Paulin Zefi/

“Kulakët në Shqipërinë Komuniste (1945-1990): Rasti i Familjes Syku dhe mekanizmat e persekutimit shtetëror.”

Kategoria e ashtuquajtur “Kulak” përbën një element themelor në analizën e historisë politike, sociale dhe ekonomike të Shqipërisë gjatë periudhës komuniste 1945–1990. E huazuar nga sistemi sovjetik, “ГУЛАГ (GULAG)”, i idhullit të Enver Hoxhës, Josif Visarionoviç Stalin, dhe e aplikuar në kontekstin shqiptar si pjesë e doktrinës së “luftës së klasave”, kjo kategori u përdor jo vetëm për të përcaktuar fshatarët më të pasur, por më shumë si një instrument i posaçëm politik për neutralizimin e shtresave të konsideruara potencialisht kundërvënëse ndaj pushtetit të Partisë Komuniste ose Partisë së Punës. Për këtë arsye, koncepti i kulakut në Shqipëri duhet parë jo si një kategori reale sociale dhe ekonomike, por si një “prodhim politik” që u përdor në mënyrë sistematike për të justifikuar transformimin radikal të strukturës shoqërore rurale dhe për të konsoliduar kontrollin e pushtetit mbi fshatin. Në nivel doktrinar, përkufizimi i kulakut u importua nga marksizëm-leninizmi sovjetik, i cili i trajtonte fshatarët e pasur si mbështetës të ekonomisë së tregut dhe, rrjedhimisht, si pengesë për kolektivizimin e bujqësisë. Megjithatë, realiteti shqiptar ishte shumë ndryshe në raport me atë të B.R.S.S. (Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike).

Vendi jonë nuk kishte një shtresë aq të pasur fshatare dhe të kristalizuar, të krahasueshme me atë ruse, për shkak të fragmentimit të pronësisë, nivelit të ulët të mekanizimit dhe të varfërisë së përgjithshme. Në këtë kuptim, shpallja e familjeve si kulake nuk bazohej në tregues objektivë ekonomikë, por kryesisht në kritere që përcaktoheshin sipas konjukturës politike, interesave meskine të strukturave të partisë, raportimeve të Sigurimit të Shtetit dhe shpeshherë konflikteve apo rivaliteteve lokale. Kjo u bë dukshëm e qartë në periudhën 1945–1956, kur procesi i identifikimit të “elementit të pasur” lidhej drejtpërdrejt me zbatimin e Reformës Agrare të vitit 1946 dhe me synimin e pushtetit për të shkatërruar çdo autonomi ekonomike në fshat. Familjet që zotëronin pak më shumë tokë, tufa të mëdha me bagëti, disa kafshë pune, një mulli, një dyqan, apo që kishin punësuar punëtorë sezonalë, shpalleshin automatikisht kulake, ndërkohë që etiketimi zgjerohej edhe për familje me traditë influence lokale, lidhje me diasporën, me tregun, apo me ish-elitën parakomuniste. Për kulakët u vendosën taksa të jashtëzakonshme, kuota të papërballueshme, dënime ekonomike dhe procedime penale që synonin jo vetëm varfërimin e tyre, por edhe izolimin e plotë politik.

Në shumë raste, dënimi shoqërohej me internim ose burgim të menjëhershëm, konfiskime të pasurisë dhe humbje totale të së drejtës së lëvizjes. Me fillimin e kolektivizimit të bujqësisë në fundin e viteve 1950 dhe sidomos pas vitit 1960, kategoria e kulakut u zgjat, u politizua edhe më tepër dhe u integrua në strukturën ideologjike të shtetit si kategori e pandryshueshme e “armikut të klasës”. Pjesëtarët e kësaj kategorie fajësoheshin si shkaktarët kryesorë të prapambetjes dhe varfërisë së vendit, duke u paraqitur nga propaganda zyrtare si njerëz të ligj, shfrytëzues të popullit, frenues të zhvillimit ekonomik dhe pengesë për ndërtimin e shoqërisë së re socialiste. Familjet e shpallura kulake përjashtoheshin nga kooperativat bujqësore ose pranoheshin vetëm në rolin e punëtorëve më të rëndomtë, me normativë të ulët dhe me trajtim diskriminues. Fëmijët e këtyre familjeve ndëshkoheshin në mënyrë sistematike në aksesin në arsim, në mundësinë e punësimit, në ushtri dhe në çdo formë ngjitjeje sociale, ndërkohë që biografia e tyre shoqërore mbahej nën survejim të vazhdueshëm nga organet e Sigurimit të Shtetit.

