Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Amerika dhe Rendi i Ri Botëror: Forca, Përgjegjësia dhe e Ardhmja e Perëndimit

by

Nga Cafo Boga, M.A. IRD — 15 janar 2026

“Bota e vjetër po vdes dhe e reja po përpiqet të lindë: tani është koha e përbindëshave.”
— Antonio Gramsci. 

Bota po hyn në një epokë të re—jo më të përcaktuar nga një fuqi e vetme dominuese, por nga konkurrenca mes shumë fuqive. Koha kur Shtetet e Bashkuara dhe bota perëndimore mund të diktonin rregullat globale në mënyrë të njëanshme ka përfunduar. Ajo që vjen në vend të saj nuk është kaosi, por një sistem multipolar ku ndikimi ndahet mes SHBA-së, Kinës, Indisë, Evropës dhe rajoneve në rritje si Afrika dhe Jugu Global më i gjerë. Në këtë realitet të ri, udhëheqja nuk do t’u takojë kombeve më të zhurmshme, por atyre më të afta—atyre me institucione të forta, thellësi teknologjike dhe kohezion shoqëror.

Pavarësisht pretendimeve të shpeshta se shteti-komb po zbehet, ai nuk po zhduket. Ajo që po merr fund është iluzioni se sovraniteti i vetëm garanton sukses. Në shekullin XXI, fuqia matet jo vetëm me kufij dhe ushtri, por me kontroll mbi teknologjinë, energjinë, të dhënat dhe zinxhirët e furnizimit. Vendet që përshtaten do të lulëzojnë; ata që dështojnë nuk do të zhduken, por do të bëhen gjithnjë e më të parëndësishëm.

Shtetet e Bashkuara mbeten qendrore në sistemin global—por jo më dominuese si parazgjedhje. Deficitet e vazhdueshme tregtare dhe borxhi i huaj në rritje kanë bërë që disa ta krahasojnë modelin ekonomik amerikan me një skemë Ponzi. Në të vërtetë, Amerika përfiton nga një privilegj unik: emetimin e monedhës rezervë botërore. Ky sistem nuk është mashtrues, por është i brishtë. Ai varet nga besimi global në stabilitetin, produktivitetin dhe udhëheqjen amerikane. Nëse ky besim dobësohet, rreziku nuk do të jetë një kolaps i menjëhershëm, por një erozion i ngadalshëm i ndikimit.

Për të rikthyer forcën afatgjatë, Shtetet e Bashkuara duhet të ribalancojnë ekonominë e tyre. Kjo do të thotë të prodhojnë më shumë dhe të konsumojnë më pak, të rindërtojnë industri strategjike brenda vendit, të rikthejnë disiplinën fiskale pa mbytur rritjen dhe të përfundojnë konfuzionin mes mirëqenies dhe borxhit të përhershëm. Në botën moderne, fuqia e qëndrueshme nuk vjen nga dominimi, por nga rezistenca.

Politikisht, Shtetet e Bashkuara ndodhen në një udhëkryq. Polarizimi thellohet ndërsa shtresa e mesme tkurret dhe pabarazia zgjerohet. Megjithatë, kriza më e thellë nuk është ideologjike—është strukturore. Një shoqëri e ndarë mes një elite të ngushtë dhe një shumice që lufton për mbijetesë nuk mund të mbetet e qëndrueshme për shumë kohë. Rindërtimi i shtresës së mesme nuk është më vetëm një prioritet ekonomik; është një domosdoshmëri demokratike dhe linja e fundit e mbrojtjes kundër shkatërrimit sistemik.

Ngritja e Donald Trump duhet kuptuar në këtë kontekst. Ai e ndjeu saktë fundin e rendit të vjetër global dhe sfidoi supozimet e rrënjosura prej kohësh mbi tregtinë, Kinën dhe aleancat. Duke vepruar kështu, ai hapi debate që vendi i kishte shtyrë për dekada. Megjithatë, stili i tij konfrontues shpesh dobësoi aleancat dhe institucionet—pikërisht themelet e fuqisë së qëndrueshme. Trump nuk e futi Amerikën në luftë globale, por paparashikueshmëria e tij rriti rrezikun e gabimeve në një sistem ndërkombëtar tashmë të tensionuar.

Duke parë përpara, transformimi më i madh do të vijë nga teknologjia—sidomos inteligjenca artificiale. IA do të zëvendësojë miliona vende pune rutinë në administratë, transport dhe shërbime. Ky do të jetë tronditja më e shpejtë e tregut të punës në historinë moderne. Rreziku nuk është vetëm papunësia, por fragmentimi shoqëror nëse shoqëritë dështojnë ta menaxhojnë tranzicionin.

Sfida e Amerikës është pra e dyfishtë: të konkurrojë globalisht ndërsa mban të bashkuar shoqërinë brenda vendit. Kjo kërkon investime masive në aftësi—jo vetëm në arsim tradicional; ngritjen e profesioneve me qendër njeriun si kujdesi social, mësimdhënia dhe mirëmbajtja teknike; si dhe një përpjekje kombëtare për rindërtim të përqendruar në infrastrukturë, siguri energjetike, siguri kibernetike dhe shërbim publik. Me kalimin e kohës, mekanizma të rinj për mbështetje të të ardhurave mund të bëhen të pashmangshëm—jo si ideologji, por si matematikë në një ekonomi të automatizuar.

