet e tij, kishte mbetur  mbuluar në mjegullinën e kohës, në një jetë të  mohuar, me suspensin  dramatik, në kthetrat e martirizimit dhe një  vlerësimi aq të  munguar. “Liria ka një çmim dhe  jo  rrallë  tejkalon  ligjet  e  logjikës” thoshte  Ai…

Ishte bir i denjë i Nartës, bilinguale, atij fshati  metropol virtytesh, i verës, ullinjëve, bujarisë, por  dhe  rezistencës  unikale  ndaj  shtypjes. Një derë e madhe, fisnike në një shtëpi dykatëshe, tashmë gjysëm të rrënuar, ku  kalldrëmi të  kthen  djathtas. Gurët e  asaj shtëpie, ruanin jo vetëm DNA e dinastisë Qirko, por dhe kujtimet e skalitura në të. Si ndajshtim, para shtëpisë qëndronte pusi i shurdhër dhe me tej si dinosaure të ngrirë, makineritë e ndryshkura të prodhimit të vajit. Jo larg ndodheshin reliket e një varke (monoksilo), që me vëshirësi shquhej  emri i saj, Poseidon. Ai personazh  protagonist quhej Nako Qirko, një figurë dinitoze, ku ndërthureshin inteligjenca, kultura, diplomacia, krenaria dhe  papërkulshmëria,  në   një   zemër   të   madhe. 

Bashkëfshatarët me respekt e quanin “Baba Nako”, pasi ai u ndodhej pranë për çdo nevojë e problem, ndërsa për mua ishte  “Papuli”, si gjyshi im. Pasi nëna ime Evrinomi, ishte jetime dhe xhaxhai i saj Nakua, u bë baba i vërtetë  duke e  rritur me  dashuri,

krahas vajzës  së tij Lefkothes. Bashkë shkonin në shkollë, bashkë mësonin pranë murgeshave të kishës katolike, edukimin dhe punët e dorës, paralel me perfeksionin e gjuhës italiane, veç greqishtes. Ndërsa  pushimet verore i  kalonin në  shtëpinë e tyre,  në  Korfuz. Dhe nëna ime ushqente dashuri e respekt për të.  Fotografia bardhë zi e Papulit me shikimin enigmatik, në çantën e saj, bashkë me fototografitë  tona, më  ringjalli  këto  kujtime  të  bukura…

Si bir i një familjeje të pasur dhe të madhe me origjinë helene, ai lindi në vitin 1887, duke trashëguar asete me vlera financiare. Kjo pasuri i dha atij mundësinë  të edukohej në Greqi, ku u pajis me kulturë të përgjithshme dhe biznesi. Fati e bashkoi me Ollga Bezhanin, nga familja e shquar  e  Bezhanajve, me të cilën patën 5 fëmijë. Jetonin një jetë familjare dinjitoze, duke i dhënë rëndësi shkollimit të fëmijëve në Greqi. Midis tyre Nakua dalloi zgjuarsinë e Poseidonit, i cili kreu studimet në Universitetin e Athinës dhe në vazhdim atë të Padovës, ku fitoi bursën e ekselencës, për  studime  postuniversitare  në Harvard dhe Massachusetts, kështu  destina  e  transferoi   në   Amerikë.

Zhvillimi i trazirave të Luftës së Dytë Botërore e gjeti Nakon, atë pronar dhe administrator të pronës së tij, në të gjithë sipërfaqen e lagunës së Dajlanit. Prodhimet e freskëta  të peshkut, butakëve, dhe molusqeve eksportoheshin në Itali, nëpërmjet kontratave të rregullta dhe korrekte. Sipas dëshmive të bashkëfshatarëve të tij, ai ishte figura më e respektuar, jo vetëm në fshatin e tij, por në të gjithë zonën. Mendimi i tij kërkohej gjithmonë, trajtohej me  respekt  dhe vlerësohej. Në këtë kohë momentet e lumtura, i frenoi humbja e papritur e jetës  të së shoqes. Kështu që u detyrua të ketë përkohësisht një guvernante, për ti lehtësuar barrën e detyrimeve. Nako ishte një karakter i fortë, por dallohej për fisnikërinë dhe shpirtin e tij bujar. Ai u dha  ndihmën e tij shumë njerëzve të varfër. Por një nga ngjarjet më domethënëse dhe mbresëlënëse    që mbahet mend, tregon guximin dhe ndjenjat e tij humaniste…         Një mëngjes të ftohtë dimri në prag të Krishtlindjeve, Nako dhe vëllai i tij më i vogël Fillakto shkuan për gjueti. Gjatë rrugës, nga një kriptë pranë një  selvie, ata dëgjuan të qara fëmijësh. Mbasi u afruan  gjetën dy fëmijë jetimë të braktisur, që dridheshin nga të ftohtit. I morën menjëherë, i mbuluan me trikot e leshit dhe i çuan në shtëpi. Kështu i bënë  fëmijët  e  tyre  duke i “adoptuar”. I rritën me dashuri, i pagëzuan, i edukuan dhe i martuan, duke u dhënë gëzim dhe dritën e jetës. Shansi më vonë, më dha mua mundësinë,  të vazhdoja me humanizëm, punën e gjyshërve të mi, duke u dhënë dritën e syve atyre pas operacionit të kataraktit dhe duke u kujdesur  për  ta.