Faza më e ashpër e luftës së klasave kundër kulakëve u shënua pas vitit 1967, kur Shqipëria ndërmori një version të vetin të Revolucionit Kulturor të kopjuar nga Kina, i cili e ngarkoi hapur fshatin me detyrën ideologjike të “spastrimit nga elementët armiqësorë”. Në këtë periudhë u ngritën në fshat komisione të posaçme, që rishikonin biografitë dhe e shtonin listën e kulakëve çdo vit, ndërkohë që çdo shenjë pavarësie ekonomike, kundërshtimi, apo thjesht mosbindjeje ndaj autoriteteve lokale mjaftonte për të rivendosur etiketime. Në disa zona, kulakët u përdorën si objektiv i demonstrimeve politike gjatë mbledhjeve publike, ku emrat e tyre shpalleshin si shembuj “armiqësorë” dhe demonizoheshin, duke prodhuar jo vetëm frikë, por edhe stigmatizim të thellë shoqëror. Edhe pas vitit 1978 (prishja me Kinën), kur modeli autarkik socialist (vetë-mjaftueshmëria ekonomike) u shtrëngua edhe më tepër dhe kur roli ekonomik i kulakëve ishte zhdukur thuajse plotësisht, stigmatizimi politik mbeti ende shumë aktiv. Biografia kulake u ruajt si kategori ndëshkuese dhe përcaktonte në mënyrë vendimtare fatin social të individëve, duke u reflektuar në qindra raste të pamundësisë për të studiuar, për të punuar në profesione të konsideruara “delikate”, për të marrë banesë, apo edhe për të lidhur martesa me familje të konsideruara “me përbërje të mirë” ose “me biografi të mirë.”

Në disa raste, familjet e stigmatizuara mbetën në internim deri në fund të viteve 1980. Rasti i Familjes Syku dhe mekanizmat e persekutimit shtetëror ndaj saj përfaqësojnë një shembull shumë domethënës të mënyrës se si aparati komunist i pas Luftës së Dytë Botërore ushtronte dhunë të strukturuar mbi familjet me prona të mëdha, me autoritet lokal dhe me traditë të fortë shoqërore. Persekutimi ndaj kësaj familjeje malësore të Bregut të Matës, nisi që në fazat e para të zbatimit të Reformës Agrare të vitit 1946, e cila në thelb synonte shpronësimin e shtresave të larta rurale dhe shkatërrimin e strukturës së vjetër të pronësisë. Duke qenë ndër pronarët më të mëdhenj të rajonit, anëtarët e familjes Syku u kategorizuan automatikisht si “kulakë”, një etiketim me natyrë ideologjike, ekonomikisht shkatërruese dhe penalisht ndëshkuese. Brenda një kohe shumë të shkurtër, Gjon Nik Sykut iu konfiskuan 550 ha tokë, ndërsa Dod Preç Sykut 500 ha, shifra që dëshmojnë përmasat e shpronësimit të ndërmarrë nga regjimi komunist si instrument për t’i hequr kësaj familjeje çdo bazë ekonomike, sociale dhe morale.

Kundër Dod Preç Sykut u ushtrua një presion edhe më i ashpër. Shtëpia e tij në Lezhë u sekuestrua dhe u adaptua nga shteti si godinë për Degën Ushtarake, ndërsa ai vetë u arrestua dhe u dënua pa të drejtë mbrojtjeje. Akti i shpronësimit u shoqërua me një formë të pashembullt dhune psikologjike dhe fizike. Dod Preç Syku u dënua dhe u burgos së bashku me familjen e tij, përfshirë edhe fëmijët. Ata u mbajtën të izoluar për gjashtë muaj rresht brenda një ambienti të shtëpisë së tyre, të kthyer tashmë në burg, duke iu mohuar atyre lirinë elementare dhe duke i ekspozuar ndaj një traume më të thellë e afatgjatë. Emigrimi i Anton Sykut në vitin 1950, i cili kaloi kufirin, duke u arratisur në Jugosllavi dhe më pas u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, u interpretua nga autoritetet komuniste si akt shumë i rëndë armiqësor, duke prodhuar një valë të dytë represioni kundër familjes. Në vitin 1951 u arrestua Prelë Syku, i cili u dënua me një periudhë të gjatë burgimi, duke u bërë anëtari që përjetoi më rëndë pasojat e politikës ndëshkuese të regjimit.