Për Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin më gjerë, pyetja nuk është më nëse do ta udhëheqin botën vetëm. Ajo epokë ka kaluar. Pyetja e vërtetë është nëse ata mund të udhëheqin me shembull—duke dëshmuar se demokracia, inovacioni dhe stabiliteti shoqëror mund të bashkëjetojnë ende në një botë të rrezikshme dhe që ndryshon me shpejtësi.

Pesëdhjetë vjet nga tani, bota nuk do të qeveriset nga perandori, por nga sisteme. Kombet që do të kenë sukses nuk do të jenë ato që bërtasin më fort për madhështinë, por ato që në heshtje ndërtojnë kompetencë: institucione të forta, ekonomi përshtatëse dhe shoqëri kohezive.

E ardhmja nuk do t’u përkasë kombeve më të forta.
Do t’u përkasë atyre më të përgatitura.

Çfarë do të thotë kjo për Bashkimin Evropian

Për Bashkimin Evropian, rendi i ri botëror është njëkohësisht provë dhe pikë kthese. Për dekada, Evropa e ndërtoi forcën e saj mbi integrimin ekonomik duke u mbështetur në fuqinë amerikane për siguri dhe udhëheqje globale. Kjo formulë nuk mjafton më. Në një botë multipolare të shënuar nga konkurrenca strategjike, pasiguria energjetike, rivaliteti teknologjik dhe presioni gjeopolitik në kufijtë e saj, BE-ja duhet të evoluojë nga një bashkim kryesisht ekonomik në një aktor politik dhe strategjik më koherent.

Kjo nuk do të thotë braktisje e partneritetit transatlantik—por forcim i tij përmes përgjegjësisë më të madhe evropiane. E ardhmja e BE-së do të varet nga aftësia për ta shndërruar peshën ekonomike në besueshmëri gjeopolitike, për të mbrojtur modelin demokratik brenda vetes dhe për t’u ofruar perspektivë reale evropiane rajoneve fqinje, veçanërisht Ballkanit Perëndimor. Në epokën e re, Evropa nuk do të gjykohet vetëm nga idealet, por nga kapaciteti për të vepruar.

Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin Perëndimor

Për Shqipërinë, Kosovën dhe Malin e Zi, rendi i ri botëror paraqet njëkohësisht rrezik dhe mundësi. E ardhmja e tyre do të varet më pak nga deklaratat e orientimit dhe më shumë nga forca e institucioneve, çrrënjosja e korrupsionit, besueshmëria e reformave dhe aftësia për të krijuar mundësi brenda vendit. Në një botë ku shtetet e vogla gjykohen nga performanca e jo nga simpatia, këto vende duhet të përqendrohen në ndërtimin e demokracive funksionale, ekonomive të qëndrueshme dhe shoqërive që mund t’i mbajnë të rinjtë e tyre në atdhe.

Vendi i tyre në Perëndim nuk do të sigurohet vetëm nga historia, por nga kompetenca, qëndrueshmëria dhe guximi për të reformuar. Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimi më gjerë nuk mund të thithin më valë të mëdha emigrantësh ekonomikë; e ardhmja duhet ndërtuar aty ku njerëzit jetojnë—jo të eksportohet jashtë në kërkim të mbijetesës.

Afërsia e vazhdueshme e Serbisë me Rusinë mbetet një problem strategjik për rajonin—jo për shkak të historisë apo kulturës, por sepse e lidh Serbinë me një fuqi në rënie që ofron simbolikë, jo zhvillim. Rusia nuk mund të ofrojë investimet, aksesin në tregje apo modernizimin që i nevojitet Serbisë, ndërsa Bashkimi Evropian tashmë përfaqëson të ardhmen e saj reale ekonomike. Rruga më e mirë përpara nuk është rreshtimi i detyruar, por një zgjedhje e matur e bazuar në interesin kombëtar: ankorimi i qartë në Evropë, normalizimi i marrëdhënieve me fqinjët dhe zëvendësimi i paqartësisë gjeopolitike me realizëm ekonomik—duke zgjedhur prosperitetin afatgjatë mbi rehatinë politike afatshkurtër.

“Nuk mbijeton më i forti i specieve, as më i zgjuari, por ai që përshtatet më mirë ndaj ndryshimit.” —  Charles Darwin

Këmbana lufte – “Gruaja që Vinte nga Mjegulla” botohet në gjuhën angleze

by

Rafaela Prifti/

Kur lufta e kaluar por aspak e fashitur vjen të turbullojë paqen, vegimet e romanit Gruaja që Vinte nga Mjegulla të autorit Luan Rama bëhen imazhe goditëse të marrëzisë që kërcënon jetën dhe dashurinë. Mund të kishte qenë, dhe, mbase një ditë, mund të jetë një film i ngadhënjimit të njerëzores mbi çmendurinë e fashizmit, nëse fati do ndjek dëshirën e skenaristit të mirënjohur të katër filmave me metrazh të gjatë, përveç shumë filmave dokumentarë, që janë vetëm një pjesë e veprës voluminoze të tij në letërsi, studime historike e publicistikë.

