Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Viktor Hygo, pena tragjike që predikoi humanizmin si besim

by

Albert Vataj/

Më 26 shkurt të vitit 1802, Franca dhe bota, do të priste të vinte në jetë, atë që do të prekte zenitin si poet, dramaturg, novelist, eseist, artist vizual, burrë shteti, atë… Viktor Hygoin, aktivistin e zellshëm të të drejtave dhe lirive të njeriut. Përpos të gjithash mëtoi kunguesin e patëdytë të poetit dhe vazhduesin e spikatun të romantizmit. Ishte dhe mbeti një shëmbëllesë e një penelate tragjike me sharm humaniteti.

Në galerinë e veprës, përcjellim kjartësisht si figurë qendrore njeriun e mitizuar në Sizif. Ngarëndja për të rrëmuar mes rrënojave të kohës, e për të ç’burgosur së andejmi gologotën e mundimshme të njeriut që gjen tek sekush vetveten, e beh atë gjithnjë mes rrëfimtarëve ngadhnjyes. Tipat, karakteret, figura, episode, etapat, datimet dhe rendiet historike, janë jo vetëm lënda e parë e asaj përmendore shtatlartë, por edhe brumi i një doktrine që me romantizmin dhe me emrin e Viktor Hygoit, kërkuan dhe përftuan përjetësinë.

Edhe sot ndërsa matim kohësinë tone, në këtë turravrap të çmendur përnga zdiseku, përgjojmë pa shumë qëmtesë, praninë mes nesh të personazheve që skaliti mendja, zemra dhe pena e një prej shkrimtarëve më të rëndësishëm të shkullit XIX, këtij dishepulli të njimendtë të romantizmit. Gjatë kësaj kohërendie pakkush ka mbetur jashtë asaj bote ngjethëse që sendërtoi ai me landën e një vullkani. Kurrkush nuk bitisi atë realitet cingëritës, atë univers ku hovtë një mllef dhe si një llavë flatëron gjithëkohësinë e gjëmimeve të brenshme të çdo shpirti. E gjithë kjo për ti dhënë përmasat e qiellit vullnesës për të drejtë dhe liri, dinjitet dhe dashuri. Vepra, personazhet dhe trillet e një ngulmi reagues, u bënë udhërrëfyes të rendjes së gjatë të një kreature letrare të tjetërqyshtë, që do ta ngjiste shumë shpejt të zotin e saj në fronin e famës. Gjithëkjo ka në thelb njeriun, atë brenda dhe jashtë nesh, atë më fatkeqin në kohësinë e vet.

Gjithëçfarë na lidh me Viktor Hygoin, këtë personalitet të letërsisë botërore, është ajo afri delikate e një shpirti rrapëllitës, i një pene tragjike që predikoi humanizmin si fe e gjithëkohësisë. Akti i krijimit, u shugurua prej tij si shërbesa e perëndishme e romantizmit.

Hygo e trajton njeriun në një mënyrë të tjetërsojtë nga sa e kishin mëtuar dhë qenë rrekur mbamëndjet kohore letrare. Veçmas kur gjen shteg dhe depërton në brendinë e tij të mistershme, mëdyshjet që ka njeriu rreth zgjedhjeve në jetë, konfliktin që gjallon në vetëdije, dhe metamorfoza që e përndjek në të gjithë hapat në të gjallë. Ai sheh anën vlertë të qënies, qëllimshëm për të nxjerrë që andej të virtytshmin. Nuk resht së lartësuari shpirtin dhe dhimbjen, ndërgjegjes i jep kahje hyjnore duke e naltësuar dhe himnizuar këtë krijesë si gjithnjë të njëmendtë në mirësi.

Sipas shkrimtarit njeri mund të bëhet i madh, i urtë, i dobishëm për shoqërinë, pavarësisht sesi ka qenë ai më parë. Ai depërton më në thellësi, ndoshta shumë më shumë se kishte mbërritur tjetërkush më heret.

Viktor Hygo krijoi novela dhe poema, të cilat përfshinin çështje të nalta dhe vorbulluese, ato politike dhe filozofike të historisë së asokohëshme. I trajtoi ato me një stil të lartë dhe finesë, dritëpamësi dhe fundament, nuk është aspak i mërzitshëm edhe pse shpesh ndalet në detaje që dlirin dyshimin në trill dhe mishërojnë çdo çast me shkëlqimin e vet të ngrysët dhe trishtimin pikëllues. Gjithmonë në këtë lojë ligjëruese, ka ndopak andje dhe hir për tu përfshirë, gjithëpoaq, ke diçka për të reflektuar mbi atë që trajton me aq mjeshteri Viktor Hygoi. Mjafton vetem një sentencë që ka fuqinë e një bërthame shpërthimi brendie, që të ngas me forcën dhe magjinë e një Circe dhe të përfshijë në vorbullën e përjetimit.