Edhe pse me rrënjë greke, ai e respektonte vendin ku u rrit dhe i kushtoi shpirtin. Duhet të merret në konsideratë, se Nako Qirko ishte një personalitet intelektual i kulturuar dhe me prestigj, i dalluar për idetë e tij demokratike që në rininë e tij, si antar i Lëvizjes Socialdemokrate të aso kohe, së bashku me miqtë e tij, figura të nderuara si ajo e Nuredin Bej Vlorës, Osman Haxhiut, Arshi Halilit (Xhindi), të cituara dhe në gazetën “Dielli”, por ai ishte gjithashtu  antar  aktiv  i  këshillit  bashkiak  të  qarkut.

…Në vjeshtën e vitit 1943, midis Nartës dhe fshatit më të afërt Panaja, në vendin e quajtur përroi i Gorricës, ndodhi një ngjarje e trishtë. Në muzgun e mbrëmjes, pesë të rinj shqiptarë të grupeve ilegale u gjetën të  vrarë. Vrasja, si një ndjesi e ndikimeve politike, krijoi vibrime reaktive kontradiktore, 25 të rinj nga Narta u morën peng, duke pritur vendimin përfundimtar për jetën e tyre. Ata u habitën nga ndërhyrja e vendosur dhe fjalët plot mënçuri dhe guxim të Nako Qirkos, në detyrën e kryeplakut : “Unë garantoj se fshati ynë nuk ka dorë në këtë incident, dëshmoj për këtë me përgjegjësinë time”. Personaliteti i Nako Qirkos ishte një “handicap”  tregues, kundër depërtimit të ideve komuniste në këtë fshat, (por që ai i dallonte nga partizanët). Kështu në një akt sublim, ai u sakrifikua  për të mbrojur praninë e partizanëve në fshat, nga nazistët, ( akt që më vonë u injorua) dhe u arrestua nga gjermanët, në  dimrin e vitit 1944 duke e internuar në Prishtinë,  megjithatë  ai arriti  ta  shpëtoi  fshatin  nga  djegia  e  sigurtë…  

Në prag të çlirimit të vendit, ai u kthye në fshatin e tij, në stacionin e shpresës së madhe, ku u martua me Olimbi Dilon, nga familja e dëgjuar gjirokastrite. Sapo hyri në derë, tha shprehjen alegorike: ”Nuk  mund  të  rroja  larg  Itakës  time, u  ktheva  si   Odiseja“… Ndërkohë  vazhdonte  të shprehte filantropinë e tij, në ndihmën e pakursyer  ndaj  të  vobektëve, po ashtu kontribuonte financiarisht sëbashku me të kamur të tjerë, për mirëmbajtjen dhe liturgjinë e monastirit   të  Shën Marisë, në  lagunën  e  Nartës.    

…Këtu fillon kalvari i arrestimeve, i vodhën përsëri gëzimin dhe çdo gjë të mirë, si  në  një  spektakël  ku  “dielli i ftohtë” nuk arriti ta ngrohte, zemrën e vuajtur të Nako Qirkos.  Në zgjedhjet e para, duke besuar në “demokracinë popullore”, ai kandidoi që  të bëhej kryetar i këshillit, por udhëzimi i diktuar urdhëroi që, si njeri me “ndikim antikomunist, duhej të hiqej menjëherë nga listat”. Kjo solli  një  reagim  të  fortë. Kështu, u  fut  befas në  “dead  list”…    

Ai u arrestua në dimrin e vitit 1945, me akuzën e sajuar si “armik i rrezikshëm” dhe u dënua me katër vjet burg. U lirua nga burgu pas dy vitesh, në një liri të rreme, sepse në shkurt të vitit 1947 e ridënuan si kundërshtar i reformës agrare, këtë ish-kryeplak fshati, duke i shkaktuar një tjetër traumë psikologjike. Arrestimi i tretë i radhës, shënohet në vitin 1955, me akuzën paradoksale se nuk i kishte deklaruar gjithë rrënjët e ullirit dhe vreshtat, ndërkaq i ofruan një tjetër  qeli burgu për “strehë”, me ridënimin 5 vjet heqje lirie. Më vonë në vitin 1957, megjithëse i burgosur, atij i jepet në mungesë epiteti “kulak”, duke i hequr “Kartën e Frontit” (pra dhe të gjitha të drejtat, duke e vendosur në diskriminim të plotë), çka u shoqërua me një skenë reagimi  nga bashkëfshatarët.  Fëmijët e tij tani, si bijtë e kulakut, i larguarn nga profesionet e tyre dhe i vendosën në punët më të vështira. Kështu që ata mbeten “të padëshiruar”, të përbuzur, deri në  fund  të  jetës së  tyre. Praktikë e njohur e katastrofës komuniste, që pasi dogji gjithçka tek qënia njerëzore, shkatërroi  edhe  çdo  gjë  që  lidhej  me  të.