Fillesa erdhi gjatë xhirimeve në Kurvelesh në vitin 1986 kur Luan Rama “dëgjoi historinë e italianit që kishte mbetur pas lufte dhe këndonte opera italiane.” Menjëherë e tërhoqi subjekti për film por “kohët ikën,” thotë ai, dhe “kur nisën ndryshimet shkrova një tregim dhe më pas romanin.” I nisur nga ngjarje jetësore, romani shpalos, përmes protagonistes, jetën e të një të riu italian, student i konservatorit të Milanos, i cili thirret në armë në ushtrinë italiane dhe, me premtimin se do kthehet tek ajo, niset për në Shqipëri në vitet 40. Pas luftës konsiderohet i pagjetur ose i zhdukur derisa gati pesëdhjetë më vonë një lajm në gazetë në kohën e ndryshimeve i jep shkas të dashurës së tij të rinisë, sopranos Laura Simoni, të bëjë udhëtimi e kundërt që ka bërë Alberto i saj gjatë luftës. Ajo gjen familjen shqiptare që i ka shpëtuar jetën ushtarit të plagosur për vdekje dhe e ka adoptuar atë pasi ai ka humbur kujtesën e vetes.

Është historia e një dashurie të këputur e të humbur dhe e shumë jetëve të ndërprera nga marrëzia e luftës. Paqja e asnjërit nuk është e paprekshme nga luftërat e shkuara dhe atyre që mund të afrohen sakaq. Shfaqja e një anije me refugjatë shqiptarë në brigjet e Brindisit të Italisë, si edhe varka të tjera që lundrojnë me çarçafë si vela në kohët antike mjafton për të sjellë thirrjet e të përvuajturve të furtunave të fatit në vitet 90, ndërsa në kohën e luftës të rinjtë italianë shkonin në drejtim të bregdetit përkarshi ku do takonin fate të tjera. I veshur me uniformën fashiste kishte shkuar edhe i dashuri i saj, Alberto, dhe nuk ishte kthyer më. Fakte historike si riatdhesimi i eshtrave të ushtarëve italianë të rënë në Shqipëri gjatë luftës i përjetësuar tek Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur dhe referenca të tjera janë ndërthurur mjeshtërisht nga autori, i cili është historian i apasionuar. Njoftimi në gazetat italiane për një tenor në fshat shqiptar i japin shtysën Laurës të niset me bashkëshortin e saj për ta gjetur të vërtetën për Alberton si një shlyerje fajësie dhe përmbushje drejtësie ndaj së kaluarës.

Mllefi dhe revolta e kaq viteve e pafashitur brenda saj vërshon vrullshëm nga Laura për ata “që i besuan demagogjisë së Musolinit dhe i shërbyen me zell,” një prej të cilëve ishte babai i saj. “Ju nuk bëtë asgjë për ta ndaluar Alberton kur qyteti ushtonte nën çizmet dhe marshet e këmishëzinjve të Musolinit,” i zbrazet ajo. Mbështetësit e së keqes e kanë të lehtë të qetësojnë fajësinë me arsyetimin se nuk kanë vrarë njeri ngaqë nuk kanë qenë asgjë më shumë se nëpunës të thjeshtë. “Verbëria juaj ndihmoi fashizmin. Ju e sollët atë në Itali!” kundërshton Laura. Ndërsa nëna e Albertos ka humbur shikimin, i ati nuk jeton më, edhe fatet e personazheve të tjerë, si shokët e Liceut dhe trupës së Operës mbartin dramat e shkaktuara nga lufta.

Me të drejtë autori e konsideron romanin “një himn për muzikën.” Novela është kompozuar e gjitha me një repertor të pasur operistik dhe arie klasike nga një botë që kumbonte me muzikë përpara se të zhytej në shurdhërinë e territ nën peshën e shuarjes së rinisë, njerëzve, dashurive, dhe jetës. Sintetizimi i muzikës me ngjarjet e romanit të Luan Ramës projektohet në përfytyrimin tonë dhe pyet veten: A ka qenë ti ndonjëherë Gruaja që Vinte nga Mjegulla?

Romani Gruaja që Vinte nga Mjegulla është botuar nga shtëpia Albas në 2023. Një vit më pas përkthimi frëngjisht është publikuar nga botuesi Le Petit Vehicule, Francë. Në 2025 në italisht nga botimet Montebone, Milano, Itali në 2025 dhe së fundi nga EMAL në anglisht. Foto nga Artan Malaj, qershor 22, 2025, shkrimtari Luan Rama dhe Rafaela Prifti, përurimi i novelës Epistolari i Zaratës, Katedralja e Shën Gjergjit, Boston.

The Last Besa…

by

Gjergj Arianiti Krasniqi/

Në hijen e maleve të veriut të Shqipërisë, ku ligje të lashta ende pulsojnë nën sipërfaqen e jetës moderne, Elira kthehet në fshatin nga i cili u arratis fëmijë — jo më vajza që të gjithë mbajnë mend, por një grua që mban mbi supe peshën e një premtimi të gdhendur në gjakun e familjes së saj. Njëzet vjet më parë, babai i saj u vra sipas Kanunit: një sistem brutal nderi dhe hakmarrjeje, më i vjetër se vetë kujtesa. Tani, Elira gjendet e përfshirë në një komplot shumë më të thellë — një rrjet që shkon përtej gjakmarrjes dhe hyn në mekanizmat e fshehtë të pushtetit që sundojnë rajonin.