Për formësimin e një botëkuptimi letrar, përvoja me kryeveprat e shkrimtarit të madh, “Njeriu që qesh”, “Katedralja e Parisit” dhe “Të mjerët”, është kryekëput një ndikesë për nga përfundimet dalldisëse, të cilat lënë në gjurmën e kohës dhe në përcjelljen kundruese, gjurmë që drithërojnë. Gjithsesi këto tre vepra, dhe jo vetëm, ishin njëkohësisht dhe pasaporta ndërkombëtare e Hygoit. Mbeten sakaq emblematike për galerinë e shkrimtarit. Njëherash janë realitete letrare që paraprijnë në yshtjen e stuhishme drejt kreut këtë penë. Kohësia e këtyre veprave mëtoi në sentimentet e një qëmtesë kushtruese. Pas personazheve të skalitur me daltën e këtij dimensioni të gjithmonshëm letrar, asohere kur u botuan, sefte, në të tashmen e kohës, kur erdhën në shqip dhe u bënë yshtje e netëve pagjumë, në të sotmen e përgjithkohë, mbeten të jashtëzakonshëm. Kuazimodo, Guinpleni dhe Gavroshi janë të gjithëkohshëm. Kumti i tyre ishte, është dhe mbetet në kohësinë e gjithë shtresime shoqërore, një shkundje nga themelet, një ndërmëndje që udhëton dhe jeton me elemnetin thelbësor të jetësores, njeriun, asohere, tash e në të përgjithmonshmen.

Manteli që veshi këto personazhe është reja e zezë që noton edhe në qiejt modern, duke gërmushur me nervin e hakërrisë paqen e rrejshme sociale, patosin dhe shtrirjen jargavitëse ndjesore. Ai diti dhe ia doli t’i ikte modeleve pështira dhe melankolike që mëkoi shpirtin kumtues të asokohjes së tekstshkruesve. Nuk hezitoi të hidhej në rrapëllimën e kohës, të përballet fyta-fytas me peripecitë, me jetësoren gjithnjë në zgrip të personazheve, për ti shndrruar ato hove në shkëndija të qenësishme të ndryshesave epokale historike. Kreatura shkrimore dhe padyshim thellësisht ndjesore, arritën të mbulonin të gjitha gjinitë letrare, nga lirika tek tragjedia, nga zakonet tek satira politike, nga romani historik e social tek thmelimi i një doktrine, duke ngjallur kësisoj një lloj njëmendësie të patjetërt evropiane.

Lëvizja revolucionare-kombëtare shqiptare dhe maqedonase në rrjetën e diplomacisë sovjetike (1922-1928)

by

Mehmet Prishtina/

Konferenca e Paqes e Parisit (18 janar 1919 – 21 janar 1920) duhej të ripërpilonte hartën e Europës. Vendimet e shteteve-krijuese të sistemit të Versajës bazoheshin në teoritë e realizmit dhe liberalizmit klasik.

Duke u nisur nga idetë e liberalizmit klasik, pjesëmarrësit e Konferencës së Paqes të Parisit u përpoqën të krijonin parakushte, që shtetet e reja të jenë të “afta për jetë” (fr. “viables”), me fjalë të tjera, që territoret e tyre të mos jenë nën një prag të caktuar, të pajisen me burime ekonomike, me dalje në det etj. Nga pikëpamja e “aftësisë për jetë”, nevoja, për shembull, e Greqisë nga pjesa jugore e Maqedonisë, konsiderohej jetike. Me këtë sqarohet se përse shtetet-krijuese të sistemit të Versajës nuk e trajtuan çështjen maqedonase. Maqedonia, sipas tyre, duhej  të mbetej e ndarë.

Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca kishin një qasje krejtësisht të ndryshme ndaj çështjes shqiptare. Britania e Madhe, përballë kufizimeve të Traktatit të Londrës të vitit 1915, kërkoi mënyra për të krijuar supozime për një bashkim të mundshëm të popullit shqiptar. Por sipas Britanisë së Madhe, të mbështetur nga Franca, rruga e bashkimit duhet të kalojë përmes shpërbërjes (ndarjes) së nevojshme, me ndarjen e Kosovës dhe pjesëve veriore të territoreve shqiptare në një njësi autonome.

Si rezultat i rezistencës së vendosur të organizuar nga veprimtarët kombëtarë shqiptarë dhe mbështetjes së Udro Uillsonit, më 17 dhjetor të vitit 1920, Lidhja e Kombeve njohu sovranitetin e Shqipërisë. Në vitin 1921 u përcaktuan kufijtë e Shqipërisë së pavarur, që në përgjithësi nuk ndryshonin nga kufijtë e përcaktuar në vitin 1913. Mospërputhja midis kufijve shtetërorë të Shqipërisë me kufijtë e pretenduar nga pala shqiptare e la të hapur çështjen e bashkimit të popullit shqiptar brenda një shteti.

Prandaj, pavarësisht nga fakti nëse qëndrimi i shteteve fitimtare në Luftën e Parë Botërore ishte pozitiv (rasti i çështjes shqiptare) apo negativ (rasti i çështjes maqedonase), ato, për shkak të kufizimeve të ndryshme, nuk ishin në gjendje të realizonin plotësisht të drejtat e popujve për vetëpërcaktim. Prandaj, duke u mbështetur te stabiliteti dhe siguria, shtetet fituese ishin të vendosura të zëvendësonin parimin e vetëvendosjes, i cili nuk njihej si normë juridike, me krijimin e një sistemi për mbrojtjen e pakicave kombëtare.

Në këtë mënyrë, në sistemin e Versajës nuk mbeti vend për lëvizjet nacional-revolucionare, të cilat kërkonin zgjidhjen e çështjeve kombëtare përmes zbatimit të së drejtës së popujve për vetëvendosje. Shteti Sovjetik ishte i vetmi që shpalli të drejtën e popujve për vetëvendosje, si një nga parimet themelore të politikës së tij.