Nga një vlerësim i përgjithshëm del se nga rreth 70 anëtarë të familjes Syku, 20 prej tyre janë dënuar me burgime të ndryshme. 10 kanë vuajtur dënime nga 7 deri në 30 vjet, siç është rasti i Prelë Sykut, i cili në fillim u dënua 10 vjet, u lirua dhe më pas u dënua sërish, por kësaj rradhe me plot 20 vjet. Ndërsa në total familja Syku ka kaluar mbi 100 vite dënime nëpër burgjet e tmerrshme të regjimit komunist. Përveç ndëshkimit fizik dhe ekonomik, regjimi aplikoi edhe forma të persekutimit social e kulturor. Asnjë prej anëtarëve të familjes nuk u lejua të vijonte shkollimin përtej arsimit të detyrueshëm, duke u privuar kështu mundësinë për të aksesuar arsim të mesëm e të lartë, dhe rrjedhimisht, duke i përjashtuar nga çdo mundësi integrimi profesional dhe emancipimi intelektual. Ky trajtim i familjes Syku ilustron funksionimin e një sistemi të tërë represiv, i cili ndërthuri instrumente të ndryshme: shpronësim, ndëshkim penal, izolim shoqëror dhe kufizim arsimor, me synimin për të shkatërruar shtresat tradicionale të shoqërisë shqiptare dhe çdo strukturë alternative të autoritetit jashtë kontrollit të Partisë së Punës.

Në Shqipërinë komuniste, rreth 7.000-8.000 familje, që përfaqësonin 20.000-25.000 individë, u kategorizuan si “kulakë” dhe u etiketuan si “armiq të klasës”, sipas të dhënave të evidentuara në dokumentet zyrtare, përfshirë kartotekat e sigurimit, regjistrimet e komiteteve të partisë dhe zyrat e bujqësisë. Pasojat e politikave ndaj kulakëve lanë gjurmë të thella në strukturën shoqërore dhe psikologjinë kolektive të fshatit shqiptar. Shkatërrimi i pronës private dhe eliminimi i shtresës tradicionale të fshatarëve të aftë dhe sipërmarrës dobësoi zhvillimin e bujqësisë dhe pengoi krijimin e një ekonomie rurale të qëndrueshme. Nga ana tjetër, stigmatizimi shumëvjeçar shkaktoi trauma të mëdha sociale, armiqësi ndërfamiljare, mbyllje komunitare dhe një kulturë të frikës që e shoqëroi shoqërinë deri në rënien e regjimit komunist. Në përfundim, figura e kulakut në Shqipërinë komuniste nuk përfaqëson një shtresë reale ekonomike, por një kategori të prodhuar politikisht, e cila u përdor si mekanizëm i kontrollit social dhe si mjet i eliminimit të pluralizmit ekonomik dhe shoqëror në fshat. Studimi i saj mbetet thelbësor për të kuptuar natyrën e vërtetë të totalitarizmit shqiptar, dinamikat e luftës së klasave dhe mënyrën se si politika e bazuar në ideologjinë marksiste-leniniste ndërhyri në mënyrë të dhunshme në strukturën tradicionale të shoqërisë shqiptare, duke e shpërfytyruar thellësisht jetën e saj kolektive.

Behar Gjoka/

Ka edhe një Shqipëria letrare, ku ngjizen andrrat dhe zhgjëndrrat, mjeshtria dhe mllefi, një Shqipëri egërshane dhe lozonjare…Një Shqipëri ku duket sikur ka vetëm shkrimtarë, sikur janë mbaruar lexuesit. Ku ka më bukur se një vend me shkrimtarë! A janë shkrimtar apo mbahen si të tillë? Një dilemë hamletiane, që nuk ka fjalë për të dhënë përgjigjen e duhur…

Jemi në klimën e piedestaleve…Po ngrihen piedestalet, madje janë porositur buste dhe shtatore…Shaka pa kripë, do thotë dikush… E vërteta është më e madhe se unë, se ti, se të gjithë ne. Pas ikjes në amshim të Kadaresë, ka një garë, pa tender, në fillim më e heshtur, tani edhe më uluritëse…Kush do jetë i pari…Shqipëria ka halle të tjera, ama gara për garuesit është jetike, e vlen të hysh, ndonëse duhet të jesh pajosur me shpata dhe helmeta, me thika dhe pisqiolla të kohës, për të sharë sa më shumë, në FB, në portale, në telebingo. Sharësi më i madh ka gjasa të jetë në shtegun e duhur për te merita për ta vënë bustin a shtatoren në piedestal…

Beteja është hapur…Shkruan diçka për të rinjtë, zemërohen të vjetrit…Thua ndonjë fjalë për të vjetrit, lëndohen dhe të shpallin armik të rinjtë. Shkruan për poezinë, të emërtojnë armik prozatorët…Shkruan për të vdekurit, të urrejnë gjithë të gjallët, shkrimtarët…

