Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

O SOT, O KURRË! O FLAMUR, O DEKË!

by

– Një monument i rikthyer në dritë –

Historia e kombeve të vjetra është shpesh një pëlhurë e endur me fije gjaku, harrese dhe, fatmirësisht, ringjalljeje. Shtëpia Botuese “Fiorentia” ka nderin dhe përgjegjësinë e lartë të sjellë para lexuesit shqiptar një vepër monumentale, një dëshmi të pashlyeshme të atdhedashurisë dhe të sakrificës sublime. Kur rrugëtimi ynë filloi si një vizion i qartë kulturor në vitin 2001, për t’u ngjizur më pas me plotni si shtëpi botuese në vitin 2012, misioni ishte pikërisht ky: t’i japim zë të vërtetave të mëdha të kombit, të nxjerrim nga pluhuri i harresës ata burra që bënë historinë, por që historia i la nën hijen e mosmirënjohjes.

Kjo vepër e përmbush plotësisht këtë mision të shenjtë. Libri “O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” i autorit dhe studiuesit të palodhur Pjetër Logoreci, është një akt i mirëfilltë drejtësie historike, një monument i ngritur me fjalë dhe dokumente aty ku mermeri dhe bronzi kanë munguar. Në qendër të këtij vëllimi qëndron figura e Imzot Nikollë Kaçorrit, klerikut dhe atdhetarit të pashoq, arkitektit të heshtur, por thelbësor, të Pavarësisë së Shqipërisë. I lindur në ashpërsinë fisnike të maleve të Lurës dhe i brumosur me dije në djepin kulturor të Shkodrës, Dom Nikollë Kaçorri përfaqëson atë sintezë të përsosur ku kryqi dhe flamuri bëhen një. Feja për të nuk ishte një izolim nga bota, por një thirrje hyjnore për t’i shërbyer me devotshmëri atdheut të robëruar.

Autori Logoreci na e zbulon Kaçorrin jo thjesht si një prelat të devotshëm, por si një strateg të çështjes kombëtare. Përballë Perandorisë Osmane dhe synimeve gllabëruese të fqinjëve ballkanikë, ai nuk reagoi verbërisht si një viktimë e fatit. Përkundrazi, ai i llogariti lëvizjet e tij diplomatike dhe kryengritëse me saktësinë e një mjeshtri në një lojë të ndërlikuar shahu, ku çdo lëvizje e gabuar mund të kushtonte ekzistencën e vetë kombit. Si nënkryetar i qeverisë së parë të Vlorës, duke qëndruar në krah i djathtë të Ismail Qemalit, ai ishte organizatori i vërtetë i rezistencës, njeriu që shndërroi famullinë e tij në Durrës në një epiqendër të atdhetarizmit, të shpërndarjes së librit shqip dhe të përgatitjes së lëvizjeve të armatosura të Kurbinit.

Në këtë libër, autori nuk synon të shkruajë një biografi klasike të kësaj figure historike, por të sjellë në dritë dokumente, dëshmi dhe materiale të panjohura që hedhin dritë mbi rolin e Kaçorrit në ngjarjet kyçe të Rilindjes Kombëtare dhe të shpalljes së pavarësisë. Një pjesë e madhe e këtyre dokumenteve janë zbuluar nga vetë autori në arkivat e Vjenës dhe janë botuar për herë të parë në këtë libër.

Puna hulumtuese e Logorecit në arkivat e Vjenës është e një rëndësie të jashtëzakonshme për historiografinë tonë. Me një përkushtim vullnetar që kapërcen thjesht pasionin e historianit, ai ka gërmuar nëpër fondet e pluhurosura dhe shpesh të paeksploruara të diplomacisë austro-hungareze për të sjellë në dritë dokumente thelbësore të panjohura më parë. Letrat dërguar personalisht Perandorit Franz Josef ku kërkohej mbrojtja e trojeve shqiptare, telegramet konfidenciale të konsujve austriakë, apo raportet e detajuara mbi arrestimin, burgosjen dhe keqtrajtimin brutal të Kaçorrit nga xhandarmëria turke – të gjitha këto vijnë të zbardhura me një saktësi shkencore.