E ndjekur nga fise rivale, e manipuluar nga historiani enigmatik Riza dhe e tërhequr drejt një lidhjeje të papritur me Gjonin, varrmihësin e heshtur që di shumë më tepër sesa duhet, Elira duhet të përballet me një të vërtetë më të rrezikshme se çdo armë e drejtuar ndaj saj: Kanuni është rishkruar prej kohësh, dhe ajo po jeton brenda versionit të drejtësisë së dikujt tjetër.

Ndërsa dhuna shpërthen dhe besnikëritë copëtohen, Elira bëhet boshti mbi të cilin anon e ardhmja e fshatit — drejt lirisë ose shkatërrimit. Për të mbijetuar, ajo duhet të vendosë se çfarë do të thotë nderi në një botë ku çdo betim ka një çmim të fshehur dhe çdo jetë mund të merret në emër të traditës.

Një thriller i errët, atmosferik, i zhanrit Balkan noir, që eksploron identitetin, dhunën e trashëguar dhe guximin e nevojshëm për të thyer zinxhirët e së kaluarës.

Rreth Autorit:

Gjergj Arianiti Krasniqi është një shkrimtar shqiptaro-amerikan, veprat e të cilit ndërthurin thellësinë psikologjike, historinë kulturore dhe atmosferën noir. I lindur në Kosovë gjatë luftërave të ish-Jugosllavisë dhe i rritur mes dy botëve, Krasniqi mbështetet në traditën gojore, legjendat dhe peizazhet morale të ashpra të fëmijërisë së tij për të krijuar histori që eksplorojnë identitetin, nderin dhe forcat e padukshme që formësojnë fatin njerëzor.

Shkrimi i tij njihet për ritmin kinematografik, prozën e ngarkuar emocionalisht dhe portretizimet e nuancuara të personazheve të kapur mes traditës dhe ndryshimit. Me formim në letërsi dhe film, Krasniqi sjell një autenticitet të rrallë në përshkrimin e gjakmarrjes, Kanuneve rurale dhe terrenit kompleks emocional të familjeve të lidhura nga heshtja dhe detyrimi.

The Last Besa është romani i tij debutues dhe libri i parë i një serie të planifikuar thrillerash Balkan noir.

Kur nuk shkruan, Krasniqi udhëton nëpër rajon duke mbledhur histori lokale, duke intervistuar të moshuar dhe duke hulumtuar rrëfime të harruara që shpesh bëhen fara e letërsisë së tij. Aktualisht jeton në West Hollywood, Kaliforni.

FRANG BARDHI ME VEPRËN E TIJ, APOLOGJI E SKËNDERBEUT MBROJTI ME BURIME TË SHEK.XV E XVI, ORIGJINËN SHQIPTARE-ARBËRORE  TË SKËNDERBEUT

by

Hysen S.Dizdari /

17 JANAR 1468 – 17 JANAR 2026 – NË KUJTIM TË 558 VJETORIT TË VDEKJES SKËNDERBEUT – NË KUJTIM  TË 390 VJETORIT TË  VEPRËS: SKËNDERBEU –APOLOGJI

Prof.Dr. Moikom Zeqo ka thënë: “DIJETARI MË I MADH SHQIPTAR I SHEKULLIT XVII ËSHTË PADYSHIM FRANG BARDHI.”

Frang Bardhi , me veprën e tij, “APOLOGJI E SKËNDERBEUT”, e vitit 1636 ju kujton , studjuesve  e historianve : Se kur shkruan vepra mbi historin e një përsonaliteti apo një kombi, duhet të mbeshtetur, në  dy  parime themelore që kanë rëndësi vendimtare  për vertetësinë e veprës tyre në fushën e historisë :

PARIMI I PARI : NË METODËN  E KËRKIMIT SHKENCORË 

PARIMI I DYTË: NË TË  VERTETËN  SHKENCORE

Frang Bardhi ( 1606 – 1643) ,lindi Nënshatë (Kallmet) të Zadrimës në vitin 1606 , në një famijle me tradita të larta ,atëdhetare, patriotike dhe fetare. Në fillim u shkollua në kolegjin e Loretos në Romë , pastaj në vitin 1633 vazhdoi studimet – si i pari student shqiptar – në Kolegjin Urban të Propagandës Fide në  Romë, ku kreu studimet e thelluara, në filozofi e teologji dhe ku  thellojë njohuritë në gjuhët  latinishtë  e italishtë. Pasi u doktorua në teologji u emërua ipeshkëv i Sapës. 

Në vitin 1635 botoi në Romë fjalorin e parë të gjuhës shqipe, Fjalor latinisht-epirotisht(shqip) me 5640 zëra. Fjalori përmban 5000 fjalë të përkthyera në shqip, e shtojca në fund, kurse pjesa shqipe përmbledh rreth 2500 fjalë.

Në vitin 1636 , me kërkesë të  bashkëatëdhetarve të tij,brenda 15 ditve shkroi Kryevepren e tij në  mbrojtje të origjinës shqiptare të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj KastriotiSkënderbeu: “Skënderbeu- Apologji”.