Në fakt me të vdekurit, ndjehesh më mirë, se atje në parajsë, së paku janë mirënjohës, ose me heshtjen e tyre, ke ndjesinë e tillë…Të gjallët edhe nëse shkruan, mendojnë se e ke për detyrë t’i lexosh, të shkruaç, madje t’i lëvdoç…Ka mbetur në shkruash në qiell…

Shkrova disa fjalë për dëshirën time, jo për debat, sepse kushdo në këto punë ka mendjen e tij…Fillim i fillimit, pasi shkruajmë le të lexojmë njëri-tjetrin, e të mos matemi me hijen e mëngjesit…Letërsia atdheu i lirisë, jo i marrëzisë… Në letërsi secili ka andrrën e vetë, le të fluturojë në hemisferat ku e shpie talenti dhe magjia e fjalës…

Asllan Bushati/

Në dy kuvendet e fundit të Vatrës dhe në disa shkrime tek gazeta Dielli e në faqen time në fb, kam insistuar se një nga detyrat kryesore strategjike të së ardhmes së: Vatrës, shoqatave, komunitetit, biznesmenëve etj është mbështetja e talenteve të reja të komunitetit shqiptaro- amerikan për poste publike drejtuese vendore e qendërore. Kur më 8 dhjetor mësova se në Vatër do të vinte për vizitë një kandidat shqiptar nga Miçigani i cili do të garojë për kongresmen, pa hezitim shkova ta takoj. Kandidati quhet Robert Lulgjuraj i lindur në Miçigan nga prindër shqiptarë. Ai shoqërohej nga Shefi i stafit të bordit zgjedhor(amerikan- ekspert fushatash zgjedhore) dhe një bashkkombas po nga Miçigani.

Për figurën, aftësitë, intelektualitetin, e veprimtarinë e Robert Lulgjurës, foli me superlativa shefi i stafit të tij duke na dëshmuar se kemi të bëjmë me një të ri të talentuar e me mundési të shumta për tu zgjedhur kongresmen.

U gëzova shumë, e falenderova për inisiativën e marrë dhe e urova me shpirtë që të ketë sukses. Ai i mirpriti urimet e mija dhe me një ndjenjë të lartë respekti më falenderoi. Në fund në shenjë mbeshtetje i ofrova një çek modest për fushatën e tij. Me këtë rast e ftoj komunitetin shqiptarë në Miçigan të mbështes birin e tij të talentuar me të gjitha mundësitë e mundëshme. E ftoj gjithë komunitetin shqiptar në SHBA ta mbështes talentin Robert Lulgjuraj dhe talentet e shteteve të tjera. Na duhet të mendojmë seriozisht për të ardhmen e komunitetit të këtushëm dhe gjithë shqiptarinë, se pllakat e mëdha të gjeopolitikës po lëvizin me shpejtësi. Ne si komb e kemi humbur shpesh sensin e kohës, por tani nuk na falet ma mos veprimi në kohë.

Thanas L. Gjika/

Lasgushi Poradeci, në poezitë e tij ishte shfaqur si “njeri i shenjtëruar”, kurse në jetën e tij private, sidomos kur kalonte muajt e baharit në vendlindje, në Pogradec, në maj-tetor te shtëpia e vjetër me dy kate, jetonte si një tokësor i zakonshëm. Mirëpo në këtë jetë private ai dukej si një qytetar i dalë kohe, sepse në përgjithësi jetonte në përputhje me rregullat e shoqërisë së lirë austriake, ku ishte edukuar në rininë e tij. Kur vajzat u rritën, ato dhe bashkëshortja Nafie e shoqëronin vetëm në muajt e pushimeve verore të shkollës, qershor-gusht, kurse para qershorit e pas gushtit ai jetonte i vetëm nën kujdesin e ndonjë farefisi a komshiu.
Kur delte për të shëtitur nuk e ndante kurre konkën e tij, kapelën republikë dhe bastunin. Në ditët e ftohta të qershorit e shtator-tetorit, mbante veshur pallton e tij të zezë e të gjatë me xhepa të mëdhenj anash. Mbi kokë mbante kapelën republikë, kurse në duart mbate me njërën bastunin dhe me tjetrën litarkën me të cilën kishte lidhur konkën e tij.

