Nga Rafael Floqi/

Bota po hyn në një fazë të rrezikshme të historisë së saj moderne, ku armët bërthamore po rikthehen nga tabu strategjike në instrumente presioni politik. Skadimi i marrëveshjes New START, që për dekada kufizoi arsenalet e SHBA dhe Rusisë, shënon jo vetëm fundin e një traktati, por kolapsin e një mendësie: idesë se vetëpërmbajtja bërthamore është interes i përbashkët i njerëzimit. Në mesnatën e së enjtes, një marrëveshje 15-vjeçare e quajtur New START skadoi dhe bashkë me të u hoqën kufijtë mbi numrin e armëve që të dyja palët mund të dislokonin në raketa, bombardues dhe nëndetëse.

Për herë të parë që nga vitet më të errëta të Luftës së Ftohtë, dy fuqitë më të mëdha bërthamore nuk kanë më asnjë kufizim ligjor mbi numrin e armëve strategjike. Siç paralajmëroi Christine Wormuth nga Nuclear Threat Initiative:

“Nuk ka më barriera kufizuese për madhësinë e arsenaleve bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Kjo nuk ka ndodhur prej dekadash.” Kjo situatë nuk është aksident historik. Ajo është produkt i vendimeve politike, i arrogancës strategjike dhe i refuzimit për të pranuar se bota e sotme nuk mund të menaxhohet me instrumentet e djeshme – por as pa asnjë instrument fare”.

Presidenti Trump shkroi të enjten në rrjetet sociale: “Në vend që të zgjasim ‘NEW START’-in (një marrëveshje e keq-negociuar nga Shtetet e Bashkuara që, përveç gjithçkaje tjetër, po shkelet rëndë), ne duhet t’u kërkojmë ekspertëve tanë bërthamorë të punojnë për një traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar, që të zgjasë për një kohë të gjatë në të ardhmen.”

Shtëpia e Bardhë i kishte thënë më herët NPR-së se Trump dëshironte të “përfshinte Kinën në bisedimet për kontrollin e armëve”.

Ndërkohë duke folur më herët këtë javë për mbarimin e afërt të marrëveshjes, zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, paralajmëroi se bota do të ishte “më e rrezikshme” pa kufizime mbi arsenalet bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë.

Çfarë bënte marrëveshja New START

New START u negociua me Rusinë gjatë presidencës së Barack Obama-s. Në atë kohë, marrëveshja ishte thjesht kapitulli më i fundit i një përpjekjeje 50-vjeçare për të ulur numrin e armëve bërthamore që secila palë kishte të drejtuara nga tjetra. (“New START” është shkurtimi për New Strategic Arms Reduction Treaty – Marrëveshja e Re për Reduktimin e Armëve Strategjike. Ajo zëvendësoi marrëveshjen e mëparshme START I, të nënshkruar në vitin 1991 nga Presidenti George H. W. Bush dhe Mikhail Gorbachev.)

Në kulmin e Luftës së Ftohtë, këto shifra besohet se ishin rreth 12 mijë, tha Rose Gottemoeller, profesoreshë në Universitetin Stanford dhe drejtuese e negociatave për New START.

“Marrëveshja New START i uli [SHBA-në dhe Rusinë] në 1.550 koka bërthamore të dislokuara.”

Çfarë humbi njerëzimi me fundin e START-it

Marrëveshjet START nuk e bënë botën të sigurt, por e bënë më pak të çmendur. Ato krijuan një sistem inspektimesh, njoftimesh dhe verifikimesh që ulën rrezikun e gabimeve. Siç e përshkroi një ish-zyrtar i Komandës Strategjike të SHBA-së:

“Kontrolli i armëve nuk i eliminon armët bërthamore; ai eliminon surprizat.”

Mbi 25 mijë njoftime për lëvizje raketash, bombarduesish dhe nëndetësesh u shkëmbyen gjatë jetës së New START-it. Inspektorët amerikanë dhe rusë shkonin në bazat e njëri-tjetrit. Kjo transparencë nuk ishte shenjë miqësie, por frike të ndërsjellë – frikë e arsyeshme.

Sot, kjo frikë është zëvendësuar nga supozimi. Dhe në strategjinë bërthamore, supozimi gjithmonë prodhon skenarin më të keq.

Ukraina: dhe normalizimi i kërcënimit bërthamor

Lufta në Ukrainë ka qenë laboratori i ri i kësaj logjike të rrezikshme. Rusia nuk ka përdorur armë bërthamore, por i ka futur ato në diskursin e përditshëm politik dhe ushtarak. Paralajmërime, zhvendosje doktrinash, retorikë e qëllimshme për përshkallëzim nga Putini. të gjitha kanë shërbyer për një qëllim të vetëm: ta bëjnë armën bërthamore sërish mjet presioni.

Një analist ushtarak rus e formuloi hapur këtë realitet: “Nuk mund të kërkosh transparencë strategjike nga një shtet që e shpall armik ekzistencial.”

Por precedenti është më i rrezikshëm se vetë konflikti. Mesazhi që del nga Ukraina qw i dorëzoi armët e saj bërthamore, është i qartë për pjesën tjetër të botës: nëse ke armë bërthamore, bota sillet me kujdes; nëse nuk ke, je i zëvendësueshëm.

Tajvani: konflikti që mund të thyejë tabunë globale

Nëse Ukraina është prova e sotme, Tajvani është prova e nesërme. Një konflikt mes SHBA-së dhe Kina mbi Tajvanin do të ishte përplasja e drejtpërdrejtë e dy superfuqive bërthamore në një teatër pa asnjë mekanizëm kontrolli armësh.

Paqësori nuk ka START, nuk ka inspektime, nuk ka linja besimi të krahasueshme me ato të Luftës së Ftohtë. Çdo incident detar apo ajror mund të përshkallëzohet shpejt. Dhe ndryshe nga Evropa, distanca gjeografike nuk ofron kohë reflektimi – armët hipersonike e shkurtojnë vendimmarrjen në minuta.