Njerëzit  mbetën të befasuar duke diskutuar mbi”çështjen  Qirko”, nga fillimi deri në fund… megjithëse fundi nuk kishte ardhur ende. Regjimi i kishte “zbukuruar” portretin, me citimin e një liste epitetesh shpifëse…“Nako Qirko, si  armiku i betuar i rregjimit, elementi i rrezikshëm reaksionar, si antagonist i socializmit në fshat, si përkrahës i imperializmit”…Por ky person duket se kishte tërhequr vëmendjen dhe të shërbimit sekret, ku e gjithë biseda e tyre befasisht, u përmblodh në këto fjalë paradoks: “Ju jeni një njeri i nderuar dhe me influencë, por disa bastardë ju kanë ngatërruar. Ne ju kemi thirrur të bashkëpunoni dhe të lidhni me ne, djalin tuaj Poseidonin, që e keni në SHBA dhe ti sugjeroni, të na ndihmojë. Nëse e bëni këtë, atë që keni humbur, do ta fitoni në kohë rekord”…Por ai nuk bënte kompromis me dinjitetin dhe idetë e tij. Ai u përgjigj me krenari dhe kokën lart, me një shprehje të fortë lakonike: “Jo”!!!…Kështu ata e kërcënuan me zemërim:      “Do të vuash gjithë jetën deri në pleqëri”! Edhe pse i konfiskuan të gjithë pasurinë, por jo dinjitetin, ai nuk i hoqi kurrë, borsalinon, kravatën dhe këmishën me jakë të bardhë, si veshje dinjitoze!   Por, veç gjëndjes shpirtërore dhe ajo ekonomike, u përkeqësuan mjaft, e vetmja mbështetje financiare  ishte  ndihma e  të  birit, Posidhonit  nga  Amerika.

Me sa duket, shpirti i tij i ndjeshëm nuk iu nënshtrua ideve të tij të rrepta, pas kalvarit të vuajtjeve, kështu që mbidoza e stresit dhe reflektimet psikologjike (beteja obsesive midis vetëdijes dhe egos) e dënuan me një  ishemi cerebrale, por as ajo nuk e përkuli. Nako kishte një kopsht të vogël pranë shtëpisë së tij, ku kishte ndërtuar një kasolle në të cilën qëndronte gjithë ditën, duke ia kushtuar kohën kopështarisë dhe leximit. Ku Papuli gjeti terapinë, për rehabilitim, si “ergoterapi” dhe antistres, në atë kopsht të vogël personal, në të cilin kultivonte angjinare, rukola, sallatë jeshile, kastraveca dhe pjepër. Atje në atë kasolle gjente prehjen, nën tingujtë dhe frekuencat e një radioje portative, shtegëtonte dëshirat, duke e kombinuar me leximin e gazetës greke “Ελεύθερον Βήμα” dhe libra të letërsisë  filozofike  greke. Por në mbrëmje ai i kënaqur  kthehej në shtëpi, mes përshëndetjeve të bashkëfshatarëve. E shikoja me admirim, ai më kujtonte copëza fragmentesh nga Hemingway, Dostojevski apo Eliti. Nuk kishte pak raste, kur kisha kohë të lirë, shkoja në kopshtin e tij për ta takuar. Ai shprehte kënaqësinë e tij, duke më servirur pjepër të freskët, fiq dhe dardha, pastaj fillonte “mësimin”. Të kënaqëte me rrëfimin  e tij  mbi komedinë e shquar, “Pasuria”, «Πλούτος» e Aristofanit. Ku mbreti i verbër Pluto, e ndante pasurinë mbi tokë, në mënyrë të padrejtë. Derisa ai vizitoi në Naonë e Asclepiusit, terapeftit të famshëm, i cili i ktheu shikimin dhe ai e korrigjoi gabimin. “Ndërsa pasuritë e nëntokës i administrojnë vet njerëzit, sigurisht  kur  i  lejojnë”, tha  me  ironi.

Njëherë kur u përpoqa ta ndihmoja duke e mbajtur përkrahu, ai me finesë e largoi dhe  krenar më tha: “Mesa  duket jam një aliazh Herkulian dhe Platonian, ndryshe nuk ka si spjegohet ”… dhe  nguli  shikimin  në  gurët   e  kalldrëmit…

Më kujtohet  një të shtunë dimri, në drekë  i erdhi një  mik nga Panajaja, mesa duket i të njëjtës destinë, emrin nuk ja mbaj mend por mbiemrin e kishte Hoxha,(e si mund të  harrohej ai mbiemër!). Papuli i  bëri me  shenjë  Olimbisë,  të pregatiste  diçka  për drekë. Mandej ajo solli raki, ullinj, angjinare, vezë  peshku  të thara dhe filluan bisedën. “Ai atje në fotografi është Posidhoni, biznesman, djali që kam në Amerikë, në krah zonja e tij Clara Delgado, kurse i ulur midis tyre është Nakua i vogël “ dhe zëri ju drodh. “Jetojnë të lirë e të lumtur. Ndërsa ne mes kthetrave të  vuajtjeve dhe në survejim  nën  radar. Kjo  politikë  e  tyre  nuk  ka  emërtim”…

Më  ka  mbetur  në  kujtime  një  mbasdite,  kur po e ndihmoja Papulin  për  të  vajtur  në  kishë, në  rrugicë  u  kryqëzuam me një nga  drejtuesit  e  partisë  në  fshat. Ai me një  shikim  tinzar i tha : “Xha Nako mbahesh mirë, ndihma jonë nuk të ka munguar”, … Papuli ndaloi, ngriti shkopin dhe ju kthye “Vetëm njerëzit e thjeshtë më kanë respektuar, mos harro çdo veprim në jetë për  këdo nuk shuhet, por reflekton në vite” dhe rrëmbimthi u largua,  me  një  nënqeshje  ironike..