Me kompletin e tij Lasgushi shprehte protestën ndaj luftës që i kishte bërë e i bënte qeveria komuniste modës. Njerëzit, gati të gjithë nuk duhej të mbanin më kapela republikë, vetëm shapka si Lenini, askush nuk duhej të mbanin bastune e konka, se këto i mbanin “borgjezët e fëlliqur”. Vetëm Enver Hoxha filloi të mbante një bastun pasi kapi të 60-tat, për të treguar se u ngjante profesorëve të Liceut Francez të Korçës. Në Tiranë midis atyre që ishin shkolluar jashtë vetëm Dhimitër Shuteriqi mbante beretë, për t’u dukur si intelektual frances.

Në xhepin e djathtë të palltos Lasgushi mbante orën e tavinës, të cilën e kurdiste pa dalë nga shtëpia, në mënyrë që t’i binte zilja 15 minuta para orës 12, kohë kur ai donte të ndodhej në shtëpi për të ngrënë drekën. Mbajtja e asaj ore desh të thoshte se të ardhurat e poetit ishin shumë të pakta, sa që nuk mund të blinte një orë dore, por kalamajtë nuk e kuptonin dhe çuditeshin…
Kur dikush e përshëndeste: “Tungjatjeta zoti Lasgush”, ai ia kthente me respekt përshëndetjen duke e ngritur pak kapelën republikë, njësoj si në vitet e paraluftës Antifashiste. Kur dikush e përshëndeste thjesht: “Mirë mëngjes Lasgush”, ose, “mirë dita Lasgush”, ai e shikonte me sytë zhbirues dhe nuk ia kthente përshëndetjen. Burrat e moshuar ia dinin zakonin dhe e përshëndesnin duke e përdorur fjalën e ndaluar “Zoti”
Kalamajtë e mëhallës nuk i kuptonin “protestat” që shprehte Lasgushi me veshjet dhe përshëndetjet e tij, prandaj ata kishin qejf ta ngacmonin. I kalonin afër dhe i thoshin:

“Mirë mëngjes xha Lasgush”. Kur këta ndodheshin afër, ai u përgjigjej me fjalën fyese:“rrugaç”, kur ishin larg u hidhte bastunin për t’i goditur tek këmbët.
Këtu në Worcester MA jam njohur me dy pogradecarë, Todo Kërxhallin, kushëri i Lasgushit, dhe Andrea Kërthi, lindur e rritur në Pogradec në të njëjtën mëhallë ku jetonte dhe Lasgushi. Unë jam lidhur me ta për të pirë një gotë verë a raki, që i krijon Andrea.
Duke kujtuar momente nga jeta e Pogradecit, Todua filloi të tregonte se një ditë ai me disa shokë kishin vrarë disa arabela, rabecka, si i quanin në Pogradec e Korçë.

“Pasi i kishim vrarë, i kishim rrjepur e i kishim shkuar pesë e nga pesë në disa kleçka të gjata si në hell, gati për t’i pjekur. Duke ecur në rrugë po thërrisnim: “Rabecka, rabecka, blini rabecka taze!”
Na rra rruga nga shpëpia e Lasgushit, njëri nga ne e pa tek porta dhe thirri: “Xha Lasgush blima një nga këto kleçkat të hash drekë me mish zogu!”
Lasgushi i vërviti shkopin dhe ne të gjithë u zhdukëm. Mua m’u kujtua porosia e tim eti: “Kur të takosh rrugës Lasgushin përshëndete me fjalët: “Zoti Lasgush”, se ashtu ka qejf ai. Pas disa minutash u ktheva i vetëm dhe kalova nga shtëpia e Lasgushit. Kur e pashë që ishte ende tek porta, iu afrova dhe i thashë: “Zoti Lasgush a ke qejf të blesh disa nga rabeckat e mia, janë të freskvta, i vrava sot në mëngjes tek pylli”.

“Eja këtu”, më tha dhe zgjati dorën e mori një nga kleçkat e mia e më tha: “Me sa i shet?”
“Me pesë lekë për çdo zog, gjithsej 25 lekë”.
“Mirë, më tha, na pesëdhjetë lekë, po t’i blej me dyfishin e çmimit, po shiko mos gjuash nesër a pasnesër ndonjë thëllëzë.”
“Thëllëzat janë rralluar shumë, po do përpiqem, i thashë dhe u largova…”
“Unë, e mori fjalën Andrea Kërthi, shpëtova mirë një ditë shtatori. Dardha e Lasgushit ishte plot me ato kokrat e vogla të verdha në të kuqe. Më lëshoi goja lëng kur i pashë të varrura mbi avlli. Hipa mbi një gur dhe zgjata kokën. Në oborr pashë Lasgushin të ulur në një karrike. Rrinte me kokën poshtë. Mendova se e kishte zënë gjumi. Zgjata dorën të merrja disa kokra, por një nga tjegullat që mbulonin avllinë lëvizi dhe Lasgushi u gjallërua menjëherë. Më thirri: “Ajde kërko te porta si njeri, të të jap disa kokra, po mos vidh si rrugaç. Hik, se do t’ qëlloj!”