Imzot Nikollë Kaçorri: klerik, patriot dhe arkitekt i pavarësisë

Në qendër të kësaj vepre qëndron figura e Imzot Nikollë Kaçorrit (1862–1917), një personalitet që mishëron një ndërthurje të rrallë mes përkushtimit fetar dhe idealit kombëtar. I lindur në trevën e Lurës dhe i formuar në traditën kulturore të seminarit jezuit të Shkodrës, ai përfaqësonte një brez klerikësh shqiptarë të cilët e panë shërbimin fetar të pandarë nga detyrimi moral ndaj atdheut.

Studimet e tij teologjike në Itali dhe shërbimi si meshtar në dioqezën e Durrësit e vendosën atë në një pozicion ku ai mund të ndikonte jo vetëm në jetën shpirtërore të komunitetit, por edhe në zhvillimet kulturore dhe politike të vendit. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Shqipëria gjendej në një moment kritik historik: perandoria osmane po dobësohej, ndërsa aspiratat për autonomi dhe pavarësi po merrnin formë gjithnjë e më të qartë.

Në këtë kontekst, Kaçorri u shndërrua në një nga figurat më aktive të lëvizjes kombëtare shqiptare. Ai mori pjesë në disa nga ngjarjet më të rëndësishme të kohës, si Kongresi i Manastirit, ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe, si dhe në kongreset e tjera kombëtare që synonin zhvillimin e arsimit dhe forcimin e identitetit kombëtar shqiptar.

Veprimtaria e tij nuk ishte vetëm kulturore. Kaçorri ishte një nga organizatorët e kryengritjeve kundër pushtetit osman në zonën e Shqipërisë së Mesme dhe një figurë me ndikim në organizimin politik të shqiptarëve në prag të pavarësisë. Kulmi i kësaj veprimtarie ishte pjesëmarrja e tij në Kuvendin Kombëtar të Vlorës më 28 nëntor 1912, ku u shpall pavarësia e Shqipërisë. Në këtë kuvend historik ai mori pjesë si delegat i Durrësit dhe u zgjodh nënkryetar i qeverisë së parë shqiptare në krah të Ismail Qemalit, duke u bërë një nga figurat kryesore të shtetit të ri shqiptar.

Një figurë në hijen e harresës historike

Një nga temat që përshkon librin është edhe reflektimi mbi mënyrën se si historia shqiptare ka trajtuar figurën e Nikollë Kaçorrit. Pavarësisht rolit të tij të rëndësishëm në shpalljen e pavarësisë dhe në qeverinë e parë shqiptare, emri i tij nuk ka zënë gjithmonë vendin që meriton në historiografinë dhe në kujtesën publike. Sipas autorit, kjo harresë lidhet pjesërisht me faktorë ideologjikë që ndikuan në interpretimin e historisë gjatë periudhës së regjimit komunist. Si klerik katolik dhe si figurë e lidhur me elitën politike të kohës së pavarësisë, Kaçorri nuk u trajtua gjithmonë me objektivitet në historiografinë zyrtare.

Pikërisht për këtë arsye, një nga synimet kryesore të këtij libri është rehabilitimi historik i kësaj figure dhe rikthimi i saj në vendin që i takon në panteonin e figurave të mëdha të kombit shqiptar.

Riatdhesimi i eshtrave të Kaçorrit

Një nga kapitujt më prekës të kësaj vepre lidhet me përpjekjet e autorit për të rikthyer në atdhe eshtrat e Imzot Nikollë Kaçorrit. Pas vdekjes së tij në Vjenë në vitin 1917 dhe varrosjes në varrezat qendrore të qytetit, për gati një shekull figura e tij mbeti në një farë harrese historike. Vetëm në vitin 2011 eshtrat e tij u riatdhesuan dhe u rivarrosën në Durrës.

Fati i këtij kolosi mund të përshkruhet denjësisht vetëm përmes një metafore të fuqishme danteske, një rrugëtim shpirtëror i ndarë në tre epoka: jeta e tij e mbushur me persekutime, dhunë fizike dhe burgje osmane përkthehet në një ferr të vërtetë tokësor; vdekja e tij larg atdheut në një sanatorium të Vjenës në maj të vitit 1917 dhe harresa institucionale 94-vjeçare në një varr të huaj, përfaqësojnë një purgator të gjatë e të dhimbshëm për shpirtin e tij dhe për vetë ndërgjegjen tonë kombëtare; ndërsa exhumimi dhe riatdhesimi i eshtrave të tij në shkurt të vitit 2011, falë përpjekjeve titanike dhe krejtësisht vetmitare të Pjetër Logorecit, shënon ngjitjen e merituar të këtij heroi në parajsën e përjetshme të lavdisë së kombit tonë.