Lindja e Mesme dhe paradoksi izraelit

Lindja e Mesme është një vatër e përhershme krize, por sot ajo është më e rrezikshme se kurrë. Izraeli, i cili zotëron armë bërthamore në mënyrë jozyrtare, operon si fuqi bërthamore rajonale pa asnjë regjim kontrolli. Kjo krijon një ekuilibër frike, por edhe një asimetri të thellë.

Çdo konflikt me Hezbollah-un, çdo përplasje me Iranin, zhvillohet nën hijen e një kapaciteti bërthamor që askush nuk e pranon zyrtarisht, por të gjithë e marrin parasysh. Ky është një destabilitet i heshtur, por real.

Irani: mësimi i gabuar që po mësohet

Çështja e Iran është nyja ku bashkohen hipokrizia globale dhe frika strategjike. Superfuqitë i kërkojnë Iranit të mos zhvillojë armë bërthamore, ndërkohë që vetë modernizojnë arsenalet e tyre dhe heqin dorë nga traktatet.

Irani ka nxjerrë mësimin e gabuar, por logjik: vendet pa armë bërthamore janë të ekspozuara; vendet me armë bërthamore mbijetojnë. Ukraina e vërteton këtë; Koreja e Veriut po ashtu.

Nëse Irani arrin armën bërthamore, gara rajonale do të jetë e pashmangshme. Arabia Saudite, Turqia, ndoshta edhe Egjipti do të ndjekin të njëjtën rrugë. Lindja e Mesme do të bëhet një mozaik fuqish bërthamore në konflikt të përhershëm. Ndaj është i nevojshëm kufizimi i tyre me çdo kusht.

India dhe Pakistani: bërthamorja me rrezik maksimal

Nëse SHBA-ja, Rusia dhe Kina e trajtojnë armën bërthamore si instrument prestigji global, India dhe Pakistan e përfaqësojnë versionin më të rrezikshëm të saj: armën bërthamore si zgjatim të konfliktit historik dhe identitar.

Të dy vendet kanë zhvilluar arsenale bërthamore jo për dominim global, por për të frenuar njëra-tjetrën në një rivalitet të përhershëm, të mbushur me luftëra, kriza kufitare dhe nacionalizëm agresiv. Problemi është se ky ekuilibër frike është jashtë çdo arkitekture ndërkombëtare kontrolli: nuk ka traktate kufizuese, nuk ka mekanizma verifikimi dhe nuk ka komunikim të strukturuar krize të krahasueshëm me atë të Luftës së Ftohtë. Çdo incident në Kashmir, çdo sulm terrorist, çdo përplasje ushtarake mund të përshkallëzohet shpejt në një konflikt ku vendimmarrja bërthamore ndodh nën presion ekstrem kohor dhe politik.

Në këtë kuptim, India dhe Pakistani tregojnë se rreziku bërthamor nuk vjen vetëm nga superfuqitë, por edhe nga fuqitë rajonale të bllokuara në histori, emocione dhe mungesë mekanizmash frenues. Ato janë paralajmërimi më i qartë se pa kontroll armësh dhe pa diplomaci krize, bërthamoret nuk kanë nevojë për superfuqi për të kërcënuar njerëzimin

Trump: diagnozë e saktë, ekzekutim i vështirë

Në këtë panoramë të errët, qasja e Donald Trump ndaj kontrollit bërthamor shpesh është keqkuptuar ose karikaturizuar. Trump e quajti New START një marrëveshje “të keq-negociuar” dhe refuzoi ta zgjaste pa përfshirjen e Kinës. Kritikët e panë këtë si sabotim. Por nga këndvështrimi strategjik, diagnoza e tij nuk ishte e gabuar.

Po — citimi më i fundit i Donald Trump lidhur me idenë e një marrëveshjeje të re bërthamore është dokumentuar gjatë komentit të tij ndaj skadimit të New START, ku ai tha se: “If it expires, it expires. We’ll just do a better agreement.” “Nëse skadon, skadon. Ne thjesht do të bëjmë një marrëveshje më të mirë.”

Kjo deklaratë, e bërë në një intervistë për The New York Times, pasqyron qasjen e tij ndaj skadimit të New START — që ai të mos kërkojë thjesht zgjatjen e një traktati të vjetër, por të synojë një tratativë të re, më “moderne” dhe gjithëpërfshirëse, që mund të përfshijë edhe aktorë të tjerë si Kina. Një version i ngjashëm i kësaj linje është ripërsëritur edhe në komentet e tij më të fundit, bazuar në raportimet e medias amerikane se ai ka kërkuar që ekspertët bërthamorë të punojnë mbi një “traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar” në vend të zgjatjes së traktatit ekzistues.

Trump kishte të drejtë në një pikë thelbësore: nuk mund të ketë kontroll bërthamor të qëndrueshëm në shekullin XXI pa Kinën. Një sistem që kufizon SHBA-në dhe Rusinë, ndërsa i lejon Kinës të zgjerohet pa kufi, është i destinuar të dështojë.

Një strateg amerikan e formuloi qartë: “Kontrolli i armëve që injoron Kinën është kontroll armësh me afat skadence.”

Trump gjithashtu ekspozoi një hipokrizi të vjetër: traktatet shpesh shërbenin për të ngrirë avantazhet ekzistuese, jo për të krijuar siguri reale. Nga kjo pikëpamje, refuzimi i tij për të vazhduar një marrëveshje të vjetëruar pa rinegocim ishte akt realizmi, jo nihilizmi.

Problemi nuk ishte që Trump kërkoi përfshirjen e Kinës, por që bota nuk ishte gati për modelin e ri që kjo kërkon. Kina nuk pranon të hyjë në një marrëveshje që do ta “institucionalizonte inferioritetin”, siç deklaruan vetë ekspertët e saj. Rusia nuk kishte interes ta shtynte Pekinin. Dhe kështu, sistemi u shemb.