Në mbrëmje bashkë me maman, u ulëm rreth zjarrit në vatër dhe Papuli na kënaqte me historitë e tij. I pëlqente të komentonte çdo ngjarje apo fenomen  në mënyrë lakonike, por duke e ilustruar atë, 

me stilin mitologjik. Filloi diskutonte për fabulat e Ezopit, duke përmendur shpesh “Burrin me xhaketë, erën dhe diellin“, me vlera etike dhe filozofike, të cilat mbeten mësime të vlefshme për jetën time. Për mua ai ishte një gjysh i mirë, por edhe një mësues (duke plotësuar vlerat  pedagogjike, të prindërve të mi mësuesë). Nuk     e di, por ai kishte krijuar një marrëdhënie të fortë me  mua, që  mbeti  në  kujtesën  time,  atje  ku  fshihen enigmat e  jetës  time…

Personaliteti dhe figura e tij demokratike u përball me regjimin diktatorial, i cili e shihte atë si një element të rrezikshëm. Sepse ai dallohej për “mendjen e tij të kultivuar”, e kurajon për të shprehur idetë. Kështu,  “Çështja  Qirko”  u  bë  kryefjala  e  asaj  kohe… 

Një ditë dimri të vitit 1961, papritur ai nuk mundi të ngrihej         në këmbë, një goditje hemorragjike cerebrale e përuli, pasojë tragjike e dramës së jetës. Me ndihmën e nënës dhe babait tim, e shtruam në spital. Atje u trajtua me kujdes, nga një mjek me përvojë dhe mik i familjes. Por pamvarësisht trajtimit intensiv, ai nuk doli nga ajo gjëndje dhe  pas tre ditësh “ju nënshtrua”, asaj sëmundje të rëndë, (nuk më pëlqen të përdor një sinonim tjetër, sepse  për  mua,  ai  është  përherë  i pranishëm).                 

Takimi im me kushëririn tim, djalin e Papulit, Posidhonin,          në  vitin 1992, në  hotel  Hilton, Athinë

…Ky ishte dhe fundi i “dinastisë Qirko” dhe mbyllja e një epoke. Nuk dëshiroj ta përshkruaj peripecitë e transportimit të trupit të tij nga spitali në shtëpi, e cila  ishte një përballje e ashpër me kufizimet dogmatike. Deri në frymën e fundit, ai priste arrestimin e radhës “për mëkatet”, por vdekja  atë e  anuloi. Nako Qirko u varros me respekt dhe nderime shoqëruar nga bashkëfshatarët e tij dhe të tjerë  të  ardhur  nga  qyteti,  në  heshtje  meditative. Vetëm britmat therëse dhe të dhimbshme të grave, dëgjoheshin në mirologio,(μοιρολόγιο, vajtim lirik grek mbi fatin e njeriut) drejt varrezave të Nartës.Të pranishmit nuk e braktisën varrimin, por me praninë e tyre kundërshtuan urdhrin e regjimit, për ta lënë vetëm atë edhe në vdekje. Kështu ai  u  bë monument  nëntokësor, duke  na  dhuruar  sloganin  e tij “për  momentin  mund  të  flasësh  dhe  me  heshtjen  tënde”… 

Ka disa gjëra në jetë,  që nuk mund t’i perceptosh ose t’i kuptosh siç duhet  në  moment, por  nëse  do të  kishte një  ferr  në  tokë,  vështirë  të  gjëndej  diku  tjetër…  

E konsideroj fat dhe privilegj të madh, që bashkëjetova me atë Njeri, për pothuajse një dekadë të paharruar (kur fillova të kuptoja filozofinë e jetës). Ai do të mbetet në kujtimet e mia jo thjesht si gjyshi im, por një  mentor vizionar, substancial. Aksioma e tij më ndjek pas:  “ E vërteta  është  si  drita  një  ditë  do  të  ndriçojë”… 

…Ky homazh në përvjetorin e 65 të largimit të  tij nga jeta, le të jetë dhe  apel, pasi përbën një  padrejtësi ekstreme, fakti që  figura  të  tilla,  mbeten  ende  në  hije  dhe  të  pavlerësuara!

Koha, Barazia dhe Urtia, kundër-rendi ndaj pushtetit të vonesës dhe shterimit të emergjencës!

by

Fjala e ruan të vërtetën atëherë kur pasoja e saj nuk lihet jashtë, por kthehet te një përgjegjësi që e mban. Në skajin e ndërgjegjes publike rri një copë letër e palosur, e zverdhur nga pritja, ku është shkruar vetëm një fjalë: “nesër”. Ajo copë letër nuk ka emër, nuk ka datë, nuk ka firmë, ka një pezullim që përsëritet dhe, me këtë përsëritje, e mëson shoqërinë ta ndjejë mungesën e pasojës si gjë të durueshme, jo si turp. Aty ku “nesër”-i rri mbi gjithçka si justifikim i lehtë, fillon të ndihet një rend i padukshëm që nuk ka nevojë për kërbaç, sepse i mjafton që kthimi të mos vijë.

Kur fjala mbetet pa pasojë, ajo mund të merret për drejtësi pa sjellë drejtësi, mund të merret për guxim pa sjellë çmim, mund të merret për ndryshim pa e lëvizur gjykimin. Në atë hapësirë ku fjala nuk kthehet në përgjegjësi të mbajtur, vonesa nis të bëhet përparësi e shmangies, shtyrja gjen arsyetim, arsyetimi vishet si kujdes, dhe kujdesi nis të merret për virtyt.