Lexuesi do të prekë në këto faqe me dridhje zemre kalvarin burokratik, administrativ dhe sfidat e pafundme që autori kaloi në Austri për të realizuar këtë projekt sublim. Dhe kjo bëhet edhe më tronditëse kur vendoset përballë një indiference të ftohtë e shpesh të turpshme të institucioneve shtetërore e politike shqiptare, të cilat e lanë në heshtje këtë ngjarje madhore. Zoti Logoreci luftoi me burokracinë e huaj, me kostot financiare dhe me heshtjen zhurmuese të zyrtarëve të Tiranës, duke dëshmuar me vepra se dashuria e vërtetë për atdheun nuk pret dekrete nga lart, por kërkon veprim e sakrificë të menjëhershme. Kthimi i sargut të mbuluar me flamurin kuqezi në kishën e Shën Luçisë në Durrës, i rrethuar vetëm nga dashuria e qytetarëve të thjeshtë, është fitorja përfundimtare e dritës mbi errësirën e harresës.

Në këtë paraqitje, e cila i paraprin kësaj vepre monumentale, ftojmë lexuesit, historianët, studiuesit dhe çdo qytetar të zhytet në këto faqe me një ndjenjë nderimi e përulësie të thellë. Ky libër i jep botimit tonë një peshë jashtëzakonisht prestigjioze, pasi nuk është thjesht letër dhe bojë. Është një testament kombëtar, një akt-akuzë e drejtpërdrejtë ndaj mosmirënjohjes dhe një homazh sublim për ata që sakrifikuan gjithçka që ne sot të quhemi e të jemi shqiptarë.

Një vepër për kujtesën historike

Libri “O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” është një kontribut i rëndësishëm në pasurimin e historiografisë shqiptare dhe në rivlerësimin e figurave të rëndësishme të së kaluarës sonë. Përmes një pune kërkimore të gjatë dhe të përkushtuar, autori arrin të ndërtojë një tablo të pasur historike që ndriçon jo vetëm jetën dhe veprën e Imzot Nikollë Kaçorrit, por edhe kontekstin politik dhe kulturor të një periudhe vendimtare për kombin shqiptar.

Në këtë kuptim, libri është një dëshmi e rëndësishme për kujtesën historike dhe një ftesë për të reflektuar mbi rolin që figurat e mëdha të historisë kanë në formimin e identitetit dhe ndërgjegjes kombëtare.

Puna kërkimore e Pjetër Logorecit dëshmon se historia nuk është vetëm një rrëfim i së kaluarës, por edhe një detyrim ndaj së vërtetës dhe ndaj kujtesës së atyre që kontribuan në ndërtimin e shtetit dhe të kombit shqiptar.

“O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” Ky ishte kushtrimi i Imzot Nikollë Kaçorrit në orët më të errëta të Shqipërisë. Dhe ky mbetet edhe sot detyrimi ynë suprem moral: të mbrojmë, të ndriçojmë dhe të nderojmë historinë tonë të vërtetë.

Redaksional

i Shtëpisë Botuese “Fiorentia”

Liria fillon gjithmonë nga refuzimi për të gënjyer veten…

by

Ndriçim Kulla/

Zavalani mbetet një kujtesë e fortë se liria fillon gjithmonë nga refuzimi për të gënjyer veten. Tajar Zavalani mbetet një nga ato figura të mendimit shqiptar që nuk mund të kuptohet thjesht si një emër në histori, por si një ndërgjegje që refuzoi të pajtohej me kohën e vet. Ai i përkiste atij brezi intelektualësh që e shihnin Shqipërinë jo si një realitet të përfunduar, por si një projekt të papërmbushur, si një ide që kërkonte vazhdimisht sakrificë dhe qartësi morale. Në këtë kuptim, jeta e tij ishte më shumë një përballje sesa një rrëfim: përballje me pushtetin, me iluzionet dhe me vetë kufijtë e njeriut shqiptar.