Teknologjia: katalizator i apokalipsit të gabuar

Në epokën bërthamore të shekullit XXI, rreziku nuk buron vetëm nga arsenalet, por nga shpejtësia dhe automatizimi me të cilat ato mund të përdoren. Armët hipersonike kanë shkurtruar kohën e paralajmërimit nga dhjetëra minuta në pak minuta, duke e zhvendosur vendimmarrjen bërthamore nga analiza strategjike te reagimi instinktiv. Inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në sistemet e paralajmërimit të hershëm, duke rritur efikasitetin, por edhe rrezikun e alarmit të rremë—një rrezik që historia e Luftës së Ftohtë e ka provuar tashmë si potencialisht fatal. Militarizimi i hapësirës, ndërhyrjet kibernetike në sistemet e komandimit dhe iluzioni i “luftës së saktë” po krijojnë një realitet ku udhëheqësit mund të tundohen të besojnë se përshkallëzimi është i menaxhueshëm. Ironia tragjike është kjo: sa më “të zgjuara” bëhen armët, aq më e vogël bëhet hapësira për gjykim njerëzor, për dyshim dhe për ndalim. Në këtë kontekst, apokalipsi nuk vjen nga çmenduria, por nga gabimi teknik ,nga një algoritëm i keqinterpretuar, nga një sinjal i rremë—një fund i botës jo i qëllimshëm, por i “llogaritur

Përfundim: një botë me shumë vatra, pa asnjë frenë

Nga Ukraina te Tajvani, nga Gaza te Irani, bota po hyn në një epokë ku konfliktet rajonale ndërthuren me logjikën bërthamore globale. Fundi i START-it nuk është shkaku i kësaj gjendjeje, por simboli i saj më i qartë.

Trump kishte të drejtë të thoshte se sistemi ishte i vjetëruar. Por bota nuk arriti të ndërtojë një sistem të ri. Dhe sot, njerëzimi ndodhet mes dy gabimeve: traktateve të pamjaftueshme të së kaluarës dhe mungesës totale të rregullave në të tashmen.

“Në epokën bërthamore, strategjia, paralajmëronte, Henry Kissinger, nuk ka më të bëjë me fitimin e luftërave, por me parandalimin e tyre. Paradoksi është se armët që garantojnë mbijetesën, njëkohësisht e kërcënojnë atë.”

Nëse superfuqitë vazhdojnë të mendojnë në terma prestigji dhe frike, jo mbijetese kolektive, atëherë armët bërthamore nuk do të mbeten përgjithmonë teori strategjike. Historia nuk do t’i gjykojë për mungesë fuqie, por për mungesë urtësie.

Ndërkohë, SHBA-ja është e shqetësuar për rivalët e saj bërthamorë, veçanërisht për Kinën. Duke folur të mërkurën, Sekretari i Shtetit Marco Rubio tha se qeveria nuk do të konsideronte bisedime për kontrollin e armëve nëse Kina nuk merr pjesë.

“Presidenti ka qenë i qartë në të kaluarën se për të pasur kontroll të vërtetë të armëve në shekullin XXI, është e pamundur të bësh diçka pa Kinën,” tha ai.

Duke pasur parasysh gjithë pasigurinë globale, Wormuth shprehet e shqetësuar se SHBA-ja mund të fillojë të rishqyrtojë madhësinë e arsenalit të saj.

Nëse kjo do të ndodhte, do të kishte me shumë gjasa kërkesa të reja për të dislokuar më shumë armë bërthamore për të synuar objekte të reja kineze dhe ruse, paralajmëroi ajo.

“Shumë shpejt e gjen veten në një botë shumë të çuditshme të logjikës së armëve bërthamore,” tha ajo, duke shtuar se në atë logjikë, shpesh duket sikur sa më shumë armë, aq më mirë.

Dhe çmimin nuk do ta paguajnë superfuqitë – do ta paguajë njerëzimi. Ndaj duke e mbyllur me Kissingerin “Detyra e një burri shteti sot është të parandalojë katastrofën, jo të arrijë triumfin.’ Dhe unë do të apeloja në emër të njerëzimit:

“STOP APOKALIPS NOW!”.

Fjala e ruan të vërtetën atëherë kur pasoja e saj nuk lihet jashtë, por kthehet te një përgjegjësi që e mban. Në skajin e ndërgjegjes publike rri një copë letër e palosur, e zverdhur nga pritja, ku është shkruar vetëm një fjalë: “nesër”. Ajo copë letër nuk ka emër, nuk ka datë, nuk ka firmë, ka një pezullim që përsëritet dhe, me këtë përsëritje, e mëson shoqërinë ta ndjejë mungesën e pasojës si gjë të durueshme, jo si turp. Aty ku “nesër”-i rri mbi gjithçka si justifikim i lehtë, fillon të ndihet një rend i padukshëm që nuk ka nevojë për kërbaç, sepse i mjafton që kthimi të mos vijë.

Kur fjala mbetet pa pasojë, ajo mund të merret për drejtësi pa sjellë drejtësi, mund të merret për guxim pa sjellë çmim, mund të merret për ndryshim pa e lëvizur gjykimin. Në atë hapësirë ku fjala nuk kthehet në përgjegjësi të mbajtur, vonesa nis të bëhet përparësi e shmangies, shtyrja gjen arsyetim, arsyetimi vishet si kujdes, dhe kujdesi nis të merret për virtyt.

Sa herë që virtyti shërben si mbulesë e mos-përgjegjësisë, barazia zbehet pa britmë e pa kërcënim, sepse faji moral zhvendoset nga shmangia te kërkesa. Dhe barazia, kur turpërohet kërkesa, nis të humbasë vend, pa u dëgjuar asnjë zhurmë. Një republikë rritet kur barra morale bie mbi shmangien dhe dinjiteti mbetet te kërkesa, ndërsa ajo dobësohet kur kërkesa del e zbutur përpara se të dalë e drejtë, dhe shmangia del e qetë përpara se të dalë e përgjegjshme.