Sa herë që virtyti shërben si mbulesë e mos-përgjegjësisë, barazia zbehet pa britmë e pa kërcënim, sepse faji moral zhvendoset nga shmangia te kërkesa. Dhe barazia, kur turpërohet kërkesa, nis të humbasë vend, pa u dëgjuar asnjë zhurmë. Një republikë rritet kur barra morale bie mbi shmangien dhe dinjiteti mbetet te kërkesa, ndërsa ajo dobësohet kur kërkesa del e zbutur përpara se të dalë e drejtë, dhe shmangia del e qetë përpara se të dalë e përgjegjshme.

Kjo rrëshqitje rrallë vjen si stuhi, më shpesh kalon si ndryshim i vogël në mënyrën si flitet, si pritet, si pranohet. E drejta nis të shpjegohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa nis të kërkojë pranueshmëri para se të kërkojë barazi, ndërkohë qetësia vesh petkun e maturisë, maturia i ngjan drejtësisë, dhe drejtësia mbetet një fjalë e rëndë që nuk e gjen dot pasojën e vet.

Këtu e mira e fjalës rrëshqet në ndjesë, ndërsa e padrejta merr pamje qetësie. Barazia lidhet me vendin ku bie faji moral i mos-kthimit. Atje ku turpi i ngjitet kërkesës, vonesa fiton pafajësi, atje ku turpi kthehet te shmangia, vonesa e humb pafajësinë dhe shmangia nis ta humbë lehtësinë shoqërore. Kjo peshore nuk ka nevojë për shfaqje, ajo rri te një pyetje e kthjellët, e cila nuk flet për emocione, por për barrë, kush e mban pasojën, kush e shtyn, dhe çfarë e mbron atë shtyrje.

Pas ’90-ës liria u shpall si horizont, dhe ky ishte çast i madh, por forma që e mbron lirinë nga përdorimi i lig u hollua në shumë vende. Kur forma bëhet e brishtë, njeriu shkon te rruga e shpejtë sepse kërkon siguri. Kur rruga e shpejtë kthehet në prirje, e drejta mëson të justifikohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa, në vend që të hyjë si masë, fillon të hyjë si bezdi. Në atë masë, shmangia fillon të falet pa e ndier veten fajtore, sepse shoqëria, e lodhur nga pritja, e merr pezullimin për mençuri, dhe mençuria, kur ngatërrohet me pezullimin, ia jep kohës pushtetin që ligji s’ia dha dot.

Kjo falje e heshtur nuk lind nga një e keqe e madhe, por nga përsëritja e një faljeje të vogël. Falja e shpejtë e pezullimit, e thënë si kujdes, e bën mos-përgjegjësinë të ndihet e pranueshme dhe e bën kërkesën të ndihet e tepërt. Pesha zhvendoset pa u vënë re, kërkesa mban turpin, shmangia mban rehatimin.

Kur rehatimi i shmangies merret për paqe, barazia mbetet jashtë, jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt. Dhe në atë pikë, pa u dukur, shoqëria nis ta përdorë vetveten si mbulesë për gabimin e vet.

Këtu urtia nis të lexohet si kundër-rend, jo si fjalë e butë e as si qetësi e blerë me dorëzim. Njeriu shkon ta mbyllë çështjen “për paqe”, sepse paqja e çastit josh, dhe, përpara se paqja të shndërrohet në alibi, ndalet. Kjo ndalesë s’vjen për të gjykuar njerëzit, as për t’u vënë buzëqeshje morale mbi kokë tjetrit, vjen që e drejta të mos gjykohet si bezdi dhe falja të mos kthehet në mbulesë të pezullimit.

Aty urtia njihet si masë e brendshme, energjia nuk shuhet, veçse lidhet me kufirin dhe me përgjegjësinë e mbajtur.

Dhe kjo lidhje, kur bëhet e përbashkët, ia heq kohës mundësinë të shtiret si virtyt.

Në atë masë bëhet e lexueshme edhe shenja që dallon urtinë nga maska e saj.

Urtia që ul çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur si kujdes, rrëshqet në falje që mbron të padrejtën, urtia që e rrit çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur me përvujtni, i jep barazisë formë.

Këtu hapet një ndarje që mbron edhe njerëzinë nga keqleximi, mëshira që mbron njeriun e lodhur ka fytyrë njerëzore, falja që mbron mungesën e kthimit ka fytyrë politike.

E para e mban njeriun, e dyta e mban shmangien.

Këtu rritet pushteti i vonesës.
Ai rritet kur përgjegjësia humb atë që e mban, sepse askush nuk mbetet ai që e mban pasojën.

Ai rritet kur e vërteta del nga qendra e vëmendjes jo se u rrëzua, por se u pezullua, dhe pezullimi nis të merret për maturi.

Ai rritet kur kërkesa nis të duket teprim, jo ngaqë është e gabuar, por ngaqë bie mbi një kulturë që e ka bërë shtyrjen vend të sigurt.

Në atë masë, koha përdoret si përparësi e shmangies, dhe pushteti, kur e merr këtë përparësi, e ndjen veten të larë edhe pa u pastruar.

Nga kjo lind boshti i kohës së privatizuar dhe i kohës së përbashkët.

Koha bëhet pushtet kur pabarazia e pritjes bëhet normë, njëra anë mësohet të presë, ndërsa tjetra mësohet të mos kthehet.