Në vepren e tij : “Skënderbeu- Apologji”, Frang Bardhi duke u mbeshtetur në argumente shkecorë e burime historike të kohës Skënderbeut, të shek XV-XVI, të cilat vertetojnë origjinën e pa diskutueshme shqiptare të Skënderbeut, hedh poshtë , fletushkën e priftit sllav, Tomeo Markoviçi, (peshkopi boshnjak)  i cili u përpoqë të mohonte origjinën ARBËRORË-SHQIPTARE, të Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , duke e qujtur sllav. 

Në vepren e tij:“Skënderbeu- Apologji”, botuar në vitin ,1636, në Romë , përkthyer në gjuhën shqipe nga ,Stefan I. Prifti ,botim i tretë 1999.

Frang Bardhi në f-91 thekson:

“Por unë nuk e quaj pa vend të them edhe diçka , për familjen ,atdheun dhe origjinën e Skënderbeut ose Gjergj Kastriotit.Duke u mbeshtetur, pra në autorë shumë të sprovuar, e të dëgjuar, unë do të provojë,(që kundeshtari të skuqet t,i dalë përpara numrit të madh të historianve fort të shquar), se familja e Kastriotve në Epir apo Arbëri dhe se Kastriotët nuk e kanë fillin e tyre nga i biri i Vukashin Marganaviçit.Gjithashtu unë do të provojë nga autorë të ndryshëm me vlerë dhe nga mendimi i përgjithëshëm i epiriotve apo i arbërorve se Joani (Gjoni), prindi i Skënderbeut ka lindur nga kjo familje shumë e vjetër dhe se prandaj ne duhet të pohojmë se ai është i ndryshëm nga Juanis Margnavçi.”

Frang Bardhi , për të vertetuar  shkencërisht , origjinën shqiptare – arbërore të familjes Kastriotve dhe të  Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , u mbeshtetë në burimet historike të dijëtarve, historianve, shkrimtarve, mbretërve ,  princave  të shekullit , XV e  XVI ,por edhe në kujtimet përsonale të Papa Piu –II.

MË POSHTË PO JAPIM  BURIMET HISTORIKE,ORIGJINALE KU U MBESHTETË ,DIJETARI I MADH I SHEK.XVII, FRANG BARDHI, PËR  VEPRËN E TIJ:“SKËNDERBEU- APOLOGJI”, E VITIT 1936.

BURIMI-PARË 

VOLATERRANI (1451-1522)-Humanist italian(Babai i tij, sekertarë i Papa Kalisit-III-dhe Papave pasues) 

Frang Bardhi, theksonë në, f-92-93

 “Më pëlqen sigurisht që ta nis nga Volaterrani , i cili shkurt, dhe por shumë qartë i dëshmon këto të gjitha.Ky autor kur bënë përshkrimin e Maqedhonisë dhe të pjesëvet të saj, nga të cilat e para thotë se është Arbëria shperhet kështu në Gjeografinë e tij: 

“Tri sidomos familje i zotëronin të gjitha këto vende bashkë me Epirin (për të cilin do të flas më poshtë) Këto familje ne i pamë të gjitha të mërguera në Romë.Komnenët (Aranitët),që rrjedhin nga një fis stamollitësh, zotëronin  vendet bregdetare, Durrsin, Vlorën, e shumë të tjera.Nga kjo familje Araniti vdiq në paqë dhe i pa cënuar, por bijtë e tij u dbuan. Ndër këta Konstadini, burrë hero në pamje e në trimëri, u ftua në juridiksionin subalpin të Italisë.

Familja e dytë është ajo e Kastriotve, nga të cilët  Joan (Gjoni) Dibra ose Dobrensi zotëronte Trojën (Krujën) dhe disa vende të tjera më përbrenda.”Pastaj Voltarreni vazhdon të tregojë shumë gjëra të tjera lidhur me këtë familje (ku pohon se Skënderbeu është pasëardhës i Pirros dhe i emrit Alëksandër). dhe përmend si familje të trëtë atë të Dhesprotvetë.”

BURIMI I I DYTË 

MARIN BARLETI  (1450-1513) 

Humanist i shquar shqiptarë i Shek XV. Frang Bardhi, theksonë f-95-96:

Këtyre mund tu shtojmë edhe Barletin i cili flet kështu në librin e parë , kur prek origjinën e Skënderbeut: 

“ Gjatë kësaj kohe në Epir, -që të mos kujtoni se dëshërojë të zgjatem fort me historitë e hueja,-shquhej ndërmjet mbretërvë të vegjël dhe princërve të tjerë , emri mjaft fisnik i Joan (Gjon) Kastriotit , për sundimin e tij si në qytete të tjera , si në Krujë veçanarisht.Dhe meqenëse nuk e quaj me vend që fisi i Skënderbeut të mbetet krejt i  pa njohur, por edhe s,kam ndërmend që të përshkruaj tërë vargun e të parve të tij, do të jem i kënaqur të prek vetëm një gjë ,se krerët e fisit Kastriotve kane rrjedhur nga EMATIA, prej një dere fusnike dhe ka sunduar në Epir njëkosisht me lavdi e fatëbardhësi.Mbi këta të gjithë siç fillova të tregojë , ishte veçanarisht Joani (Gjoni), ai spikati për urtësi, rëndësi e shpirt madhësi të paepur , pastaj edhe për virtyte të tjera, se edhe për bukurinë e rrallë të trupit , në ja vlen në këtë rast ta përmendim edhe këtë veti.”