Dallimi në qasjet për të drejtën e kombeve për vetëvendosje nga ana e shteteve-krijuese të sistemit të Versajës dhe nga shteti sovjetik përcaktoi pashmangshmërinë e lëvizjeve nacional-revolucionare në Ballkan, duke i varur shpresat e tyre në shtetin, i cili, ndër të tjerat, edhe rregullimin e tij shtetëror e ka bazuar mbi të drejtën e vetëpërcaktimit.

Por për BRSS-në, lëvizjet nacional-revolucionare ishin të rëndësishme jo vetvetiu, por si forca lëvizëse e revolucionit të ardhshëm, sepse qëllimi i Bashkimit Sovjetik në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 ishte organizimi dhe zbatimi i një revolucioni botëror.

Kominterni, Komisariati Popullor për Punët e Jashtme (NKID), Kundërzbulimi Politik (INO e OGPU-së), Këshilli Ushtarak Revolucionar (Реввоенсовет) dhe Kundërzbulimi Ushtarak u përfshinë kryesisht në përgatitjen e revolucionit botëror. Funksionin drejtues e kishte Byroja politike e Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS (b).

Për hir të shtjellimit të plotë të problemeve dhe për miratim sa më operativ dhe efikas të zgjidhjeve, pranë Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS (b) u krijuan komisionet e ashtuquajtura “tematike”. Më 29 korrik të vitit 1924, Byroja Politike e Komitetit Qendror të PKR-së (b), bazuar në vlerësimin e Kominternit për ekzistencën e kushteve për një kryengritje të armatosur në Bullgari, mori vendimin për krijimin e një komisioni të posaçëm bullgar nga përfaqësues të Kominternit, Komisariati Popullor për Punët e Jashtme, Këshilli Ushtarak Revolucionar (RVS), INO i OGPU-së, Federata Komuniste Ballkanike dhe PKB-ja (e. s.).

Duke e paramenduar revolucionin në Bullgari vetëm si pikënisje të një aksioni të përgjithshëm revolucionar ballkanik, anëtarët e Komisionit Bullgar në shtator të vitit 1924 e transformuan atë në Revolucion Ballkanik.

Komisioni, qëllimi i të cilit ishte përgatitja e një revolucioni punëtor-fshatar mbarëballkanik, duhej t’i koordinonte “linjat e veprimit” me organet e interesuara sovjetike dhe të Kominternit, në raport me çështjet që lidhen me luftën revolucionare në Ballkan dhe të përcaktonte domosdoshmërinë nga zbatimi i veprimeve praktike në Ballkan.

Veprimet e përbashkëta të Kominternit, Komisariatit Popullor për Punët e Jashtme, Këshillit Ushtarak Revolucionar, INO-s së OGPU-së, Federatës Komuniste Ballkanike nën udhëheqjen e Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PKR-së (b)/ PKBS-së (b), në drejtim të përgatitjes së një revolucioni botëror, sipas metodave, mënyrave, praktikave të aplikuara etj., G. V. Çiçerin, Komisar Popullor për Punët e Jashtme (1923-1930), i etiketoi me kusht, me termin “diplomaci ilegale”.

Në parim, përkufizimi i “diplomacisë” si një mjet për arritjen e qëllimeve të politikës së jashtme lejon përdorimin e nocionit “diplomaci ilegale” në lidhje, ndër të tjera, me veprimtarinë e përgjithshme ilegale për realizimin e një prej qëllimeve të shtetit të Bashkimit Sovjetik deri në vitin 1928 – revolucionin botëror.

Por, a duhet të kufizohet përdorimi i termit “diplomaci ilegale” nga kornizat e theksuara më lart? Një pyetje e tillë nuk është parashtruar kurrë më parë. Duket në rregull, që çdo veprimtari e paligjshme që synon përmbushjen e detyrave të politikës së jashtme të një shteti të caktuar, të emërtohet si “diplomaci ilegale”. Është i padiskutueshëm fakti, që në praktikën e politikës së jashtme, vende të caktuara përdorin metoda, mjete etj., nga diplomacia ilegale, por një gjë e tillë vështirë mund të provohet. Zbatimi i nenit 9 (1) të Konventës së Vjenës për marrëdhëniet diplomatike nga viti 1961 mund të konsiderohet si një konfirmim indirekt i këtij konstatimi: Shteti i cili akreditohet, mundet në çdo kohë dhe pa detyrim për të shpjeguar vendimin e tij, të njoftojë shtetin, i cili akrediton se përgjegjësi ose çdo anëtar i stafit diplomatik të misionit është “persona non grata”, ose se çdo anëtar tjetër i stafit të misionit nuk është i pranueshëm. Shteti i cili akrediton, më pas do të tërheqë personin për të cilin bëhet fjalë, ose do t’i bllokojë funksionet e tij në atë mision sipas rastit. Një person mund të shpallet si “persona non grata” ose si person i papranueshëm edhe para se të vijë në territorin e shtetit ku është i akredituar.[1]

Specifikimi i diplomacisë ilegale sovjetike në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 u përcaktua me qëllim për përgatitjen e një revolucioni botëror, për realizimin e të cilit si mjet kryesor shërbeu diplomacia ilegale. Ashtu si organizimi i revolucionit botëror ishte një fenomen, në kuptimin e një dukurie të pazakontë në sferën e politikës së jashtme, ashtu edhe diplomacia ilegale sovjetike në periudhën nga vitit 1922 deri në vitin 1928 ishte një fenomen në sferën e diplomacisë.