Koha bëhet e përbashkët kur kthimi ka të njëjtin prag për të gjithë, sepse barazia nuk lind nga fjala e bukur, por nga e njëjta masë mbi të gjithë.

Në këtë bosht, shtyrja s’mbetet vetëm vonesë, bëhet mënyrë për të zotëruar kohën e tjetrit dhe për të prekur dinjitetin e tij, derisa barazia pushon së qenë parim dhe nis të duket si akses.

Këtu sendet e vogla marrin peshë pa folur. Një vulë pa bojë, e lënë mbi një fletë që s’ka shenjë, rri si dëshmi e një përgjegjësie pa vend, ajo vulë nuk flet për zyrë, flet për mungesë pragut, sepse kur s’ka prag, kthimi s’ka ku të bjerë.

Kur fjala zgjatet pa kthim, shfaqet dëmi që prek zemrën e demokracisë, e vërteta nis të lexohet si teatër, edhe kur është e vërtetë.

Ajo humb fuqinë detyruese dhe kthehet në koment, dhe kur gjithçka bëhet koment, gjykimi publik venitet pa u dukur.

Shoqëria mëson të mos besojë jo nga mungesë e së vërtetës, por nga mungesë e kthimit, dhe ky mosbesim, kur bëhet gjendje e përhershme, e bën të drejtën të duket e pambështetur.

Kjo s’është dramë që kërkon zë, është rrënim që rritet në heshtje, sepse kuptimi zbrazet kur fjala s’kthehet.

Në atë zbrazje del përballë urgjenca dhe emergjenca e shpallur si gjuhë e përditshme.

Shpejtësia ka të drejtën e vet morale kur vjen nga dhimbja e vërtetë e shoqërisë, megjithatë shpejtësia që ia shkurton lehtësinë shmangies dhe shpejtësia që rrit vetëm avullin e çastit nuk rrijnë në të njëjtin rend.

Kur thirrja rrit koston mbi shmangien, ajo ruan vlerë, kur thirrja rrit vetëm avullin, ajo nis të humbë peshë.

Dhe kur avulli kthehet në peizazh, peizazhi pushon së detyruari, sepse detyrimi lind nga kufiri dhe jo nga përsëritja.

Këtu shfaqet shterimi i protestës, jo si fyerje e kundërshtimit, por si ligj vlere i sjelljes publike.

E drejta për kundërshtim nuk shterohet, shterohet mjeti kur kthehet në prirje që s’i vendos kosto shmangies.

Kur kundërshtimi përsëritet pa kthim te pasojat, ai bëhet pamje, pamja mund të ngrohë për një çast, por nuk detyron.

Pushteti e njeh peizazhin dhe s’i druhet, kufirit i druhet, sepse kufiri i vë një prag, dhe pragu e kthen fjalën nga koment në detyrim.

Këtu shfaqet tepria e parashikueshme.

Kur kundërshtimi bëhet klimë, pushteti vesh këmishën e stabilitetit, frika nga kaosi nis t’i paraprijë frikës nga padrejtësia, parashikueshmëria kthehet në mall që blihet si virtyt, dhe “ekuilibri” merr pamje shpëtimi.

Kjo s’ka nevojë për emra që të kuptohet, sepse është ligj sjelljeje, kur tepria nuk detyron, ajo i jep pushtetit certifikatën e ekuilibrit.

Nxehtësia poshtë shpenzohet, koha sipër zgjatet, dhe shtyrja e gjen veten edhe më e mbrojtur, në këtë kthesë dëmtohet ai që kërkon kthim, dhe përfiton ai që e mban pezullimin si strehë.

Në këtë rend urtia merr edhe kuptimin e saj real e të vërtrtë opozitar, pa u kthyer në thirrje sheshi.

Protesta mbetet e drejtë, urtia e ruan protestën që të mos shterojë, zemërimi shpesh është sinjal drejtësie, urtia e mban zemërimin në masë, që masa të ruajë besueshmërinë e kufirit.

Kufiri, në politikë, i ngjan një pragu që i kujton pushtetit se çdo ditë e shtyrë ka çmim, pa prag kundërshtimi kthehet në gjendje, me prag kundërshtimi kthehet në rend, dhe rendi e bën kundërshtimin të frikshëm pa e bërë të shfrenuar.

Këtu nis të dallohet ndryshimi mes një kundërshtimi që vendos kufi dhe një kundërshtimi që shndërrohet në rit.

Kur kostoja e shmangies nuk rritet, ritmi mbetet ngrohje, kur kostoja rritet, pushteti e ndjen se një masë është vendosur.

Në njërin rast turpi rri mbi kërkesën, në tjetrin turpi kthehet te mos-përgjegjësia.

Në njërin rast shtyrja merr pamje të ligjshme, në tjetrin shtyrja humb pafajësinë e saj morale.

Zëri i stabilitetit, kur vjen i ndershëm, e sjell veten si kujdes për jetën, për bukën, për familjen, për frikën nga rrënimi, për frikën nga dhuna e rastësishme që i bie gjithnjë të dobëtit më parë.

Ky zë ka të drejtën e vet morale dhe meriton nderim, sepse shoqëria s’ndërtohet duke fyer njeriun që kërkon siguri.

Megjithatë stabiliteti rri si rend vetëm kur mban përgjegjësinë, ai rrëshqet në kredi të mos-përgjegjësisë kur përdoret për të falur shmangien, kur qetësia ruhet duke e turpëruar kërkesën, kur koha privatizohet me alibi.