BURIMI I I TRETË 

SEBELIKU (Lat, Sabelicus)- (1436-1506) 

Emëri i vertetë, Merkanton Koçi. Historian italian i Shek.XV. 

Frang Bardhi, f-101-102, theksonë:

Sebeliku  në librin e 9-të, “ Histori e Venedikut” ka  këto fjalë: 

“Pasi kaloi në Arbëri,(d.m.th.sulltan Murati), e sulmoi Skënderbenë më fort se kurrë. Thonë se ky i fundit ka qënë trim me armë dhe pas Pirros, i cili luftoi me romakët në Itali, Arbëria se ka pas shokun e tij.Babai im Joan Koçi ,i cili në moshë shumë të re kishte qënë , ushtarë me rrogë në luftën e Kalabrisë nën trimin Robert Orbinin, e kish zakon të më tregonte se e kishte parë këtë arbërorë, i cili me gjashtëqind kalorës ishte hedhur në Apuli në emer të mbretit Ferdinant, të luftoi krah çveshur herë me heshtë , herë me shpatë të përdredhur, të plagosë e të vrasë në betejë aq shumë njerëz, sa as gjithë skuadra që kish pas, duke i kallur tmerrin armikut.Ky(Skënderbeu), si e shtiu përsëri në dorë principatën e Arbërisë, e mbrojti atë sa ishte gjallë kundër turqve me shumë pak njerëz ,duke treguar kështu, një trimëri të madhe e të pashoqe.

Me vete mbante gjashtëqind kalorës të zgjedhur dhe thuajse kurrë nuk përdorte një numer më të madh.Me këta shpesh herë i theu dhe i bëri të merrnin arratinë ushtritë turke, që ishin shumë më të mëdha në numer.”

BURIMI I KATERT

JOAN BAPTISTA PIGNËN-Historian Italian i Shek.XVI

Frang Bardhi,në,f-104, theksonë: “Por nuk mund të lë pa përmendur këtu Joan Baptista Pignën , i cili në librin e Historisë të princërve “atesitë”, pikërsishtë në librin 8 shkruan kështu”: 

“Por në një gjendje kaq kritike zbriti në Bari në kohën e duhur , Gjergj Kastrioti i mbiquajtur Skënderbe. Ky mbasi kishte bërë armëpushim për një vit me turkun armikun e përhershëm të tij, me nxitjen e pontifikut dhe të Insubrinit, nxori në kontinentë disa legjione dhe 700 kalorës epiriotas…Pastaj ai e mbrojti me trimërinë më të madhë këtë krahinë nga sulmet e turqëve dhe Krujën e fortifikuar.

Dërmoi Sinamin, Isuf Bregun, Karaxha Begun, Sheremetin, Ballabanin, Jakupin , komandant të Sulltanit. Mehmetin i  cili e rretheoi për së dyti Krujën e detyroi të largohet me turpë.”

BURIMI I PESTË 

Kardinali, PETRO BEMBINI (1470 -?) ,Historian italian-Shek.XV

Frang Bardhi, në f-105, theksonë: 

 “Ja se sa unanimisht Skënderbeu thirret e konsiderohet ARBËRORË apo EPIRIOTAS, kardinali Petro Bembini burrë i madhërishëm, në librat e  “Historisë së Venedikut” e quan (Skënderbeun) EPIRIOTAS, e  Tuberonin dalmatas dhe Tuberonin raguzian, të dy abatë, të cilët nuk dëshuan ta quanin ARBËRORË.Po lë gjithashtu mënjëanë , shkrimtarë të tjërë të pa numert e të shquar italjane  e poetë si Joan Batista Marinini…”

BURIMI I GJASHTË

 MARGARITA SARROKI (1560 -1617)

Poete e shquar italiane e Shek.XVI-Frang Bardhi, në f–105, theksonë:

 “Grueja fisnike Margarita Sarroki e cila ka hartuar me shumë mjeshtëri një poemë (libërëzë), për lavdin e Skënderbeut, ku e quan vazhdimisht kryetrimin tonë ARBËRORË.”Bot.1-1606 e Bot.2-1623

[Poetesha italiane ,Margarita Sarroki(1560 -1617) në vitin,1606 shkroi një poemë prej 23 këngësh për Skënderbeun, të cilën e ka titulluar: “Scanderbeide” d.m.th  “Këngët e Skënderbeut”.Ajo u frymëzuar nga trimëritë e kryetrimit dhe  me këtë poemë, ajo  e ka vendosur, emrin e saj të pavdekshëm, në  letërsinë, italiane e botërore.(H.D)]

BURIMI SHTATË:
 GJERGJ BARTOLDI- Humanist i Shek, XV, Nga -Praga

Frang Bardhi, në f–107, theksonë:

 “Ky autor, pra, ndërsa po shkruan në hyrja të vepërzës së tij, për Skënderbenë flet kështu për prindin e tij Joan (Gjonin): 

“Babai i Skënderbeut, Joan(Gjon) Kastrioti ka qënë pric i shkëlqyer i Epirit dhe i Arbërisë.Ky e ka origjinë e tij nga fisi bujar dhe mbretërorë  i mbretit të Epirit- Pirro dhe është zot i shumë qyteteve të Epirit dhe të krahinave të tjera, ndër të cilat Kruja ka qënë veçanarisht e dalluar për fuqinë dhe qëndresën e saj.”