Pasi njohu mundësinë e ndërtimit të socializmit në një shtet të veçantë, Bashkimi Sovjetik në politikën e jashtme kaloi në konceptin e sigurimit të interesave kombëtarë (në frymën e teorisë së Hans Morgentaut), duke lënë pas idenë e revolucionit botëror. Në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928, qendra e diplomacisë ilegale sovjetike e ngarkuar me punë në Ballkan ndodhej në Vjenë.

Një rol të veçantë në zhvillimin e negociatave me Todor Aleksandrovin në Vjenë, për botimin e të ashtuquajturit “Manifesti i Majit”, në formimin e VMRO-së (së bashkuar) dhe KONARE-s etj., luajti anëtari i Departamentit të Jashtëm të OGPU-së, Efroim Sollomonoviç Goldenshtejn, i cili njihej me pseudonimet “Çerski” dhe “Doktori”.

E. S. Goldenshtejn punoi në Vjenë nën “mbulesë diplomatike”: zyrtarisht ai gjendej në Vjenë në cilësinë e sekretarit të dytë të Përfaqësisë së Autorizuar të BRSS-së në Austri.

Diplomacia ilegale sovjetike kishte për detyrë të tërhiqte krah të saj dy organizatat luftarake më të forta dhe më të përgatitura në Ballkan, VMRO-në e Todor Aleksandrovit dhe Komitetin e Kosovës, për të bashkuar lëvizjet revolucionare shqiptare dhe maqedonase, për të krijuar një front të gjerë të vetëm revolucionar etj. Me fjalë të tjera, diplomacia ilegale sovjetike duhej të siguronte forcat shtytëse të revolucionit ballkanik.

Udhëheqësi i VMRO-së, Todor Aleksandrov, hyri në negociata me palën sovjetike për të forcuar pozitën e Organizatës në Mbretërinë e Bullgarisë, ku ndodhej baza e saj, për të nxjerrë në pah VMRO-në si të vetmen organizatë që lufton në emër dhe për emër të popullit maqedonas dhe për pavarësinë e tij, si i vetmi subjekt që përfaqëson popullin maqedonas në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Duke përgatitur “Draftin e marrëveshjes midis VMRO-së dhe Republikës Sovjetike Ruse”, Todor Aleksandrov, në fakt, shpresonte të vendoste marrëdhënie diplomatike midis dy entiteteve të barabarta, BRSS-së dhe VMRO-së në cilësinë e një kuazi-shteti. Kjo është arsyeja, pse Todor Aleksandrov erdhi në Vjenë. Por aty mësoi se pala sovjetike nuk kishte ndër mend të nënshkruante asnjë marrëveshje me VMRO-në, që do t’i jepte organizatës njohje juridike ndërkombëtare (diplomatic recognition – njohje diplomatike).

Kështu, në vend që Todor Aleksandrov të fitonte një instrument për të ndikuar në qëndrimet e autoriteteve zyrtare të Bullgarisë dhe të shteteve-krijuese të sistemit të Versajës, ai vetë u përball me përpjekjen për t’u kthyer në një instrument të zbatimit të politikës së BRSS-së. Sipas vërejtjes ironike të kreut të Organizatës Ushtarake në PKB (e. s) Kosta Jankov, ndër kërkesat ultimative të palës sovjetike ndaj Todor Aleksandrovit, mungonte vetëm një gjë, që “Tod Aleksandrov të shpallë një republikë sovjetike në Bullgari”.

Todor Aleksandrov u tërhoq nga Vjena pa e nënshkruar deklaratën e njohur si “Manifesti i Majit”. Por pala sovjetike, duke mos dashur t’i linte Todor Aleksandrovit mundësinë për të manovruar, e botoi “Manifestin e Majit”, duke theksuar se ai ishte nënshkruar nga të gjithë anëtarët e KQ të VMRO-së. Sipas pretendimeve të Dimitar Vllahovit, E. S. Goldenshtejn, duke pasur parasysh se në këtë mënyrë Todor Aleksandrov nuk do të kishte zgjidhje tjetër, veçse të bëhej instrument i politikës sovjetike ose, në rastin e largimit të tij, forcat e majta do të merrnin organizatën dhe ajo do të bëhej sërish instrument i politikës sovjetike.

Parashikimet e palës sovjetike nuk u përmbushën. Vrasja e Todor Aleksandrovit në thelb u lejoi autoriteteve zyrtare të Mbretërisë së Bullgarisë ta vinin “nën kontroll” VMRO-në. Veprimtarët maqedonas që mbronin pavarësinë e lëvizjes çlirimtare maqedonase (Dimo Haxhidimov, Arseni Jovkov, Vlladislav Kovaçev etj.) u ekzekutuan me urdhër të Ivan Mihajllovit dhe ata që arritën të shpëtonin, u detyruan të largoheshin nga Bullgaria. Prandaj, “fitorja” ndaj Todor Aleksandrovit e diplomacisë ilegale sovjetike u kthye në një dështim të plotë, të cilin pala sovjetike jo vetëm që nuk e njohu, por u përpoq ta paraqiste si një lloj suksesi.

Në negociatat me Todor Aleksandrovin u shfaqën tiparet karakteristike të veprimeve të diplomacisë ilegale sovjetike: mosrespektimi dhe padurimi ndaj palës tjetër, mungesa e fleksibilitetit, përpjekja për të arritur një rezultat urgjent, pavarësisht nga mjetet (mënyra e veprimit me sulm të stuhishëm), shkurtpamësia etj.