Kjo rrëshqitje rrallë vjen si stuhi, më shpesh kalon si ndryshim i vogël në mënyrën si flitet, si pritet, si pranohet. E drejta nis të shpjegohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa nis të kërkojë pranueshmëri para se të kërkojë barazi, ndërkohë qetësia vesh petkun e maturisë, maturia i ngjan drejtësisë, dhe drejtësia mbetet një fjalë e rëndë që nuk e gjen dot pasojën e vet.

Këtu e mira e fjalës rrëshqet në ndjesë, ndërsa e padrejta merr pamje qetësie. Barazia lidhet me vendin ku bie faji moral i mos-kthimit. Atje ku turpi i ngjitet kërkesës, vonesa fiton pafajësi, atje ku turpi kthehet te shmangia, vonesa e humb pafajësinë dhe shmangia nis ta humbë lehtësinë shoqërore. Kjo peshore nuk ka nevojë për shfaqje, ajo rri te një pyetje e kthjellët, e cila nuk flet për emocione, por për barrë, kush e mban pasojën, kush e shtyn, dhe çfarë e mbron atë shtyrje.

Pas ’90-ës liria u shpall si horizont, dhe ky ishte çast i madh, por forma që e mbron lirinë nga përdorimi i lig u hollua në shumë vende. Kur forma bëhet e brishtë, njeriu shkon te rruga e shpejtë sepse kërkon siguri. Kur rruga e shpejtë kthehet në prirje, e drejta mëson të justifikohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa, në vend që të hyjë si masë, fillon të hyjë si bezdi. Në atë masë, shmangia fillon të falet pa e ndier veten fajtore, sepse shoqëria, e lodhur nga pritja, e merr pezullimin për mençuri, dhe mençuria, kur ngatërrohet me pezullimin, ia jep kohës pushtetin që ligji s’ia dha dot.

Kjo falje e heshtur nuk lind nga një e keqe e madhe, por nga përsëritja e një faljeje të vogël. Falja e shpejtë e pezullimit, e thënë si kujdes, e bën mos-përgjegjësinë të ndihet e pranueshme dhe e bën kërkesën të ndihet e tepërt. Pesha zhvendoset pa u vënë re, kërkesa mban turpin, shmangia mban rehatimin.

Kur rehatimi i shmangies merret për paqe, barazia mbetet jashtë, jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt. Dhe në atë pikë, pa u dukur, shoqëria nis ta përdorë vetveten si mbulesë për gabimin e vet.

Këtu urtia nis të lexohet si kundër-rend, jo si fjalë e butë e as si qetësi e blerë me dorëzim. Njeriu shkon ta mbyllë çështjen “për paqe”, sepse paqja e çastit josh, dhe, përpara se paqja të shndërrohet në alibi, ndalet. Kjo ndalesë s’vjen për të gjykuar njerëzit, as për t’u vënë buzëqeshje morale mbi kokë tjetrit, vjen që e drejta të mos gjykohet si bezdi dhe falja të mos kthehet në mbulesë të pezullimit.

Aty urtia njihet si masë e brendshme, energjia nuk shuhet, veçse lidhet me kufirin dhe me përgjegjësinë e mbajtur.

Dhe kjo lidhje, kur bëhet e përbashkët, ia heq kohës mundësinë të shtiret si virtyt.

Në atë masë bëhet e lexueshme edhe shenja që dallon urtinë nga maska e saj.

Urtia që ul çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur si kujdes, rrëshqet në falje që mbron të padrejtën, urtia që e rrit çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur me përvujtni, i jep barazisë formë.

Këtu hapet një ndarje që mbron edhe njerëzinë nga keqleximi, mëshira që mbron njeriun e lodhur ka fytyrë njerëzore, falja që mbron mungesën e kthimit ka fytyrë politike.

E para e mban njeriun, e dyta e mban shmangien.

Këtu rritet pushteti i vonesës.
Ai rritet kur përgjegjësia humb atë që e mban, sepse askush nuk mbetet ai që e mban pasojën.

Ai rritet kur e vërteta del nga qendra e vëmendjes jo se u rrëzua, por se u pezullua, dhe pezullimi nis të merret për maturi.

Ai rritet kur kërkesa nis të duket teprim, jo ngaqë është e gabuar, por ngaqë bie mbi një kulturë që e ka bërë shtyrjen vend të sigurt.

Në atë masë, koha përdoret si përparësi e shmangies, dhe pushteti, kur e merr këtë përparësi, e ndjen veten të larë edhe pa u pastruar.

Nga kjo lind boshti i kohës së privatizuar dhe i kohës së përbashkët.

Koha bëhet pushtet kur pabarazia e pritjes bëhet normë, njëra anë mësohet të presë, ndërsa tjetra mësohet të mos kthehet.

Koha bëhet e përbashkët kur kthimi ka të njëjtin prag për të gjithë, sepse barazia nuk lind nga fjala e bukur, por nga e njëjta masë mbi të gjithë.

Në këtë bosht, shtyrja s’mbetet vetëm vonesë, bëhet mënyrë për të zotëruar kohën e tjetrit dhe për të prekur dinjitetin e tij, derisa barazia pushon së qenë parim dhe nis të duket si akses.

Këtu sendet e vogla marrin peshë pa folur. Një vulë pa bojë, e lënë mbi një fletë që s’ka shenjë, rri si dëshmi e një përgjegjësie pa vend, ajo vulë nuk flet për zyrë, flet për mungesë pragut, sepse kur s’ka prag, kthimi s’ka ku të bjerë.

Kur fjala zgjatet pa kthim, shfaqet dëmi që prek zemrën e demokracisë, e vërteta nis të lexohet si teatër, edhe kur është e vërtetë.

Ajo humb fuqinë detyruese dhe kthehet në koment, dhe kur gjithçka bëhet koment, gjykimi publik venitet pa u dukur.

Shoqëria mëson të mos besojë jo nga mungesë e së vërtetës, por nga mungesë e kthimit, dhe ky mosbesim, kur bëhet gjendje e përhershme, e bën të drejtën të duket e pambështetur.

Kjo s’është dramë që kërkon zë, është rrënim që rritet në heshtje, sepse kuptimi zbrazet kur fjala s’kthehet.