Zbrita nga guri dhe prita disa minuta. Pastaj zgjata kokën. Lasgushi kishte bërë gati llastikat e tij dhe po i mbante gati të më gjuante, sikur të ishte ndonjë nga ne të rinjtë. Gjuajti mbi murin e avllisë, sa për të më trembur. Unë prita disa minuta në heshtje dhe kur mendova se Lasgushi e kishte mbledhur mendjen, se mund të.isha larguar, e zgjata kokën përsëri, mirëpo guri i llastikave të Lasgushit më vërshëlleu mbi kokë.
Ika i trembur se mos merrja ndonjë plagë në kokë. Lasgushi vigjëlonte pa u lodhur”.
Të rinjtë e asaj kohe ishin edukuar me slloganet e partisë, që ta donin e vlerësonin më shumë pronën e përbashkët sesa pronen private. Kurse Lasgushi respektonte ligjin themelor të shoqërisë së lirë perëndimore, vleresonte dhe e mbronte me zell pronën private që i kishte mbetur trashëgim nga prindërit, qoftë dhe një tjegull avllie. Të jepte po t’i kërkoje fruta të kumbllës së vetme, por ama të godiste po të tentoje të vidhje…

Pas ndërrimit të regjimit, fjalën “Zotni” filluam ta përdornim shpesh të gjithë, madje edhe ish komunistët, të cilët e përbuznin aq shumë. Po kështu edhe kapelën republikë, filluan ta mbanin pas vitit 1991 shumë ish-komunistë, ish-sigurimsa dhe fshatarakë, që u dyndën nëpër qytete.Edhe konka filluan të mbanin shqiptarët jo vetëm në shtëpitë private, por dhe në apartamente.
Kurse pronën private, njerëzit që erdhën në pushtet pas viteve 1991-1992, qofshin anëtarë të Partisë Socialiste, ose të Partisë Demokratike, nuk e vlerësuan si duhej. Të gjithë e panë dhe e vlerësuan pronën e përbashkët si pronë të askujt, dhe filluan ta ndanin sipas oreksit të tyre. Mirëpo kur e bënë pronë private pronën e përbashkët, nuk ditën ta menaxhonin dhe filluan të vriteshin me njëri-tjetrin.
Sjelljet, mbajtja e bastunit dhe e konkës, respektimi i pronës private si gjë e shenjtë, e zakone të tjera të Lasgushit u bënë shumë popullore pas ndërrimit të regjimit, por Lasgushi kishte disa vite që ishte larguar nga jeta e nuk mund t’i tallte duke u tundur bastunin e tij…

Artan Nati/

Panairi i librit, ai që lëvizi nga Tirana në New York nën kujdesin e “Vatra”-s, nuk ishte thjesht një festë letrash. Ishte një radiografi emocionale e dy anëve të mëdha të kulturës shqiptare: madhështisë së autorëve tanë dhe mjerimit të sistemit që i vlerëson.

Nga njëra anë, nëpër stendat e panairit në Shqipëri u ndje fryma e jashtëzakonshme e letërsisë shqiptare që po kap standardet botërore. Romane të thella, poezi të guximshme, ese që dialogojnë me idetë më moderne, të gjitha dëshmonin se talenti shqiptar nuk ka as kufij, as komplekse.

Por nga ana tjetër, nën dritat e sallës, dukej hije një realitet më i hidhur: procesi i vlerësimit të librave në Shqipëri vazhdon të jetë i turbullt, shpesh i kapur nga miqësira, interesat dhe qokat. Çmimet që duhej të ishin simbol i meritës shpesh shndërrohen në dekor të marrëdhënieve personale.

Kështu, panairi në Shqipëri nuk tregoi vetëm librat që kemi: tregoi edhe sistemin që na mungon. Letërsia jonë është gati për botën; mbetet të pyesim nëse bota jonë institucionale është gati për letërsinë.