Në thelb, Zavalani ishte një njeri i mendimit kritik. Ai nuk u kënaq kurrë me të vërtetat e gatshme dhe as me kompromiset e lehta që shpesh i joshin shpirtrat e lodhur. Në një kohë kur ideologjitë kërkonin besnikëri të verbër, ai zgjodhi rrugën më të vështirë: të mbetej besnik ndaj arsyes. Kjo e bëri të papërshtatshëm për çdo regjim që kërkonte uniformitet, sepse ai nuk ishte thjesht kundërshtar i një sistemi, por një dëshmi e gjallë se mendimi i lirë nuk mund të nënshtrohet.

Por ajo që e bën Zavalanin të rëndësishëm nuk është vetëm qëndrimi i tij kundër tiranisë, por mënyra se si ai e kuptonte lirinë. Për të, liria nuk ishte një slogan, as një premtim i largët politik; ishte një gjendje e brendshme, një përgjegjësi që kërkonte guxim të përditshëm. Në këtë kuptim, ai i përkiste një tradite të rrallë mendimi, ku intelektuali nuk është vetëm vëzhgues, por edhe dëshmitar i së vërtetës, edhe kur kjo e vërtetë e dënon me vetmi.

Historia e tij personale, e shënuar nga përndjekja dhe mërgimi, e bën edhe më të qartë këtë dimension tragjik. Ai nuk ishte viktimë e rastësishme e rrethanave, por një njeri që pagoi çmimin e bindjeve të veta. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: në refuzimin për të hequr dorë nga vetja, edhe kur bota përreth i kërkonte të bëhej dikush tjetër.

Sot, kur e shohim në distancë, figura e Tajar Zavalanit na vë përpara një pyetje të thjeshtë, por të pakëndshme: a kemi ende guximin për të menduar si ai? Sepse problemi nuk është më mungesa e lirisë në formën e saj brutale, por shpesh mungesa e vullnetit për ta përdorur atë. Në një botë ku konformizmi vishet me maska të reja, Zavalani mbetet një kujtesë e fortë se liria fillon gjithmonë nga refuzimi për të gënjyer veten. Në fund, ai nuk na lë një trashëgimi të lehtë. Ai nuk na ofron ngushëllim, por një sfidë. Dhe ndoshta kjo është forma më e ndershme e një jete intelektuale: të mos të lërë të qetë, por të të detyrojë të mendosh.

Një nderim për historinë tonë kombëtare…

by

Vatra Boston/

Federata Pan Shqiptare VATRA në Boston, së bashku me organizatën e Studentëve Shqiptarë të Universitetit të Harvardit, ju ftojnë të bëhemi bashkë në një moment që nuk është thjesht aktivitet… por një nderim për historinë tonë kombëtare.

Për këtë histori të Kosovës, kemi nderin të mirëpresim një nga njerëzit që nuk heshti përballë gjenocidit, që i dha zë së vërtetës dhe që ndryshoi rrjedhën e historisë së Kosovës Ambasadorin William Walker!

Njeriu që pa me sytë e tij masakrën dhe e tha para botës, duke zgjuar ndërgjegjen ndërkombëtare dhe duke hapur rrugën drejt lirisë së Kosovës.

Të shtunën, më 28 Mars 2026

Ora 10:00 AM (EST)

Adresa:5 Harvard Yard Cambridge MA 02138

Kjo nuk është vetëm një ftesë…

Është një detyrim moral dhe kombëtar: të nderojmë mikun që qëndroj me ne në ditët më të vështira, të kujtojmë gjakun e sakrificën dhe të tregojmë se shqiptarët nuk harrojnë kurrë.

Ejani me familje, me miq, me flamur në zemër, sepse ky është një moment që na bashkon si komb.

KUSH NDERON HISTORINË, NDËRTON TË ARDHMEN!