Në atë zbrazje del përballë urgjenca dhe emergjenca e shpallur si gjuhë e përditshme.

Shpejtësia ka të drejtën e vet morale kur vjen nga dhimbja e vërtetë e shoqërisë, megjithatë shpejtësia që ia shkurton lehtësinë shmangies dhe shpejtësia që rrit vetëm avullin e çastit nuk rrijnë në të njëjtin rend.

Kur thirrja rrit koston mbi shmangien, ajo ruan vlerë, kur thirrja rrit vetëm avullin, ajo nis të humbë peshë.

Dhe kur avulli kthehet në peizazh, peizazhi pushon së detyruari, sepse detyrimi lind nga kufiri dhe jo nga përsëritja.

Këtu shfaqet shterimi i protestës, jo si fyerje e kundërshtimit, por si ligj vlere i sjelljes publike.

E drejta për kundërshtim nuk shterohet, shterohet mjeti kur kthehet në prirje që s’i vendos kosto shmangies.

Kur kundërshtimi përsëritet pa kthim te pasojat, ai bëhet pamje, pamja mund të ngrohë për një çast, por nuk detyron.

Pushteti e njeh peizazhin dhe s’i druhet, kufirit i druhet, sepse kufiri i vë një prag, dhe pragu e kthen fjalën nga koment në detyrim.

Këtu shfaqet tepria e parashikueshme.

Kur kundërshtimi bëhet klimë, pushteti vesh këmishën e stabilitetit, frika nga kaosi nis t’i paraprijë frikës nga padrejtësia, parashikueshmëria kthehet në mall që blihet si virtyt, dhe “ekuilibri” merr pamje shpëtimi.

Kjo s’ka nevojë për emra që të kuptohet, sepse është ligj sjelljeje, kur tepria nuk detyron, ajo i jep pushtetit certifikatën e ekuilibrit.

Nxehtësia poshtë shpenzohet, koha sipër zgjatet, dhe shtyrja e gjen veten edhe më e mbrojtur, në këtë kthesë dëmtohet ai që kërkon kthim, dhe përfiton ai që e mban pezullimin si strehë.

Në këtë rend urtia merr edhe kuptimin e saj real e të vërtrtë opozitar, pa u kthyer në thirrje sheshi.

Protesta mbetet e drejtë, urtia e ruan protestën që të mos shterojë, zemërimi shpesh është sinjal drejtësie, urtia e mban zemërimin në masë, që masa të ruajë besueshmërinë e kufirit.

Kufiri, në politikë, i ngjan një pragu që i kujton pushtetit se çdo ditë e shtyrë ka çmim, pa prag kundërshtimi kthehet në gjendje, me prag kundërshtimi kthehet në rend, dhe rendi e bën kundërshtimin të frikshëm pa e bërë të shfrenuar.

Këtu nis të dallohet ndryshimi mes një kundërshtimi që vendos kufi dhe një kundërshtimi që shndërrohet në rit.

Kur kostoja e shmangies nuk rritet, ritmi mbetet ngrohje, kur kostoja rritet, pushteti e ndjen se një masë është vendosur.

Në njërin rast turpi rri mbi kërkesën, në tjetrin turpi kthehet te mos-përgjegjësia.

Në njërin rast shtyrja merr pamje të ligjshme, në tjetrin shtyrja humb pafajësinë e saj morale.

Zëri i stabilitetit, kur vjen i ndershëm, e sjell veten si kujdes për jetën, për bukën, për familjen, për frikën nga rrënimi, për frikën nga dhuna e rastësishme që i bie gjithnjë të dobëtit më parë.

Ky zë ka të drejtën e vet morale dhe meriton nderim, sepse shoqëria s’ndërtohet duke fyer njeriun që kërkon siguri.

Megjithatë stabiliteti rri si rend vetëm kur mban përgjegjësinë, ai rrëshqet në kredi të mos-përgjegjësisë kur përdoret për të falur shmangien, kur qetësia ruhet duke e turpëruar kërkesën, kur koha privatizohet me alibi.

Atje virtyti bëhet mbulesë e mos-kthimit, dhe urtia e vërtetë e dallon këtë jo me përçmim, por me masë.

Pakti i Urtisë rri në këtë vijë si ndalim i brendshëm ndaj tregtisë së dhimbjes.

Kur dhimbja shndërrohet në rol, barazia kthehet në mall dhe fjala në stoli të pa-detyrueshme, aty pasojat bëhen të pamundura, sepse shoqëria e pranon mungesën e tyre si gjendje të pranueshme.

Nderi del atëherë jo si zbukurim, por si kusht, pa nder, çmimi s’ka ku të ngjitet, dhe kur çmimi s’ngjitet, shtyrja qëndron e paprekur.

Kostoja e vonesës shfaqet në brendësi, sepse prek standardin e njeriut dhe standardin e shoqërisë.

Njeriu i ndershëm nis të kërkojë falje për kërkesën e vet dhe e ndjen veten fajtor në vendin e gabuar, kjo s’e bën të lig, veçse e detyron të jetojë me barrë të përmbysur.

Talenti kërkon një vend ku fjala mbërrin, dhe ikja, pa u shpallur dramë, bëhet mënyra më e pastër për të mos u mësuar me mos-përgjegjësinë.

Besimi venitet, sepse besimi jeton nga kthimi, cinizmi nis të merret për mburojë mendjeje, sepse i shpëton njeriut nga zhgënjimi i përsëritur.

Në atë ftohje barazia mbetet jashtë jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt.

Në udhëheqje reagimi mbledh turmë, ndërsa ndërtimi rrit qytetari, turma jep çast, qytetaria jep qëndrueshmëri.

Qytetaria e do kthimin, sepse kthimi e bën fjalën detyruese, e do pragun, sepse pragu e bën kundërshtimin të vlefshëm, e do urtinë, sepse urtia e mban energjinë larg shterimit.

Në atë mënyrë kundërshtimi mbetet i fortë pa u bërë gjendje, dhe barazia merr vend pa u kthyer në slogan.