Të njëjtat tipare të diplomacisë ilegale sovjetike u shfaqën edhe në rastin e negociatave për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Shqipërisë dhe BRSS-së, ndonëse ato negociata supozohej të ishin vepër e diplomacisë zyrtare.

Pas ardhjes në pushtet, Fan Noli nëpërmjet përfaqësuesit të tij në Itali, i propozoi palës sovjetike që, në mënyrë të thjeshtë, duke shkëmbyer letra dhe përfaqësues të autorizuar, të vendosen marrëdhëniet diplomatike. Duke marrë parasysh rëndësinë e Shqipërisë për BRSS-së si një “pikë vëzhgimi në Ballkan” dhe si “bazë e mundshme” për veprimtarinë e diplomacisë ilegale, autoritetet kompetente dhanë një mendim pozitiv për propozimin e Fan Nolit.

Por në këtë proces ndërhyri Qendra e Vjenës. Përfaqësuesit e diplomacisë ilegale sovjetike, së bashku me përfaqësuesit e Komitetit të Kosovës, vendosën të përgatisin një draft-notë, të cilën Fan Noli më pas duhej ta dërgonte sërish në Vjenë si dokument zyrtar. Ndërhyrja e Qendrës së Vjenës bëri një rrëmujë të paprecedentë në këto negociata. Te Komisari Popullor për Punët e Jashtme, G. V. Çiçerin, vonesa e negociatave madje shkaktoi dyshime, se dikush po i sabotonte qëllimisht ata. Megjithatë, vështirësitë lindën nga përpjekja e diplomacisë ilegale për të marrë në duart e saj punën e diplomacisë zyrtare, si dhe për shkak të ngadalësisë së makinerisë burokratike sovjetike.

Çështja e vendosjes së marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe BRSS-së u zgjidh kur qeveria e Fan Nolit u gjet në një gjendje kritike. Largimi i personit të autorizuar sovjetik, A. A. Krakovecki, u kthye në “operacionin special” të Qendrës së Vjenës, i cili, ashtu si negociatat me Todor Aleksandrovin, i solli qendrës një dështim të plotë. Zëvendëskomisari e Popullit për Punët e Jashtme, M. M. Litvinov, tërë situatën e ngatërruar nga ana e Qendrës së Vjenës, me ironi e quajti si “Albaniada”.

Fan Noli, duke i propozuar Bashkimit Sovjetik vendosjen e marrëdhënieve diplomatike, shpresonte të forconte pozitën e qeverisë së tij, dhe me këtë të fitonte një instrument ndikimi në pozicionet e vendeve-krijuesve të sistemit të Versajës. Por, në vend të kësaj, veprimet e Qendrës së Vjenës patën një efekt të kundërt. Jo vetëm që Fan Noli dhe përkrahësit e tij humbën pushtetin, por edhe Komiteti i Kosovës humbi bazën e tij.

“Albaniada” u bë një shembull ilustrues i problemeve me të cilat përballej diplomacia e hapur sovjetike: mungesa e mundësisë së reagimit të pavarur dhe të shpejtë, për shkak të domosdoshmërisë, që pothuajse çdo çështje të kalonte nëpër filtrat e autoriteteve partiake; dominimi i diplomacisë ilegale mbi diplomacinë e hapur; dominimi i INO-s së OGPU-së në kompetencat e NKID-it (krijimi i marrëdhënieve midis BRSS-së dhe Shqipërisë i përkiste domenit të NKID-it, kurse Qendra e Vjenës, megjithatë, përvetësoi këtë iniciativë) etj. “Albaniada” dhe epopeja e Vjenës me VMRO-në ekspozuan natyrën sistematike të sjelljes së diplomacisë ilegale sovjetike ndaj “objekteve” të interesit të saj, të cilat për arsye të ndryshme hynë në orbitën e politikës sovjetike:

“Objektet” me interes për BRSS-në u izoluan, duke u ekspozuar dhe komprometuar për të ndërprerë mundësinë e tyre të tërheqjes; një trajtim i tillë i “objekteve” shkaktoi ose vdekjen e tyre politike (në rastin e Fan Nolit), ose likuidimin fizik të tyre (në rastet e Todor Aleksandrovit, Petar Çaulevit etj.); Qendra e Vjenës i “mbuloi” dështimet e saj katastrofike, duke formuar organizata revolucionare kombëtare (KONARE, VMRO (e bashkuara) etj.), të kontrolluara dhe të financuara nga BRSS-ja.

Duke iniciuar formimin e KONARE-s dhe VMRO-së (së bashkuar), Qendra e Vjenës vendosi që ato organizata të ndërtoheshin sipas modelit të Partisë Bolshevike, pra përmes përhapjes së organeve të tyre të shtypit.

Qëllimi kryesor i VMRO-së (së bashkuar) ishte krijimi i një shteti të bashkuar dhe të pavarur maqedonas, kurse i KONARE-s ishte vendosja e sistemeve të vërteta republikane në Shqipëri, zgjerimi i kufijve shtetërorë të Shqipërisë deri në kufijtë etnikë.

Por KONARE fillimisht synonte drejt “çlirimit të Shqipërisë nga Ahmet Zogu”.

Në fakt, përmbysja e Ahmet Zogut ishte detyra që bashkoi veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ata shpresonin për ndihmë dhe mbështetje nga BRSS-ja, por pala sovjetike nuk kishte ndër mend të mbështeste një veprim të vetëm të armatosur, pa perspektivën e një revolucioni mbarëballkanik. Iluzionet e veprimtarëve të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare u shembën përfundimisht në prill të vitit 1927.