Habermas në mbrojtës i vendosur i intervenimit të NATO-s në Kosovë

by

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Jürgen Habermas, një nga figurat më të rëndësishme të filozofisë politike bashkëkohore dhe një nga përfaqësuesit më të njohur të “Shkollës së Frankfurtit”, është konsideruar për dekada si një nga zërat më të rëndësishëm kritikë në debatin publik evropian. Që nga viti 1964, kur ai mori katedrën e filozofisë dhe sociologjisë nga Max Horkheimer në Universitetin e Frankfurtit, Habermas u shndërrua në një nga teoricienët më eminentë të teorisë kritike dhe të diskursit demokratik. Në këtë kontekst, ndërhyrja e tij në debatin mbi luftën e Kosovës përbën një moment të rëndësishëm në diskutimin filozofik dhe politik mbi ndërhyrjet humanitare.

Më 29 prill 1999, në gazetën gjermane Die Zeit, Habermas publikoi artikullin e njohur “Bestialiteti dhe humaniteti – një luftë në kufirin midis së drejtës dhe moralit”, në të cilin ai u përpoq të ndërhynte në debatin publik mbi bombardimet e NATO-s kundër Jugosllavisë. Artikulli u botua në një moment kur lufta në Kosovë ishte në zhvillim e sipër dhe kur në Gjermani dhe në Evropë po zhvillohej një debat i gjerë publik mbi legjitimitetin moral dhe juridik të ndërhyrjes ushtarake. Në këtë atmosferë, ku çdo javë zhvilloheshin dhjetëra debate televizive dhe ku figura politike si kancelari Gerhard Schröder dhe ministri i jashtëm Joschka Fischer diskutonin intensivisht në media zhvillimet në Kosovë, Habermas u shfaq si një nga intelektualët më të cituar në këtë debat.

Brutaliteti dhe humaniteti: një luftë në kufirin midis ligjshmërisë dhe moralit

Në artikullin e tij, Habermas përpiqet t’u përgjigjet kritikave të forta të së majtës radikale, e cila e kundërshtonte ndërhyrjen ushtarake të NATO-s dhe e konsideronte atë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Duke u përballur me pyetjen se përse 19 shtete të NATO-s po bombardojnë një shtet sovran, duke shkatërruar infrastrukturën e tij dhe duke rrezikuar viktima civile, filozofi gjerman përpiqet të ofrojë një argumentim normativ në mbështetje të ndërhyrjes. Sipas tij, bombardimet duhet të kuptohen si një “aksion ndëshkues ushtarak kundër Jugosllavisë”, i cili u bë i pashmangshëm pas dështimit të negociatave të Rambujesë dhe që synonte imponimin e një autonomie liberale për Kosovën brenda Serbisë.

Një nga elementet më interesante të analizës së Habermasit është mënyra se si ai e interpreton debatin publik rreth luftës. Sipas tij, si mbështetësit ashtu edhe kundërshtarët e ndërhyrjes mund të konsiderohen në njëfarë mënyre pacifistë, por të ndarë në dy kategori: nga njëra anë “pacifistët e bindjes”, të cilët e justifikojnë ndërhyrjen në emër të të drejtave të njeriut dhe të detyrimit moral për të ndaluar krimet kundër njerëzimit; dhe nga ana tjetër “pacifistët juridikë”, të cilët e kundërshtojnë ndërhyrjen për shkak të shkeljes së parimeve të së drejtës ndërkombëtare dhe të sovranitetit shtetëror.

Argumenti kryesor i Habermasit është se ndërhyrja në Kosovë duhet të kuptohet si pjesë e një transformimi historik të rendit ndërkombëtar. Sipas tij, politika e të drejtave të njeriut shënon një hap drejt transformimit të së drejtës ndërkombëtare klasike në një të drejtë kozmopolite të qytetarëve të botës. Në këtë perspektivë, ndërhyrja e NATO-s mund të interpretohet si një mision i armatosur për ruajtjen e paqes, i autorizuar në mënyrë implicite nga bashkësia ndërkombëtare, edhe pse pa një mandat formal të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Habermas e fillon analizën e tij me një reflektim mbi ndryshimin e madh që kjo ndërhyrje përfaqësonte për Gjermaninë pas Luftës së Dytë Botërore. Siç shkruan ai:

“Ndërhyrja ushtarake e Ushtrisë Federale Gjermane shënon fundin e një periudhe të gjatë përmbajtjeje që kishte formësuar tiparet civile të mentalitetit gjerman pas Luftës së Dytë Botërore. Lufta është këtu. Natyrisht, ‘sulmet ajrore’ të aleatëve supozohet të jenë diçka tjetër nga lufta tradicionale. Megjithatë, edhe ata prej nesh që janë vetëm pjesëmarrës të tërthortë, të informuar përmes kronikave televizive mbi konfliktin në Kosovë, janë të vetëdijshëm se popullsia jugosllave që struket nën bombardimet ajrore nuk po përjeton asgjë tjetër përveçse luftë.”