Në vend që të kemi një qarkullim të natyrshëm të librit, ku lexuesi kërkon autorin dhe autori konkuron me talent e jo me tavolinë kafesh, kemi një panoramë satirike ku letërsia është bërë një aktivitet ceremonial, një ritual i butë i qokës. Në Shqipëri motua e funksionimit te shoqërisë është: Më mirë një mik se një çiflik. Në tregun letrar? Me mirë një qokatar se një libër i mirë letrar. Në këtë terren, është krejt e kuptueshme që ne nuk mund të krijojmë dot më shkrimtarë të rangut të Martin Camajt, Gjergj Fishtës, Migjenit apo Ismail Kadaresë. Jo sepse Shqipëria nuk ka talente natyrale, por sepse terreni sot nuk i ushqen, nuk i mbron, nuk i përball me asgjë që mund t’i kthejë në zëra të rëndësishëm. Ashtu si te “Darka e gabuar” e Kadaresë, ku një ftesë përmbys gjithë hierarkinë, edhe sot letërsia shqiptare ecën me të njëjtën logjikë: s’vlen kush shkruan, por kush ulet në tavolinë. Autori i vërtetë mbetet në korridor, ndërsa qokatarët kryesojnë tryezën duke ngritur dolli për libra që askush s’i ka hapur. Letërsia? Një darkë tjetër e gabuar, vetëm se tani ka më shumë selfie dhe shumë më pak letërsi.

Qoka letrare është, në thelb, versioni kulturor i tenderit publik: kush e merr punën nuk varet nga projekti, por nga kafja e fundit.

Këta kolosë të djeshëm ishin të mëdhenj sepse shkruanin në përplasje me kohën e tyre. Fishta godiste psikologjinë kolektive me satirë kirurgjikale, duke e thyer mendësinë provinciale me një forcë që e bën ende të duket i pakalueshëm sot. Migjeni shkruante në zjarrin e revoltës së varfërisë, duke parë realitetin në sy, dhe jo vetëm për ta denoncuar, por për ta çjerrë, për ta shpuar me një estetikë që rrallë ka pasur vend në letërsinë tonë. Camaj ndërtoi një univers të vetin, të pandikuar nga estetika e rreme e kohës, një botë që nuk kërkonte as lavdi dhe as dekorata. Dhe Kadareja sintetizoi mitet, historinë, diktaturën, tragjedinë moderne dhe metaforën universale në një sistem letrar që Shqipëria nuk e ka pasur kurrë më parë dhe ndoshta as më pas. Secili prej tyre pati një konflikt me realitetin që i detyroi të përdornin fjalën si mburojë, si armë, si shenjë shpëtimi. Letërsia e tyre nuk ishte profesion, por mision, shpesh i rrezikshëm, i vështirë dhe i pakompromis.

Në këtë klimë është ironike të kërkosh një Camaj të ri, një Fishtë të ri, një Migjen të ri apo një Kadare tjetër. Këta figura nuk u prodhuan nga sistemet e qokës, por nga presioni i ndërgjegjes, nga konfliktet personale, politike, estetike dhe shpirtërore, nga guximi për t’u përplasur me realitetin e vendit të tyre dhe me defektet e shoqërisë. Ata nuk u bënë të mëdhenj pse u përkrahën; u bënë të mëdhenj sepse i mbijetuan indiferencës, censurës, paragjykimit dhe rrëmujës së epokës së tyre. Ndërsa sot, shkrimtari shqiptar nuk ka kundërshtar real. Ka vetëm mungesë interesi. Dhe mungesa e interesit është më e rrezikshme se censura, sepse të zhduk pa zhurmë.

Letërsia e sotme funksionon si skemë: qokatarët e rritur me ngrohtësinë e partisë në pushtet lidhin krahët me shtëpitë botuese, të cilat lidhen me juritë e çmimeve letrare, të cilat lidhen me autorët, të cilët lidhen me… edhe një faturë tjetër. Si në çdo rreth vicioz, gjithçka lëviz rreth një boshti të vetëm: qokës perfekte, ku sasia e duhur e komplimenteve, favoreve dhe telefonatave mbrëmjeje bën më shumë punë sesa cilësia e dorëshkrimit.

Me ardhjen e komunizmit, letërsia shqiptare prodhoi një brez autorësh që u ngritën në piedestal për bindjet e tyre politike dhe jo për vlerat artistike si Fatmir Gjata, Dhimitër Shuteriqi, Kolë Jakova, Luan Qafzezi apo Llazar Siliqi, të cilët u botuan dhe u nderuan pafund gjatë regjimit, por pas viteve ’90 u zhdukën pothuajse plotësisht nga qarkullimi letrar, sepse veprat e tyre ishin të lidhura ngushtë me propagandën, moralin socialist dhe skematizmin ideologjik që lexuesi i sotëm nuk e përthith më.