Në prill të vitit 1927, Fan Noli, K. Boshnjaku, Lano Borshi, Nush Bushati, Omer Nishani dhe Aziz Çami në emër të KONARE-s, si dhe Bedri Pejani, Qamil Bala dhe Ibrahim Gjakova në emër të Komitetit të Kosovës, vunë nënshkrimet e tyre në një deklaratë, në të cilën, ndër të tjera, dënohej kryengritja e vitit 1926 në Shqipëri dhe u theksua se organizatat nacional-revolucionare shqiptare duhet të angazhohen në punë organizative metodike dhe “luftë politike sistematike kundër regjimit gjakatar të bejlerëve të Ahmet Zogut dhe kundër planeve luftarake të imperializmit italian, serb e grek”.

Efekti (për sa u përket pasojave negative) i deklaratës së prillit mbi Lëvizjen Kombëtare Shqiptare në thelb ishte i ngjashëm me efektin e Manifestit të Majit mbi Lëvizjen Kombëtare Maqedonase.

KONARE nuk kishte zgjidhje tjetër, veçse të përqendrohej në veprimtarinë propagandistike.

Në vitin 1928, Bashkimi Sovjetik humbi interesin e tij për Ballkanin. Qendra e Vjenës u zhvendos në Berlin dhe Komisioni Ballkanik pranë Byrosë Politike të Komitetit Qendror të SKP-së (b) u shfuqizua. Me këtë në fakt, fati i KONARE-s dhe i VMRO-së (së bashkuar) ishte i paracaktuar.

BRSS-ja pas vitit 1928 u tërhoq nga rajoni i Ballkanit për një kohë të caktuar, por veprimi i tij në periudhën nga viti 1922 deri në vitin 1928 pati pasoja të gjera.

Garancia Amerikane si doktrina e re që mbyll epokën e Status Quo-së dhe rishkruan dialogun Kosovë–Serbi

by

Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

Deklarata sintetike – “Nëse nuk shkoni mirë, më merrni në telefon dhe do ta zgjidhim” – përfaqëson një artikulim të drejtpërdrejtë të doktrinës së angazhimit strategjik të Shtetet e Bashkuara të Amerikës në çështjet kyçe të sigurisë dhe stabilitetit në Evropën Juglindore. Në planin diplomatik dhe gjeopolitik, kjo formulë nuk është thjesht retorikë politike, por sintezë e rikthimit të peshës vendimmarrëse amerikane si faktor garantues strukturor në procesin ndërmjet Republika e Kosovës dhe Serbia.

Në thelb, kjo deklaratë riformaton paradigmën e dialogut: nga një proces i karakterit procedural dhe teknik, në një proces të mbështetur mbi garanci strategjike dhe kapacitet real ekzekutiv.

I. Nga ndërmjetësim procedural në garanci strategjike

Dialogu i lehtësuar nga Bashkimi Evropian ka prodhuar një arkitekturë normative marrëveshjesh me rëndësi formale dhe juridike. Megjithatë, deficiti i implementimit ka nxjerrë në pah mungesën e një mekanizmi detyrues dhe të një garancie të fortë ekzekutive.

Në këtë kontekst, artikulimi amerikan zhvendos qendrën e gravitetit të procesit nga diplomacia teknike drejt diplomacisë së garancisë. Stabiliteti rajonal, sipas kësaj qasjeje, nuk është produkt i kompromisit procedural, por i një ekuilibri strategjik të garantuar nga fuqia transatlantike. Ky është një ndryshim cilësor: nga “facilitim” në “garantim”.

II. Sinjali për Kosovën: Siguri sovrane dhe mbështetje strategjike

Për Republikën e Kosovës, mesazhi përfaqëson një riafirmim të trefishtë:Mbështetje për sovranitetin dhe integritetin territorial, në përputhje me parimin e barazisë sovrane të shteteve;Garanci politike se dialogu nuk do të prodhojë zgjidhje që relativizojnë subjektivitetin shtetëror;Siguri juridike ndërkombëtare, që çdo marrëveshje finale duhet të jetë në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare dhe me arkitekturën euroatlantike të sigurisë.

Në planin e teorisë së njohjes dhe subjektivitetit ndërkombëtar, kjo nënkupton konsolidim të pozitës së Kosovës si aktor i plotë në sistemin ndërkombëtar dhe shmangie të çdo formule hibride që do të prodhonte ambiguitet kushtetues apo ndërkombëtar.

III. Sinjali për Sërbinë: Fundi i strategjisë së zvarritjes

Për Serbinë, deklarata ka karakter disiplinues diplomatik. Ajo nënkupton se:status quo-ja nuk mund të instrumentalizohet pafundësisht;zbatimi i marrëveshjeve është imperativ ndërkombëtar;kalkulimet taktike për lodhjen e procesit hasin në kufizimin e garancisë amerikane.

Kjo rrit koston politike të moszbatimit dhe forcon dimensionin e përgjegjësisë ndërkombëtare. Në terma të teorisë së marrëdhënieve ndërkombëtare, kemi kalim nga një situatë “ambiguiteti strategjik” në një situatë “qartësie të kushtëzuar”, ku aktorët janë të vetëdijshëm për ekzistencën e një arbitri me kapacitet real ndikimi.