Megjithatë, sipas Habermasit, debati gjerman mbi luftën nuk u karakterizua nga retorika nacionaliste apo militariste që kishte shoqëruar konflikte të mëparshme. Ai vëren se si mbështetësit ashtu edhe kundërshtarët e ndërhyrjes përdorin një gjuhë normative, duke u mbështetur në argumente morale dhe juridike.

Në analizën e tij, Habermas thekson se pas dështimit të negociatave të Rambujesë, Shtetet e Bashkuara dhe shtetet e Bashkimit Evropian vendosën të zbatojnë kërcënimin për një ndërhyrje ushtarake kundër Jugosllavisë me qëllimin e imponimit të një autonomie për Kosovën. Nga perspektiva e së drejtës klasike ndërkombëtare, një veprim i tillë mund të konsiderohej ndërhyrje në punët e brendshme të një shteti sovran dhe rrjedhimisht një shkelje e parimit të mosndërhyrjes. Megjithatë, sipas logjikës së politikës së të drejtave të njeriut, ndërhyrja mund të interpretohej si një mision i armatosur për ruajtjen e paqes, i autorizuar në mënyrë implicite nga bashkësia ndërkombëtare.

Në këtë kontekst, lufta në Kosovë mund të përfaqësonte, sipas Habermasit, një moment tranzicioni nga rendi klasik i së drejtës ndërkombëtare të shteteve drejt një rendit kozmopolit të një shoqërie globale qytetarësh. Ky zhvillim, argumenton ai, kishte filluar me krijimin e Kombeve të Bashkuara dhe ishte përshpejtuar pas përfundimit të Luftës së Ftohtë përmes ndërhyrjeve humanitare të viteve 1990.

Megjithatë, rasti i Kosovës paraqiste një situatë të veçantë. Ndryshe nga ndërhyrjet e mëparshme, NATO veproi pa një mandat të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, duke e justifikuar ndërhyrjen si ndihmë emergjente për një pakicë etnike të persekutuar. Para fillimit të bombardimeve ajrore, në Kosovë rreth 300.000 njerëz ishin prekur nga vrasjet, terrori dhe dëbimet, ndërsa kolonat e refugjatëve që drejtoheshin drejt Maqedonisë, Malit të Zi dhe Shqipërisë dëshmonin për një strategji të planifikuar të spastrimit etnik.

Edhe pse regjimi i Slobodan Milošević-it e përdori ndërhyrjen ajrore të NATO-s për të përshpejtuar politikat e tij represive, Habermas argumenton se kjo nuk e ndryshon marrëdhënien e shkakut dhe pasojës. Qëllimi i negociatave dhe i ndërhyrjes ishte pikërisht ndalimi i një nacionalizmi etnik vrasës dhe i krimeve kundër njerëzimit.

Në fund të analizës së tij, Habermas pranon se ndërhyrja në Kosovë krijon një dilemë të thellë normative: nga njëra anë, ndërhyrja humanitare synon të mbrojë të drejtat e njeriut; nga ana tjetër, mungesa e një rendi juridik global plotësisht të institucionalizuar e bën të paqartë kufirin midis moralit dhe ligjit në politikën ndërkombëtare.