Atje virtyti bëhet mbulesë e mos-kthimit, dhe urtia e vërtetë e dallon këtë jo me përçmim, por me masë.

Pakti i Urtisë rri në këtë vijë si ndalim i brendshëm ndaj tregtisë së dhimbjes.

Kur dhimbja shndërrohet në rol, barazia kthehet në mall dhe fjala në stoli të pa-detyrueshme, aty pasojat bëhen të pamundura, sepse shoqëria e pranon mungesën e tyre si gjendje të pranueshme.

Nderi del atëherë jo si zbukurim, por si kusht, pa nder, çmimi s’ka ku të ngjitet, dhe kur çmimi s’ngjitet, shtyrja qëndron e paprekur.

Kostoja e vonesës shfaqet në brendësi, sepse prek standardin e njeriut dhe standardin e shoqërisë.

Njeriu i ndershëm nis të kërkojë falje për kërkesën e vet dhe e ndjen veten fajtor në vendin e gabuar, kjo s’e bën të lig, veçse e detyron të jetojë me barrë të përmbysur.

Talenti kërkon një vend ku fjala mbërrin, dhe ikja, pa u shpallur dramë, bëhet mënyra më e pastër për të mos u mësuar me mos-përgjegjësinë.

Besimi venitet, sepse besimi jeton nga kthimi, cinizmi nis të merret për mburojë mendjeje, sepse i shpëton njeriut nga zhgënjimi i përsëritur.

Në atë ftohje barazia mbetet jashtë jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt.

Në udhëheqje reagimi mbledh turmë, ndërsa ndërtimi rrit qytetari, turma jep çast, qytetaria jep qëndrueshmëri.

Qytetaria e do kthimin, sepse kthimi e bën fjalën detyruese, e do pragun, sepse pragu e bën kundërshtimin të vlefshëm, e do urtinë, sepse urtia e mban energjinë larg shterimit.

Në atë mënyrë kundërshtimi mbetet i fortë pa u bërë gjendje, dhe barazia merr vend pa u kthyer në slogan.

Në fund nuk mbetet një formulë, mbetet sendi.

Letra e palosur s’rrin më si stoli e pritjes, bie mbrapsht te dora që e la.

Arian Galdini

Anton Çehov, mjeku që u bë gjeni i novelës, që u rrit me kamxhikun e të atit dhe varfërinë e familjes

by

Në historinë e letërsisë botërore, Anton Pavlloviç Çehov shfaqet si një figurë e dyfishtë, një njeri që mbajti në duar bisturinë e mjekut dhe pendën e shkrimtarit, duke i dhënë secilës prej tyre një dimension të ri.

Ai nuk e braktisi mjekësinë, por e shndërroi atë në një burim të pashtershëm vëzhgimesh, në një laborator të jetës njerëzore, ku dhimbja, shpresa dhe absurdi i ekzistencës merrnin trajtë artistike.

Çehovi është shembulli i rrallë i njeriut që, duke u nisur nga realiteti i ashpër, arriti të krijojë një univers letrar ku e zakonshmja bëhet e jashtëzakonshme.

Maksima e tij e famshme, “Mjekësia është gruaja ime, ndërsa letërsia dashnorja”, nuk është thjesht një lojë fjalësh, por një metaforë e jetës së tij. Mjekësia i dha disiplinën e mendjes, aftësinë për të parë me sy kritik dhe për të kuptuar trupin e njeriut si një enigmë të brishtë. Letërsia, nga ana tjetër, i dha mundësinë të depërtonte në shpirtin e njeriut, të zbulonte plagët e padukshme, ato që nuk shërohen me ilaçe, por me ndërgjegjësim dhe art. Në këtë bashkëjetesë të dy botëve, Çehovi ndërtoi një urë mes shkencës dhe estetikës, duke e bërë letërsinë një mjekësi të shpirtit.

Fëmijëria e Çehovit, e mbushur me kamxhikun e të atit dhe varfërinë e familjes, e mësoi atë se çfarë do të thotë dhunë, padrejtësi dhe mungesë lirie. Pikërisht këto plagë të hershme e bënë të ndjeshëm ndaj fateve njerëzore.

Ai e ndau jetën në dy periudha. Para dhe pas goditjeve me kamxhik. Ky ndarje nuk ishte vetëm biografike, por edhe filozofike, nga dhuna e përjetuar, ai nxori programin e tij etik, ku trupi, shëndeti, dashuria dhe liria ishin vlerat më të shenjta. Çehovi nuk shkruante për të dhënë receta morale, por për të nxitur ndërgjegjësimin, për të treguar se njeriu duhet të mësojë të dëgjojë dhe të kuptojë tjetrin.

Vëzhguesi i jetës së zakonshme

Çehovi ishte mjeshtër i detajit. Ai e dinte se “djalli qëndron në detaje”, por për të, detajet ishin antidoti i djallit. Në tregimet e tij të shkurtra, një shikim i thjeshtë, një heshtje e gjatë, një fjalë e papërfunduar, bëhen çelësa për të zbuluar dramën e brendshme të personazheve. Ai nuk kërkonte ngjarje të mëdha, por e shndërronte të zakonshmen në art. Kjo e bën Çehovin të krahasueshëm me Shekspirin: të dy e kuptuan se natyra njerëzore është një teatër i pafund, ku komedia dhe tragjedia bashkëjetojnë.