BURIMI TETË:

JOAN TARKOGNATI ( ?-1566)- Historian Italian i  Shek.XV- Frang Bardhi, në f-108, theksonë:

“ Pas këtyre po shtojë edhe Joan Tarkognati, i cili, në pjesën e dytë të librit të 17 –të  “Historisë së botës”, kur shkruan për veprat e sulltanit të turqvet , thotë kështu për Joanin (Gjonin)prindin e Skënderbeut: “Edhe Murati gjithash,  pat sulmuar shpeshherë hungarezët dhe vllahjanët. E mbasi bëri shumë deme në Bosnje e në Arbëri, pushtoi atje Krujën, qytetë i fortë e përshtatur, të cilin thonë se e mori nga Joan (Gjon) Kastrioti, zot i Arbërisë, bashkë me tre bijët e tij, me qëllim që të sigurohej se Joani (Gjoni) nuk do t,i dilte nga besa që i kishtë dhënë dhe se do ishte kështu partizan i tij i devotshëm.”

BURIMI NËNTË: 

PAPA  PIU-II- (Nxjerrë nga kujtimet-bashkëkohës 

i Skënderbeut)-Shek.XV 

Frang Bardhi, në f-113-114 , theksonë:

 “Po ju le të dëgjojmë, nëse ju pelqen dëshminë e shënuar të  vetë  Skënderbeut, i cili në përgjigjëjen që i bënë , Princit të Tarantos, Joan Antonit i shkruan kështu për origjinën e fisit të vet, sipas kujtimeve të PAPA-Piu-II”:  [Pjesë nga letra e Gjergj Kastriotit,H.D]                               

“Gjergji zot i Arbërisë, i dërgonë përshëndetje Joan Antonit, princit të Tarantos….Unë e mbajë mend mirë se ai ka qenë mbreti yt,(Alfonsi) ,përse i biri nuk ja zënka vendin babës për ty? Baben e ke adhuruar dhe të birin kërkonë ta rrëzosh ? Kush ta dha këtë fuqi? Mos vallë thonë se të përket ty apo pontifikut të Romës të caktojë mbretërit e Siqelisë? 

Unë kam ardhur të ndihmojë kundër pabesisë tende dhe kundër tradhtive të pa numerta të parësisë së tij Ferdinantin, birin e mbretit në fjalë , sepse ky është mbret i proklamuar nga Selia  apostolike…Pastaj ti e përbuzë fisin tonë dhe arbërorët i quan bagëti.Sipas zakonit tënd, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë.Të parët tanë kanë qenë EPIROTAS, nga ata ka dalë  ai PIRROJA me emër, sulmin e të cilit me zi  mundën ta durojnë romakët dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë…s,ke sesi vë përballë epiriotve burra trima, tarantinër, këtë farë të qullosur njerzish, të lindur vetem për të zënë cironka. Në thënçë se ARBËRIA është pjesë e Maqëdhonisë, atëhëre të parët tanë i njeh shumë më fisnik ,sepse ata nën ALEKSANDRIN u futen deri në Indi dhe nënshtruan të gjitha fiset, që u dilnin përpara , me lehtësinë më të madhe…..” 

BURIMI  DHJETË – MARIN BARLETI

Humanistë  shquar i shek.XV-të, Frang Bardhi, në f -123, theksonë:

  “Siç del qartë nga Barleti, dhe  nga priviligjet e familjes imperjale të Flav Engjillit, ky princ shumë i fuqishëm përdorte një shqipe dykrenare  mbi një fushë të kuqe. Këtë  stemë Skënderbeu e pat prej të parve dhe stërgjyshërve të tij.”

PËRSHËNDETI SHQIPTARËT, KUDO NDODHEN NËPËR BOTË, ME NJË PJESË TË POEMËS TË  CITUAR NGA FRANG BARDHIT NË  VEPRËN :“APOLOGJINË E SKËNDERBEUT” , BOTIM -1636

TE QUAJTUR “BETEJA E HERKULIT ME SKËNDERBEUN” , E POETIT TË SHEK. XV, GJON JAKOV RECINI, ( ME ORIGJINË DALMATE):

SKËNDERBEU EPIROTAS FLUTURON,

ME FORCË TË MADHE SI STUHI,

DUELIN E ASHPËR E FITON,

KRENAR, ZEMËRFATOS AI.

KALIN E PAPËRMBAJTSHËM MBAN,

SKËNDERBEU I LINDUR NGA EPIRI,

HERKULIN KUNDËRSHTAR PËRBALLË,

E SHIGJETON ME SYTË PREJ YLLI.

AI PARZMORE PREJ LËKURE KA,

SHIGJETË, SHTIZË E HARK GJIGAND,

TEK HERKULI I TEBËS NJË TOPUZ HATA,

E HEDH AI ME FURI QË LARG.