HYSEN S. DIZDARI, VLERA E NJË HULUMTUESI SERIOZ NË PULLAT SHQIPTARE

by

Prof. Dr. Fatmir Terziu/

Në kulturën e kombit, filatelia, arti dhe shkenca e pullës postare kanë dhe një emër adekuat. Pikërisht në këtë fushë shquhet studiuesi dhe koleksionisti i përkushtuar Hysen S. Dizdari, i cili me librin e tij dygjuhësh “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu në pullat shqiptare 1913-2017” ka realizuar një punë të rrallë studimore dhe dokumentuese. Ky libër më ka ardhur si dhuratë nga vetë autori, kohë më parë, me një mbishkrim emocional që e bën edhe më të çmuar për mua si lexues dhe studiues. Që në shfletimin e parë kupton se nuk kemi të bëjmë thjesht me një album pullash, por me një dokument të rëndësishëm të historisë sonë kombëtare. Libri është një ndër botimet më të veçanta për figurën e Gjergj Kastrioti Skënderbeu, pasi përmbledh dhe analizon të gjithë koleksionin e pullave shqiptare kushtuar Heroit Kombëtar gjatë një periudhe prej 105 vitesh, që nga emetimi i parë në vitin 1913 deri në vitin 2017. Ky fakt e bën librin unik në llojin e vet. Ai lidhet edhe me momentin themelor të historisë së shtetit shqiptar, kur qeveria e patriotit Ismail Qemali emetoi pullën e parë shqiptare.

Që prej asaj kohe, pulla postare nuk ka qenë vetëm një instrument administrativ për qarkullimin e letrave, por edhe një formë e dokumentimit të historisë, kulturës dhe identitetit kombëtar. Libri i Dizdarit është ndërtuar si një album, por përmbajtja e tij është thellësisht studimore. Në faqet hyrëse gjejmë një zgjedhje mjaft domethënëse: poezinë “Porosi e Skënderbeut për shqiptarët” të poetit kombëtar Naim Frashëri, shkëputur nga vepra e tij për historinë e Skënderbeut. Ky vendosje simbolike nuk është rastësi. Ajo i jep librit një dimension kulturor dhe ideor, duke e lidhur filatelinë me traditën letrare dhe me mesazhin e bashkimit kombëtar, që ka qenë gjithmonë një shqetësim i intelektualëve shqiptarë.

Në vijim, studiuesi Dizdari paraqet me përpikëri çdo emision filatelik që lidhet me figurën e Skënderbeut. Ai nuk mjaftohet vetëm me paraqitjen e pullave, por jep informacion të detajuar për kohën e shtypjes, vlerën monetare, ngjyrat, tirazhin, përdorimin dhe vulat zyrtare që shoqëruan qarkullimin e tyre. Në këtë mënyrë, pulla shndërrohet në një dokument të vërtetë historik, një dëshmi që mban njëkohësisht vulën e shtetit dhe vulën e kohës.

Në disa raste, pullat tregojnë edhe tensionet historike të periudhës. Për shembull, gjatë viteve të trazuara të Luftës së Parë Botërore dhe kryengritjeve të brendshme, shfaqen pulla ku vlera monetare shkruhet në turqisht me termat “Grosh” dhe “Para”. Këto detaje nuk janë thjesht kuriozitete filatelike; ato dëshmojnë për konfliktet politike dhe për përpjekjet e disa lëvizjeve për të penguar shkëputjen përfundimtare nga Perandoria Osmane. Në këtë kuptim, libri i Dizdarit është një laborator i vogël historik, ku çdo pullë flet për një moment të caktuar të historisë shqiptare.

Një nga aspektet më interesante të studimit është evolucioni i paraqitjes artistike të figurës së Skënderbeut në pullat shqiptare. Në disa raste shfaqet portreti i tij klasik, në të tjera armët simbolike, shpata dhe përkrenarja, ose elemente të tjera të identitetit kombëtar, si shqiponja, kalaja, apo monumentet historike.

Edhe periudha e sistemit komunist solli variacione interesante në paraqitjen ikonografike të heroit kombëtar: portreti i tij, monumenti i Krujës, monumenti në qendër të Tiranës, piktura muzeale dhe madje edhe vepra të piktorëve të huaj si Eugène Delacroix. Këto ndërthurje artistike tregojnë se figura e Skënderbeut ka qenë gjithmonë një pikë referimi e identitetit shqiptar, pavarësisht sistemeve politike. Një element i bukur në libër është edhe vëzhgimi i autorit mbi pullat që lidhen indirekt me figurën e Skënderbeut. Për shembull, emisioni filatelik i vitit 2014 kushtuar vizitës së Papa Françesku në Shqipëri, ku në sfond të portretit të Papës shfaqet monumenti i Skënderbeut në sheshin qendror të Tiranës. Kjo është një dëshmi simbolike se figura e heroit kombëtar vazhdon të mbetet një pikë referimi identitare edhe në ngjarje bashkëkohore.