Në fund nuk mbetet një formulë, mbetet sendi.

Letra e palosur s’rrin më si stoli e pritjes, bie mbrapsht te dora që e la.

Arian Galdini

Firmosja në Davos e statutit themeltar të “Bordit të Paqes” nga 20 shtete, është një reflektim i qartë i një bote që po largohet nga skemat klasike të rendit ndërkombëtar multilateral. Gaza është “guri i provës”. Por, Bordi i Paqes synon që të veprojë përtej Gazës, nëpërmjet mekanizmave fleksibël të ndërmjetësimit, në mbrojtje të paqes globale.

Sot ne po shikojmë një botë gjithnjë e më tepër multipolare. Konfliktet po zgjasin dhe institucionet ndërkombëtare janë bllokuar nga rivalitetet e mëdha. Prandaj, ideja e një platforme dialogu të drejtpërdrejtë, qoftë rajonale apo globale, merr një peshë politike reale.

Kosova e firmosi statutin në Davos. Ndërkohë Shqipëria e ratifikoi marrëveshjen për t’u bërë pjesë e Bordit të Paqes. Ky është një moment i rëndësishëm historik për ne shqiptarët. Tashmë, shqiptarët nuk po shfaqen më thjesht dhe vetëm si një çështje e paqes ballkanike, por si aktorë të rëndësishëm kontribuues në diskursin global të paqes.

Për Kosovën, ky angazhim është një mundësi për të forcuar më tej subjektivitetin shtetëror. Njëherazi kjo vlen për të konsoliduar imazhin e saj si faktor stabiliteti. Kosova është pjesë e zgjidhjes, jo e problemit. Njohjet dhe mbështetja ndërkombëtare mbeten thelbësore për Kosovën. Kosova po lufton prej dekadash për të qenë pjesë e organizmave ndërkombëtare. Prandaj, çdo platformë diplomatike që rrit dukshmërinë dhe besueshmërinë e saj është strategjikisht tepër e vlefshme.

Ndërkohë për Shqipërinë, pranimi i ftesës për në Bordin e Paqes është vijimësi e rolit të saj si një faktor i paqes dhe stabilitetit në Ballkan. Shqipëria qysh prej themelimit të saj është konceptuar si një element ekuilibri dhe paqeje në Europë. Shqipëria ka investuar në dekada për një diplomaci të qetë, euroatlantike dhe pro-dialogut. Pjesëmarrja në një nismë të tillë shërben për rritjen e mëtejshme të profilit të saj ndërkombëtar. Kryesimi i OSBE-së, krahas pjesëmarrjes në NATO, OKB, Këshillin e Europës apo BE, e ka konsoliduar më tej profilin paqedashës të Shqipërisë.

Megjithatë, sfida kryesore për shqiptarët është menaxhimi i pritshmërive. E ardhmja do të na tregojë, sesi ky organizëm do të konfigurohet në arenën ndërkombëtare. Përfitimi real për Shqipërinë dhe Kosovën qëndron në aftësinë për të kontribuuar në këtë instrument diplomatik. Aty mund të ndërtohen aleanca, për të rritur besimin dhe për të mbrojtur interesat tona në tryezat e vendimmarrjes globale. Angazhimi përmbajtësor, e ul riskun e një pjesëmarrjeje thjesht simbolike.

Lidershipi europian e ka pritur me skepticizëm nismën, por nga ana tjetër ai është i dobët përballë sfidave globale të sigurisë. Udhëheqësia është arti për ta parë të ardhmen me sytë e së shkuarës, duke e transformuar të tashmen. Udhëheqësia është nerv, nuk është zhurmë. Ajo matet me aftësinë për të nxjerrë kuptim nga historia dhe për ta kthyer atë në udhërrëfyes të së ardhmes.

Nëse ne nuk mund të shohim pas me ndershmëri, nuk do të mund të shohim përpara me mençuri. Historia nuk është thjesht kujtesë e së shkuarës. Ajo është busulla morale e lidershipit.

Në fund, kjo nismë për shqiptarët është edhe një sprovë politike, sesa të përgatitur jemi ne sot për të vepruar si aktorë të përgjegjshëm në një botë që po ndryshon. Mundësia është reale. Suksesi do të varet nga maturia, koherenca dhe vizioni ynë strategjik.

Dr. Evarist Beqiri

Krijimi i një projekti të përbashkët shtetëror për mërgatën, i ndërtuar mbi vizion afatgjatë, koordinim institucional, arkitekturë të përbashkët veprimi dhe rikthim të interesit kombëtar si bosht organizues, përbën jo vetëm nevojë politike dhe analitike, por një imperativ historik për shndërrimin e mërgatës shqiptare nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në diskursin bashkëkohor mbi migracionin dhe mërgatën, mërgata shqiptare zë një vend të veçantë për nga mënyra e formësimit, funksioni historik dhe potenciali strategjik i pashfrytëzuar. Ajo nuk është produkt periferik i migrimeve moderne dhe as rezultat i lëvizjeve ekonomike klasike, por pasojë e drejtpërdrejtë e proceseve të dhunshme të zhvendosjes, represionit politik dhe mungesës së një arkitekture shtetërore funksionale në momente kyçe të historisë shqiptare. Në këtë kuptim, mërgata shqiptare duhet analizuar jo si objekt pasiv i proceseve globale, por si subjekt politik transnacional, i formuar përmes rezistencës historike dhe i mbajtur gjallë nga kujtesa kolektive.

Mërgata nuk lind si zgjedhje individuale, por si mekanizëm kolektiv mbijetese. Çdo përpjekje për ta reduktuar atë në statistikë ekonomike, folklor kulturor apo sentimentalizëm identitar përbën jo vetëm gabim analitik, por një akt real të çarmatosjes strategjike të interesit kombëtar shqiptar. Historia politike shqiptare dëshmon se në periudhat kur shteti ka munguar, është fragmentuar ose është shndërruar në instrument të forcave të huaja, mërgata ka marrë mbi vete funksione që në rrethana normale i takojnë institucioneve sovrane: prodhimin e diskursit politik, ruajtjen e kujtesës historike, artikulimin e kauzës kombëtare në arenën ndërkombëtare dhe ndërtimin e rrjeteve të ndikimit.