IV. Dimensioni gjeopolitik: Ballkani si hapësirë e interesit strategjik amerikan

Në kushtet e rikonfigurimit të rendit ndërkombëtar dhe rivaliteteve globale, Ballkani mbetet zonë me rëndësi të veçantë për arkitekturën euroatlantike të sigurisë. Angazhimi i drejtpërdrejtë amerikan:parandalon vakumin strategjik;forcon lidhjen transatlantike;siguron që procesi i dialogut të mos devijojë nga orientimi euroatlantik.

Historikisht, momentet vendimtare për stabilitetin rajonal janë prodhuar pikërisht nga ndërhyrja aktive amerikane. Ky rikthim në paradigmën e garancisë nuk është episodik, por strukturor: ai afirmon Ballkanin si pjesë integrale të sigurisë euroatlantike.

V. Garancia amerikane si kategori strukturore e rendit rajonal

Rendi rajonal nuk ndërtohet mbi retorikë deklarative apo formula procedurale, por mbi:kapacitet garantues të një fuqie strategjike;mekanizma efektivë implementimi;balancë të qartë të përgjegjësive ndërkombëtare. Në këtë kuptim, roli i Shteteve të Bashkuara nuk është periferik, por strukturor. Ai përfaqëson një trefish garancie:

Garanci sigurie – përmes pranisë dhe angazhimit në arkitekturën euroatlantike;

Garanci politike – përmes ndikimit në vendimmarrjen strategjike;

Garanci implementimi – përmes kapacitetit për të shndërruar marrëveshjet në realitet funksional.

Në mungesë të kësaj garancie, proceset rajonale rrezikojnë të mbeten në sferën e diplomacisë deklarative. Me praninë e saj, rendi fiton stabilitet, kredibilitet dhe perspektivë afatgjatë.

Deklarata e artikuluar nga përfaqësuesi amerikan nuk është një frazë mbështetëse, por një formulë politike me peshë strukturore. Ajo sinjalizon se dialogu Kosovë–Serbi nuk mund të mbetet peng i cikleve të pafundme negociatash, por duhet të orientohet drejt një zgjidhjeje përfundimtare dhe juridikisht të qëndrueshme, të mbështetur në garanci të qarta ndërkombëtare.

Në formulim përfundimtar diplomatik:

Rendi i qëndrueshëm në Ballkan është produkt i garancisë strategjike amerikane – jo i retorikës politike, por i ekuilibrit real të fuqisë, përgjegjësisë ndërkombëtare dhe implementimit efektiv.Ky është boshti real i besueshmërisë së procesit dhe garancia themelore e stabilitetit afatgjatë në rajon.

Recitali AMA 2026

by

Dr. Afrim Shabani/

Mbrëmë ishim në Recitalin AMA, Edicioni i 13-të, dhe e ndjemë atë vazhdimësi të qetë që ndërtohet vetëm me vite pune serioze. Trembëdhjetë vite nuk janë pak, janë kohë e mjaftueshme që një ide të kthehet në traditë.

Salla ishte e gjallë. Fëmijë të vegjël që ndiqnin me sy të hapur çdo tingull. Të rinj që e kuptonin peshën e momentit. Prindër dhe gjyshër që mbanin në fytyrë atë krenarinë e heshtur që vetëm kultura e ruajtur mund ta japë. Ishte një publik i përzier në moshë, por i bashkuar në ndjeshmëri.

Programi kishte maturi artistike dhe rrjedhë natyrale. Repertori klasik, loja në instrumente muzikore, vallja, kënga, poezia dhe elementi tradicional shqiptar komunikonin pa sforcim. Si njerëz që e njohim disiplinën e skenës, e ndjejmë kur një koncert ka strukturë, dhe kjo mbrëmje e kishte. Një moment me peshë të veçantë ishte përkujtimi i të ndjerit Sami Elezi, një kontribuues i madh i muzikës shqiptare në Kërçovë. Përmendja e tij ishte një akt respekti dhe një kujtesë se arti kërkon përkushtim afatgjatë.

Mirënjohje për Besarta Bashën për qartësinë dhe ndjeshmërinë e saj artistike. Për Shoqatën “Uskana”, ShBA që prej 13 vitesh po mban këtë standard me dinjitet.

Dhe mbi të gjitha, respekt për fëmijët që dolën në skenë me guxim e seriozitet, për familjet që i mbështesin, dhe për Shkollën e Manastirit (Çikago) që ruan gjuhën dhe rrënjët tona.

Kur sheh një sallë të tillë, të re e të moshuar bashkë, e kupton se kultura jonë nuk është vetëm kujtim. Është vazhdimësi. 🇦🇱🇺🇸

(Foto nga Recitali AMA, 13th Ed.)

Marrëdhëniet Shqipëri – USA në universin filatelik shqiptar

by

Besnik Fishta/

Marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës përbëjnë një nga kapitujt më të rëndësishëm në historinë moderne të kombit shqiptar. Kjo miqësi, e ndërtuar mbi vlerat e lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes, nuk ka mbetur vetëm në dokumente diplomatike apo në fjalime historike, por është pasqyruar edhe në universin filatelik shqiptar. Pullat postare dhe Zarfat e Dites Pare (FDC) janë bërë dëshmi të domethenese artistike që ruajnë kujtesën e kësaj miqësie të veçantë.

Fillimi zyrtar i marrëdhënieve diplomatike mes Shqipërisë dhe SHBA-së daton në vitin 1922. Por rrënjët e kësaj miqësie janë edhe më të hershme, kur Presidenti amerikan Woodrow Wilson, në Konferencën e Paqes në Paris më 1919, kundërshtoi planet për copëtimin e Shqipërisë dhe mbrojti të drejtën e saj për të ekzistuar si shtet i pavarur. Për shqiptarët, Wilson mbetet një figurë historike me peshë të jashtëzakonshme, simbol i mbrojtjes së çështjes kombëtare në një moment kritik.