Po aq interesant është edhe emisioni filatelik i vitit 2017, ku disa pulla të bashkuara krijojnë një kompozim të plotë të pikturës “Përballimi”, e ekspozuar në Muzeun e Skënderbeut në Krujë, vepër e piktorit Naxhi Bakalli. Ky detaj dëshmon për një ndërthurje të bukur mes filatelisë dhe arteve pamore.

Një tjetër vlerë e rëndësishme e librit janë kapitujt për literaturën filatelike dhe literaturën shkencore, të cilët përmbledhin burime të shumta studimore. Vetë ky katalogim i literaturës kërkon një punë të gjatë dhe të lodhshme kërkimi, që shpesh është rezultat i viteve të tëra përkushtimi. Kjo tregon seriozitetin dhe këmbënguljen e autorit, i cili për më shumë se një dekadë ka mbledhur, studiuar dhe analizuar çdo dëshmi që lidhet me filatelinë shqiptare për Skënderbeun.

Libri shoqërohet edhe me një parathënie të studiuesit të njohur të filatelisë, Thimi Nika, autor i veprës “Historia e Filatelisë Shqiptare”, i cili që në hyrje thekson se Heroi ynë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, zë një vend të merituar në filatelinë shqiptare. Duke iu referuar rreth 150 pamjeve të pullave që dokumentohen në këtë botim, ai nënvizon seriozitetin dhe përkushtimin institucional që i është kushtuar kësaj figure madhore historike. Sipas tij, autori Hysen S. Dizdari e ndjek kronologjikisht përfaqësimin filatelik të Skënderbeut, duke e paraqitur atë në të gjithë dimensionin e veprës së tij, si strateg, burrë shteti, politikan dhe diplomat. Vëmendje e veçantë i kushtohet emisionit të parë të 1 dhjetorit 1913, një seri prej gjashtë pullash me portretin e Skënderbeut, të realizuara nga piktori çek Heinrich Kautsch, me një tirazh prej 2,875,500 copësh, pjesë e të cilave u mbishtypën në vitet pasuese duke krijuar emisione të reja.

Parathënia ndalet gjithashtu te emisionet e mëvonshme, si ai i vitit 1951 me tri pulla, seria e pasur e vitit përkujtimor të 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut me tetë pulla dhe blloqe filatelike, si dhe te temat që lidhen me armët e Heroit, përkrenaren dhe shpatën e ruajtura në muze në Vjenë. Në analizën e tij përmenden edhe emisioni i vitit 1983 “Epoka e Skënderbeut në artet figurative”, seria e vitit 1997 me qasje artistike bashkëkohore dhe kulmi i trajtimit filatelik me emisionin e 28 nëntorit 2005, të bazuar në kryeveprën “Përballimi” të piktorit Naxhi Bakalli, e ekspozuar në muzeun e Skënderbeut në Krujë. Në përmbyllje, Nika vlerëson se fondi i pullave kushtuar Skënderbeut është i pasur, por mbetet ende hapësirë për emisione të reja që do ta pasuronin më tej këtë traditë filatelike shqiptare.

Në thelb, puna e autorit , Hysen Dizdarit është shumë më tepër sesa një pasion koleksionisti. Ajo është një kontribut i mirëfilltë në studimet historike dhe kulturore shqiptare. Përmes një objekti të vogël si pulla postare, ai arrin të rindërtojë një histori të gjatë të kujtesës kombëtare. Mesazhi i autorit është i qartë, historia e Skënderbeut duhet studiuar dhe njohur mirë nga brezi i ri, sepse ajo mbetet një burim frymëzimi për të ruajtur idealet atdhetare. Ky është një apel që shkon përtej filatelisë dhe që i drejtohet institucioneve shkencore, shkollave dhe gjithë shoqërisë shqiptare. Prandaj, libra si ky nuk janë thjesht botime të bukura për koleksionistët. Ato janë vlera kombëtare, dëshmi të kujtesës historike dhe të përkushtimit të studiuesve që me durim dhe pasion ruajnë fragmentet e identitetit tonë kulturor. Në këtë kuptim, emri i Hysen S. Dizdarit mbetet një shembull i hulumtuesit serioz, që e shndërron filatelinë në histori të gjallë.