Udhëtimi i tij në Sakhalin, ku pa nga afër jetën e të burgosurve, është dëshmi e përkushtimit të tij ndaj njeriut. Ai nuk shkoi atje për të bërë karrierë, por për të dëshmuar, për të mbledhur histori që do të pasuronin veprën e tij. Çehovi nuk ishte një idealist naiv; ai e kuptonte se bota nuk ndryshon vetëm me dëshira, por me ekuilibër mes dhënies dhe marrjes. Megjithatë, ai bëri më shumë se shumë reformatorë: i dha njerëzimit një pasqyrë ku mund të shihte plagët e veta.

Dramat e tij, Pulëbardha, Xhaxha Vanja, Tri motrat, Kopshti i qershive, nuk janë thjesht pjesë teatrale, por meditime mbi kohën, fatin dhe marrëdhëniet njerëzore. Ato nuk kanë funde të bujshme, por heshtje që të mbeten në mendje. Çehovi e kuptoi se jeta nuk mbyllet me një akt të madh, por me një varg detajesh të vogla, të cilat e bëjnë njeriun të prekshëm dhe të vërtetë. Për këtë arsye, veprat e tij janë gjithkohësore: ato flasin për njeriun e shekullit XIX, por edhe për njeriun e sotëm.

Anton Çehov mbetet një gjeni i novelës dhe dramaturgjisë, një mjek i trupit që u bë mjek i shpirtit. Ai na mëson se arti nuk është luks, por nevojë; se letërsia nuk është arratisje, por mënyrë për të parë botën më qartë. Në përvjetorin e lindjes së tij, përulemi jo vetëm para një shkrimtari, por para një njeriu që e ktheu dhimbjen në art, heshtjen në dramë dhe jetën e zakonshme në një univers të jashtëzakonshëm. Çehovi është dëshmi se gjenialiteti nuk qëndron në madhështinë e jashtme, por në aftësinë për të parë thellë në shpirtin e njeriut dhe për ta bërë atë të flasë me gjuhën e përjetësisë.

Përgatiti: Albert Vataj

Rileximi i Ernest Koliqit: Një udhëtim zbulese

by

Lazer Stani/

Në një tekst të shkruar para disa viteve për librin me poezi “Shen Shiu” të Bardhyl Londos jam shprehur se:

“Rileximi është një akt i rrezikshëm: edhe kur në leximin e parë, para dhjetë apo njëzet vjetësh, libri të ka befasuar, të ka tronditur, të ka magjepsur; edhe kur autorin e ke mik, ndan me të herë pas here kohë të çmuar. Është si të takosh një grua që e ke dashur para dhjetë, njëzet apo tridhjetë vjetësh. Ti bëhesh gati të shkosh në takim dhe ndihesh i pushtuar nga ankthi, nuk je i sigurt për asgjë, ke frikë se mos do të humbasësh atë imazh të bukur dhe të papërsëritshëm që ka mbetur i ngulitur thellë në memorien tënde.

Për shkak të rileximit i kam humbur disa prej librave dhe disa prej autorëve që kanë qenë shumë të dashur e të çmuar në rininë time. Kam provuar t’i rilexoj pas njëzet apo pas tridhjetë vjetësh dhe ata libra të dashur dikur tashmë më ngjanin krejt të palexueshëm. Librat janë të njëjtët, por kam ndryshuar unë. Për mirë a për keq nuk mund ta përcaktoj. Sidoqoftë, pas rileximeve të tilla, e ndjen se ke humbur diçka të çmuar që shndrinte përtej “portës së ngushtë të ëndrrës”, siç shprehet në një nga poezitë e tij poeti Jacob Glatstein.”

Në fakt, nuk janë të shumtë autorët që i rilexoj. Më shpesh rilexoj poetët e dashur dhe rrallë, tepër rrallë, prozatorët. Kaxanxaqisi e Singeri bëjnë përjashtim; librat e tyre i mbaj gjithmonë në tryezë, i lexoj dhe i rilexoj me një freski që nuk venitet.

Herën e fundit që isha në Tiranë, veç të tjerëve mora edhe librin “Tregtar flamujsh”, të Ernest Koliqit, botim i Shtëpisë Botuese “Buzuku”. E kisha lexuar këtë libër para tridhjetë e kusur vjetësh dhe që atëherë kisha veçuar tregimin “Hânë gjaku” si një nga tregimet më të bukura që unë kisha lexuar nga letërsia shqipe. Më ngjante se ai tregim nuk ishte shkruar në vitet tridhjetë të shekullit të shkuar, por në vitet tridhjetë të këtij shekulli, në të ardhmen e letërsisë shqipe.

E megjithë pasiguritë dhe rrezikun që bart akti i rileximit, nisa të rilexoj tregimet e Koliqit. Ishte si një udhëtim zbulese. Çfarë mjeshtërie rrëfimi, çfarë gjallërie e thellësie, çfarë magjie tronditëse e shprehur nëpërmjet fjalëve. Ashtu sikurse kopshtet e shtëpive të vjetra shkodrane përmbyten nga dielli pranveror, ashtu janë të përmbytura me art tregimet e Koliqit. I përvetshëm, i papërsëritshëm, i pavdekshëm. Dhe një ndjenjë ngazëllimi të pushton pas leximit të çdo tregimi, që përkthehet aty për aty në dashuri për kulturën dhe gjuhën tënde.