Rilindja Kombëtare shqiptare përbën momentin paradigmatik të këtij funksioni. Në mungesë të institucioneve shtetërore, mërgata u shndërrua në laborator të mendimit politik dhe në hapësirë të institucionalizimit informal të aspiratave shtetformuese. Shoqatat, klubet, gazetat dhe botimet e mërgatës nuk ishin shprehje spontane të nostalgjisë kulturore, por instrumente të vetëdijshme të ndërtimit të identitetit politik dhe kombëtar.

Në këtë periudhë, mërgata funksionoi si subjekt sui generis në marrëdhëniet ndërkombëtare joformale, duke vepruar përtej kufijve formalë të sovranitetit pa u shkëputur kurrë nga thelbi i tij. Kjo përvojë historike dëshmon se fuqia reale e mërgatës buron nga organizimi, vizioni strategjik dhe kapaciteti për të ndërtuar struktura të qëndrueshme veprimi, jo nga reagimi spontan apo mobilizimi emocional afatshkurtër.

Ky kontinuitet historik ndërpritet në mënyrë dramatike pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Rikonfigurimi gjeopolitik i Evropës krijoi një realitet thellësisht të pafavorshëm për shqiptarët. Riokupimi i trevave verilindore shqiptare nga konstruksioni jugosllav dhe izolimi ideologjik i Shqipërisë komuniste prodhuan një situatë ku veprimi i organizuar kombëtar brenda hapësirës shqiptare u bë praktikisht i pamundur.

Në këto rrethana, një pjesë e konsiderueshme e elitës kombëtare dhe e strukturave politike të orientuara drejt mbrojtjes së interesit kombëtar u detyruan të ndjekin rrugëtimin e mërgimit, kryesisht drejt Greqisë dhe Italisë. Krijimi i kampeve për këta aktorë politikë shqiptarë, të mbikëqyrura nga struktura perëndimore, përfaqësonte një fazë të veçantë të organizimit të mërgatës, me potencial real politik dhe ushtarak për rikthimin e projektit të çlirimit të trevave shqiptare nën okupim.

Megjithatë, ky potencial u perceptua si kërcënim strategjik afatgjatë. Përmes kanaleve të heshtura diplomatike dhe operacioneve diversante të dështuara, energjia e mërgatës u ridrejtua nga çlirimi i trevave shqiptare drejt projekteve të pamenduara mirë për rrëzimin e regjimit në Shqipëri. Ky ridrejtim prodhoi një pasojë të dyfishtë: dështim operativ dhe shpërndarje gjeografike të aktorëve politikë shqiptarë në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, duke realizuar një objektiv afatgjatë de-atomizimin e mërgatës rreth projektit kombëtar.

Në kushtet e pamundësisë për veprim të drejtpërdrejtë politik, mërgata shqiptare rimodeloi funksionin e saj historik. Ajo u shndërrua në arkiv moral, politik dhe historik të kombit, duke ruajtur narrativat e ndaluara dhe duke i transmetuar ato përtej kontrollit ideologjik të regjimeve autoritare. Kjo rezistencë nuk ishte pasive, por krijoi bazën për rishfaqjen e veprimit politik në forma të reja.

Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr një rëndësi paradigmatike. Qëndresa e tij e gjatë riktheu kauzën shqiptare në boshtin e legjitimitetit moral dhe politik, duke shërbyer si katalizator për ringjalljen e organizimit ilegal dhe për konsolidimin e lobimit politik të mërgatës në Perëndim. Ky proces gradual krijoi kushtet për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, duke kulmuar me çlirimin dhe shtetformimin e Kosovës.

Vitet nëntëdhjetë shënuan rikthimin e mërgatës si aktor i drejtpërdrejtë politik. Mobilizimi financiar, diplomatik dhe lobues gjatë luftës së Kosovës dëshmoi se mërgata shqiptare, kur përballet me një imperativ historik të qartë, është e aftë të veprojë në mënyrë koherente dhe efektive. Megjithatë, mungesa e institucionalizimit pas përfundimit të konfliktit e la këtë energji pa kanalizim afatgjatë, duke e rikthyer mërgatën në gjendje fragmentimi dhe lodhjeje strategjike.

Sot, mërgata shqiptare përballet me një formë të re de-atomizimi, më të sofistikuar dhe më pak të dukshme, por po aq ekzistenciale. Fragmentimi aktual buron nga politika identitare, instrumentalizimi i organizimeve komunitare dhe zhvendosja e fokusit nga identiteti kombëtar drejt fragmentimeve kulturore, fetare dhe simbolike. Ky proces prodhon një mërgatë të paaftë për veprim kolektiv dhe të lehtë për t’u instrumentalizuar, duke rikthyer në forma të reja strategjitë historike të neutralizimit.

Përgjegjësia për këtë gjendje nuk qëndron vetëm jashtë. Shqipëria dhe Kosova kanë dështuar të ndërtojnë një politikë të përbashkët, të qëndrueshme dhe afatgjatë ndaj mërgatës, duke e trajtuar atë kryesisht si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik në momente krize.

Përvoja e mërgatës hebreje dëshmon rëndësinë e vizionit afatgjatë, disiplinës institucionale dhe ndërlidhjes organike mes dijes, ekonomisë, politikës dhe kujtesës historike. Në mënyrë komplementare, modeli kroat dëshmon se pa institucionalizim formal të marrëdhënies shtet-mërgatë, kjo e fundit mbetet e fuqishme vetëm në momente krize dhe e pafuqishme në periudha normaliteti.

Për mërgatën shqiptare, gërshetimi i këtyre dy modeleve përbën bazën e ndërtimit të një platforme të re funksionimi, të mbështetur në vizion të përbashkët kombëtar, koordinim institucional ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, ndërtim të rrjeteve profesionale transnacionale dhe rikthim të identitetit kombëtar si bosht organizues.