Pas periudhës së izolimit komunist, rivendosja e marrëdhënieve diplomatike në vitin 1991 shënoi një epokë të re bashkëpunimi. SHBA u bë një nga mbështetëset kryesore të Shqipërisë në procesin e demokratizimit dhe integrimit euroatlantik.

Një moment kulmor në marrëdhëniet dypalëshe ishte vizita e Presidentit amerikan George W. Bush në Tiranë, më 10 qershor 2007. Ishte hera e parë që një president amerikan vizitonte Shqipërinë. Pritja entuziaste popullore dhe deklaratat e tij në mbështetje të pavarësisë së Kosovës e kthyen këtë vizitë në një ngjarje historike.

       

                                                                                                 

Fig.1 Vizita me !0 Qershor 2007 e George W. Bush ne Tirane

Filatelia shqiptare e përjetësoi këtë moment me një emetim të veçantë pullash dhe FDC-je me temë miqësinë Shqipëri–SHBA. Në to paraqiten elemente simbolike si flamujt e dy vendeve, portreti i Presidentit Bush dhe motive që theksojnë partneritetin strategjik. Këto emetime nuk janë vetëm objekte koleksionimi, por dokumente historike në miniaturë.

               

                                                         

Fig.2 Zarfi special numer1 ne dedikim te vizites Presidentit G.W.Bush

               

                                     

Fig.3 Zarfi special numer2 

Në vitin 2022, Shqipëria dhe SHBA shënuan 100-vjetorin e vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Ky përvjetor u pasqyrua në një emision të posaçëm filatelik, ku dominojnë simbolet e miqësisë, bashkëpunimit dhe aleancës strategjike. Pullat dhe FDC-të e këtij përvjetori theksojnë vijimësinë historike të marrëdhënieve, nga viti 1922 deri në ditët tona, duke përçuar mesazhin e një partneriteti të qëndrueshëm, pasi sintetizon një shekull bashkëpunimi diplomatik dhe politik.

                 

                             

Fig.4 Zarf special ne dedikim te 100 vjetorit te vendosjes mardhenive diplomatike Shqiperi-USA

Përveç emisioneve zyrtare të Postës Shqiptare, edhe koleksionistët shqiptarë, nëpërmjet shoqatës së tyre, kanë realizuar një përkujtim të veçantë me rastin e përvjetorit të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Një ekspozitë e tillë u organizua në Tiranë nga koleksionisti i shquar Dr. Jovan Basho, ku u paraqitën produkte filatelike interesante dhe të rralla, që përkonin me 101-vjetorin e marrëdhënieve diplomatike Shqipëri–SHBA (1922-2023) dhe me 80-vjetorin e emetimit të pullës amerikane me flamurin shqiptar (09.11.1943–09.11.2023), e cila përcillte mbështetjen ndaj rezistencës antifashiste të popullit shqiptar.

                     

                                           

Fig.5 Zarf special i krijuar nga filatelisti  Jovan Basho dedikuar pervjetorit te vendosjes mardhenisve diplomatike Shqiperi-USA

Një dimension thelbësor i miqësisë shqiptaro-amerikane është roli vendimtar i SHBA-së në çështjen e Kosovës. Ndërhyrja e NATO në vitin 1999, e udhëhequr kryesisht nga SHBA, i dha fund një periudhe të errët për popullin e Kosovës. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë, e cila u njoh menjëherë nga Shtetet e Bashkuara.

Filatelia shqiptare dhe ajo e Kosovës kanë pasqyruar këtë mbështetje përmes emetimeve që simbolizojnë lirinë, paqen dhe miqësinë me SHBA-në. Flamujt, shqiponja dykrenare dhe elementet e aleancës euroatlantike janë motive të shpeshta në këto seri.

Filatelia nuk është thjesht një pasion koleksionistësh; ajo është një formë arti dhe dokumentimi historik. Çdo pullë apo FDC me temë miqësinë Shqipëri–SHBA përçon mesazhe të qarta, mirënjohje për mbështetjen amerikane në momentet kyçe të historisë sonë. vlerësim për partneritetin strategjik në NATO, theksim të rolit të SHBA-së në pavarësinë dhe konsolidimin e shtetit të Kosovës, besim në një të ardhme të përbashkët në familjen euroatlantike.

Miqësia Shqipëri–SHBA mbështetet në vlera të përbashkëta dhe interesa strategjike. Në të ardhmen, bashkëpunimi pritet të thellohet në fusha si siguria, investimet ekonomike, energjia, teknologjia dhe arsimi. Filatelia shqiptare do të vazhdojë të pasqyrojë këtë marrëdhënie, duke e shndërruar çdo përvjetor, vizitë zyrtare apo arritje të përbashkët në një kujtesë të përhershme në miniaturë.

Nga qëndrimi historik i Woodrow Wilson-it në mbrojtje të Shqipërisë, te vizita e Presidentit George W. Bush në Tiranë dhe mbështetja e vazhdueshme për Kosovën, SHBA ka qenë një aleate strategjike dhe një mike e veçantë e shqiptarëve. Filatelia shqiptare e ka fiksuar këtë miqësi në mënyrë dinjitoze, duke e kthyer në pjesë të trashëgimisë sonë kulturore dhe historike.