LITERATURA:

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1636

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1968

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1999

-Frang Bardhit, Fjalori, botim, Prishtinë 1983.

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” Prishtinë 1978.

– Tonin Çobani, “Frang Bardhi dhe relacionet e tij”, Shkodër 2006.

– Dhimitër Shuteriqit :Të dhënat për këta fjalorë janë nxjerrë nga “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

Fund me, 16 Janar 2026

Ismail Qemali, 16 janar 1844 – 24 janar 1919

by

Udhëheqës i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, themelues i shtetit shqiptar. Lindi në Vlorë më 16 Janar 1844 në një nga familjet më të mëdha të Shqipërisë së Jugut. Pasi kreu shkollën fillore në vendlindje, vijoi studimet në shkollën plotore turke në Selanik, ku ishte internuar familja e tij dhe më pas kreu gjimnazin “Zosimea” në Janinë. Në vitin 1860 punoi si përkthyes pranë zyrës së përkthimit të Portës së Lartë. Nga vitet 1862-1864 shërbeu në administratën vendore në Janinë e më pas u transferua në Tërhallë, e përsëri në Stamboll. Ai mori pjesë, së bashku me Jani Vreton, Hoxhë Tahsinin, Kostandin Kristoforidhin, Pashko Vasën e Sami Frashërin, në mbjedhjen e parë për caktimin e alfabetit të shqipes dhe për formimin e një shoqërie kulturore shqiptare.

Ismail Qemali pati në vijim një varg detyrash të larta në administratën turke si: kryesekretar i Ministrisë së Punëve të Jashtme në Stamboll, mytesarif i Varnës (Bullgari), guvernator i Danubit të Poshtëm (Tulxhë-Bullgari) etj. Më 1877 Porta e Lartë e akuzoi si kundërshtar të politikës së Sulltan Abdyl Hamitit II dhe përkrahës të pikëpamjeve liberale të Mithat Pashës (funskionar i lartë i Perandorisë, reformator, opozitar). Me këto akuza Porta e Lartë e dënoi me 7 vjet internim në qytetet Kytahja, Eskishehir dhe Bursa në Anadoll. U lirua më 1884 dhe u emërua si mytesarif i sanxhakut të Galiopolit dhe guvernator i Vilajejtit të Tripolit Libi. Më 1900 për t’u shpëtuar ndjekjeve të sulltanit, u arratis nga Turqia dhe i dorëzoi dorëheqjen sulltanit, duke e motivuar largimin e tij nga Stambolli, se në këtë mënyrë do t’i shprehte më mire idetë e tij dhe do t’i kushtonte kujdesin e duhur çështjes shqiptare.

U aktivizua në lëvizjen patriotike shqiptare, mori pjesë në përpjekjet për caktimin e një alfabeti të përbashkët të gjuhës shqipe dhe për formimin e një shoqërie kulturore shqiptare. Ismail Qemali zhvilloi gjithashtu veprimtari të ngjeshur politike në Europë për njohjen e kombit dhe të të drejtave të tij. Mori pjesë në lëvizjen xhonturke, në krahun përparimtar të saj, që ishte për njohjen e e të drejtave të kombeve të Perandorisë, por u hodh kundër Xhonturqve, kur këta morën pushtetin dhe vendosën diktaturën ushtarake. Më 1909 mori pjesë në kundërrevolucionin kundër Xhonturqve dhe u zgjodh kryetar i Partisë Liberale (Ahrar). U dallua si frymëzues dhe organizator i kryengritjes kundërosmane të viteve 1910-1912. Së bashku me Luigj Gurakuqin e patriotë të tjerë hartoi Memorandiumin e Greçës të qershorit 1911 dhe në fund të atij viti mori nismën për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të vitit 1912. Më 19 nëntor 1912 njoftoi bashkëatdhetarët se do të mblidhej në Shqipëri një Kuvend Kombëtar. Në këtë kuvend, që u mblodh nën kryesinë e tij më 28 nëntor 1912 lexoi deklaratën e shpalljes së Pavarësisë të Shqipërisë dhe ngriti flamurin kombëtar. Pas kësaj u caktua kryetar i Qeverisë së Përkohshme dhe minister i Punëve të Jashtme.

Në politikën e tij të jashtme Ismail Qemali u bë i papajtueshëm ndaj çdo cënimi të pavarësisë e të sovranitetit kombëtar. Pavarësisht kushteve të vështira të brendshme e të jashtme, qeveria e kryesuar nga Ismail Qemali mori një varg masash për organizimin dhe ndërtimin e shtetit të pavarur. Ismail Qemali u tregua burrë shteti dhe diplomat largpamës, mbrojti me vendosmëri shtetin e pavarur shqiptar. Por Fuqitë e Mëdha nuk e njohën Qeverinë e tij. Vitet e fundit të jetës i kaloi në mërgim duke punuar për zgjidhjen e drejtë të çështjes kombëtare dhe krijimit të shtetit shqiptar ku të përfshiheshin të gjitha trojet e tij.

Ismail Qemali vdiq në Peruxhia më 24 janar 1919.

Instituti Lumo Skendo