Analiza akademike dhe historike e mërgatës shqiptare dëshmon qartë se sfida e shekullit XXI nuk qëndron në mungesën e potencialit njerëzor, ekonomik apo intelektual, por në mungesën e një arkitekture strategjike që e kanalizon këtë potencial. Historia ka folur qartë: mërgata shqiptare ka qenë vendimtare kur është orientuar rreth ideve dhe vizionit strategjik, dhe është neutralizuar kur është zhytur në fragmentim dhe instrumentalizim.

Pyetja thelbësore nuk është nëse mërgata ka potencial, por nëse ekziston vullneti politik dhe intelektual për ta kthyer atë nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.

Trajtimi analitik dhe strategjik dëshmon se mërgata shqiptare ka qenë historikisht jo një fenomen periferik, por një faktor strukturor i mbijetesës kombëtare, i cili ka kompensuar mungesën e shtetit, ka ruajtur kujtesën historike dhe ka vepruar si subjekt politik transnacional në momentet më kritike të historisë shqiptare.

Nga roli shtetformues gjatë Rilindjes Kombëtare, te de-atomizimi i qëllimshëm pas Luftës së Dytë Botërore, nga rezistenca morale dhe politike në kushtet e represionit, deri te mobilizimi vendimtar në vitet ’90 dhe fragmentimi bashkëkohor, mërgata shqiptare paraqitet si një potencial strategjik që ose organizohet rreth vizionit dhe prodhon ndikim real, ose shpërbëhet dhe neutralizohet përmes fragmentimit dhe instrumentalizimit.

Në këtë kontekst, përgjegjësia historike bie drejtpërdrejt mbi Shqipërinë dhe Kosovën, të cilat nuk mund ta trajtojnë më mëgatën si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik në momente krize, por si zgjatim funksional të sovranitetit të tyre politik dhe strategjik. Krijimi i një projekti të përbashkët shtetëror për mërgatën, i ndërtuar mbi vizion afatgjatë, koordinim institucional, arkitekturë të përbashkët veprimi dhe rikthim të interesit kombëtar si bosht organizues, përbën jo vetëm nevojë politike dhe analitike, por një imperativ historik për shndërrimin e mërgatës shqiptare nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Nga përvoja ime shumëvjeçare në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes, një gjë është bërë e qartë: lufta nuk është më ajo që njohëm në shekullin XX. Sot, shtetet nuk rrëzohen domosdoshmërisht nga tanket në kryeqytet apo nga pushtimi klasik i territorit. Ato shemben shumë më herët – në heshtje, në hapësirën digjitale, në mendjen e shoqërisë dhe në paralizën e institucioneve.

Ajo që quhet Lufta e Gjeneratës së Pestë (5GW) përfaqëson transformimin më të thellë të konceptit të konfliktit modern. Nga qendra strategjike e USINDOPACOM-it në Guam, kundërgoditja nuk nis me zbarkime ushtarake, por me dominim satelitor, sulme kibernetike, operacione informative dhe goditje precize. Brenda 24 orëve paralizohet infrastruktura kritike; brenda 48 orëve, shteti pushon së funksionuari si entitet ushtarak dhe politik efektiv. Jo për shkak të pushtimit, por për shkak të humbjes së koherencës.

Në këtë lloj lufte, armët kryesore nuk janë më topat dhe raketat, por kontrolli i informacionit, i rrjeteve energjetike, i sistemit financiar dhe i besimit publik. Fronti nuk është më gjeografik – ai është kognitiv, institucional dhe digjital. Shteti humb në momentin kur nuk arrin më të marrë vendime, të komunikojë me qytetarët dhe të ushtrojë autoritet funksional.

Guam nuk është thjesht një bazë ushtarake. Ajo simbolizon arkitekturën e re të fuqisë globale, ku operacionet tokësore, ajrore, detare, kibernetike dhe hapësinore integrohen në një sistem të vetëm komandimi.

Kjo tregon se edhe konfliktet që duken lokale menaxhohen nga qendra globale, ku distanca gjeografike ka humbur rëndësinë strategjike.

Rasti i Venezuelës, real apo i perceptuar në diskursin ndërkombëtar, ilustron qartë këtë paradigmë. Ndërhyrja nuk konceptohet më si pushtim klasik, por si “korrigjim gjeopolitik” në emër të stabilitetit, rendit apo balancës strategjike. Në luftën e gjeneratës së pestë, kufiri midis mbrojtjes, parandalimit dhe agresionit bëhet i paqartë. Lufta nuk shpallet, por pasojat e saj janë të prekshme dhe të thella për shoqërinë e synuar.

Për shtetet e vogla dhe të mesme, ky realitet është veçanërisht alarmues. Ushtri tradicionale pa mbrojtje kibernetike, pa reziliencë institucionale dhe pa kontroll të hapësirës informative janë thellësisht të ekspozuara. Dobësia kryesore nuk qëndron te mungesa e armëve, por te mungesa e kapaciteteve të integruara shtetërore.

Mbrojtja moderne sot matet me aftësinë për të mbajtur funksionale infrastrukturat kritike, për të mbrojtur hapësirën kibernetike, për të edukuar strategjikisht elitën politike dhe për të ruajtur besimin e qytetarëve në institucionet shtetërore. Pa këto elemente, sovraniteti mbetet vetëm një koncept juridik, jo një realitet funksional. Lufta e gjeneratës së pestë është luftë e heshtur, por shkatërruese. Ajo synon të thyejë vullnetin dhe funksionalitetin e shtetit përpara se të lindë rezistenca. Në këtë kuptim, shteti nuk humb kur pushtohet, por kur pushon së funksionuari.

Shekulli XXI, jam i bindur, nuk do të mbahet mend për betejat e mëdha tokësore, por për momentet kur një shtet u zgjua dhe kuptoi se lufta kishte përfunduar pa u shpallur kurrë. Dhe kjo është sfida më e madhe strategjike e kohës sonë.