Pas 90-s, disa autorë të dalë nga burgjet u ngjitën në piedestal me mitin e viktimës, por koha tregoi se miti qe më i fortë se letërsia. Kasëm Trebeshina u shpall gjenial pa u lexuar, dhe sapo u lexua doli se proza ishte hermetike dhe e çrregullt. Visar Zhiti mbeti peng i të njëjtit toni trishtues, vajtues, që e lodhi lexuesin. Pjetër Arbnori u ngrit si simbol politik, por romanet e tij mbetën më shumë dëshmi sesa letërsi. Ndërsa Fatos Lubonja la pas prozën për polemikën, duke e zbehur zërin letrar. Piedestalet ranë sepse ishin ngritur me emocion, jo me kritere estetike. Duket se ne mallkojmë censurën e vjetër, por nderojmë të privilegjuarit e rinj.

Në letrat shqiptare të tranzicionit, figura si Ben Blushi, që u ngjit në majë të vëmendjes si politikan, u trajtua për vite si “shkrimtar i rëndësishëm” vetëm sepse fama politike i dha volum mediatik, ndërsa Artan Fuga, i ardhur nga akademia dhe debati publik, u trajtua shpesh si autor “i padiskutueshëm” më shumë për shkak të autoritetit publik sesa ndikimit letrar. Në të njëjtën logjikë, përmenden shpesh edhe Preç Zogaj, i cili përfitoi dukshëm nga pozicionet politike dhe mediatike për t’u vendosur në një piedestal kritik që sot nuk përkthehet më në lexim real. Këta autorë nuk janë “të dështuar”, por janë shembull ku kapitali politik dhe mediatik ndikoi më shumë sesa vetë pesha letrare.

Tragjedia shqiptare: Politika na ka dhënë shkrimtarë, por letërsia rrallë na ka dhënë politikanë. Shkrimtarët tanë ndërtojnë mitin për veten, por nuk ndërtojnë botën e lexuesit. Atje ku shteti është i shëndetshëm, letërsia është udhërrëfyesi i tij; ku shteti është i sëmurë, letërsia është robi i tij. Kjo e fundit ndodh në Shqipëri.

Promovimi i librit tek ne nuk është hapje debati, është liturgji. Libri nuk lexohet: shugurohet. Autori nuk prezantohet: adhurohet. Në këtë teatër solemn, kritika është mëkatare, njëlloj si të pyesësh priftin pse predikimi nuk kishte kuptim. Pyetje të tilla nuk bëhen jo se s’kanë përgjigje, por se prishin ceremoninë.

Tek ne, kritika nuk shihet si instrument i arsyes, por si akt armiqësor, si një atentat metafizik ndaj “krijuesit”. Kritiko një libër në promovim dhe je automatikisht: i lig, i frustruar, ose akoma më keq… i sinqertë. Në një kulturë ku vlerat shpesh simulojnë vetveten, sinqeriteti është forma më brutale e dhunës.

Ironia është se ne flasim për letërsi, pra për territorin ku e vërteta, stili dhe ideja duhet të jenë të pacenueshme. E megjithatë, pikërisht aty ku libri del para publikut, ai mbrohet me një imunitet pothuajse teologjik. Kritikë në promovim? Jo, faleminderit, më mirë i bëjmë temjan.

Pyetja e vërtetë nuk është “A është e pamoralshme të kritikojmë autorin në promovim?”, por: A është morale të vazhdojmë ta quajmë këtë proces kulturë? Nëse kritika shihet si herezi, atëherë promovimi nuk është më akt intelektual, është thjesht një ritual ku nderojmë letërsinë pa e lexuar dhe autorin pa e sfiduar.

Deri sa të mësojmë ta duam të vërtetën më shumë se qokën, promovimi i librit do të jetë skena ku të gjithë pëshpëritin lëvdata, ndërsa kritika rri jashtë, e dëbuar, si një e vërtetë që askush nuk ka guximin ta ftojë brenda.

Deri kur të ndryshojë ky mentalitet, deri kur fjala të rifitojë peshë dhe lexuesi të rifitojë kërkesë, deri atëherë do të vazhdojmë të mbetemi një vend ku librat botohen me bollëk por nuk lexohen, ku autorët promovohen por nuk diskutohen, ku talenti ekziston por nuk qarkullon. Dhe këtu qëndron ironia më e madhe: letërsia shqiptare ka gjithçka, përveç leximit. Dhe një komb pa letërsi mbetet një komb pa shpirt.

Letërsia shqiptare është pasqyra e një vendi ku meritokracia është teori abstrakte, ndërsa qoka është metodë shkencore. Dhe derisa kultura të mos financohet nga favoritizmi, por nga lexuesi, letërsia do të vazhdojë të rrotullohet rreth atyre që ulen në tavolinë, jo rreth atyre që shkruajnë. Në fund të fundit, në Shqipëri një gjë është e sigurt: qokat ndërrohen, por sistemi mbetet.