Nga Evarist Beqiri/

“…der sa mos t’shkimin hana diellit

e e mramja cirkë m’oqean k’thellët mos t’shtrasë,

emini i atij burri që për Atme,

la agam n’fis të vet, a’j për her gjallon e Deka,

mi të pushtet nuk ka.” – Gjergj Fishta

Nëse një komb harron të shkuarën, ai shkatërron të ardhmen. Prandaj, vlen që të ndalemi pak tek momentet vendimtare që kanë ndikuar historinë tonë. Në janar 1914, Ismail Qemali do t’i deklaronte në Vlorë, një gazetari francez, me një dozë ironie: “Ndërsa Shqipëria po bën gjithçka për t’i shpëtuar zakoneve turke, Europa na trajton si nusen osmane, së cilës dhëndri i shfaqet vetëm ditën e dasmës.”

Pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane, Fuqitë e Mëdha të kohës, Austro-Hungaria, Gjermania, Italia, Rusia, Franca dhe Britania e Madhe, pavarësisht interesave të ndryshme, luajtën një rol vendimtar në formësimin e hartës së re të Ballkanit. Britania, veproi me kujdes duke ndjekur politikën e ekuilibrit për të mbrojtur pozitat e saj në Mesdhe. Nga ana tjetër, Gjermania, megjithëse e pa interesuar drejtpërdrejt për çështjen shqiptare, mbështeste politikën e Vjenës në Ballkan. Italia, e shtyrë nga ambiciet e saj kolonialiste për ekspansion në tokat shqiptare, sillej me luhatje. Ajo kishte pretendime herë për çështje prestigji e herë për interesa strategjike.

Ndërkohë, Fuqitë Ballkanike kishin aspirata të ndryshme, të cilat bashkoheshin në një pikë, copëtimi i Shqipërisë. Ëndrra e Serbisë ishte sigurimi i një dalje në detin Adriatik përmes territoreve shqiptare. Ndërsa, Mali i Zi dëshironte që të bënte të vetin qytetin strategjik të Shkodrës. Greqia, nga ana tjetër, dëshironte Shqipërinë e Jugut.

Dokumentet arkivore të kohës përshkruajnë jo vetëm pretendimet e tyre territoriale, por zbulojnë gjithashtu një mozaik kompleks negociatash, marrëveshjesh të fshehta dhe manovrash politike. Aty spikasin lojërat diplomatike që pasqyrojnë me saktësi atmosferën gjeopolitike të kohës. Kufijtë e sotëm, u vendosën bazuar kryesisht tek pazaret midis Austro-Hungarisë e Rusisë.

Rusia cariste, si mbrojtëse tradicionale e sllavëve të jugut dhe e ortodoksisë, e shihte shpërbërjen e Perandorisë Osmane, si një mundësi të artë për të zgjeruar ndikimin e saj nëpërmjet aleatëve sllavë, Serbisë dhe Malit të Zi. Ajo kundërshtonte çdo projekt që pengonte daljen e Serbisë në Adriatik, përfshirë krijimin e një Shqipërie të pavarur në kufijtë e saj natyralë. Në thelb, Rusia nuk ishte kundër ekzistencës së një entiteti shqiptar, por e donte atë të kufizuar dhe të dobët, sa për të mos penguar ambiciet e aleatëve të saj.

Franca, nga ana tjetër, lëvizi në sinkron me Rusinë, pasi të dyja ishin pjesë e Antantës. Interesat e saj në Ballkan nuk ishin aq të drejtpërdrejta sa të Londrës apo Vjenës, por më tepër të lidhura me aleancat evropiane. Për këtë arsye, Parisi ndoqi një qëndrim diplomatik të kujdesshëm, shpeshherë duke mbështetur kërkesat serbe e greke në tavolinën e bisedimeve, me qëllim ruajtjen e ekuilibrit brenda Antantës.

Në këtë panoramë, krijimi i shtetit shqiptar nuk ishte rezultat i një përpjekjeje të përbashkët të Fuqive të Mëdha, por i një kompromisi të ftohtë austro-rus, një lloj “marrëveshjeje sui generis”, ku secila palë pranoi ekzistencën e Shqipërisë vetëm për të mos lejuar tjetrën të zgjerohej më tej. Kështu, lindi Shqipëria. Ajo nuk ishte produkt i një vullneti të madh politik ndërkombëtar, por fryt i një ekuilibri të frikës, në një Ballkan që përjetonte përplasjen midisd pan-gjermanizmit dhe pan-sllavizmit.

Britania e Madhe, ndryshe nga Austro-Hungaria, Rusia apo Italia, nuk kishte synime territoriale në Ballkan. Interesat e saj ishin kryesisht gjeostrategjike dhe detare. Ajo donte që të ruante kontrollin mbi rrugët e komunikimit detar drejt Kanalit të Suezit. Të parandalonte shtrirjen e ndikimit rus në Mesdhe, dhe të mbante ekuilibrin midis Fuqive të Mëdha për të shmangur një dominim të vetëm në rajon.

Në këtë kuadër, Londra e shihte Ballkanin si zonë tampon, ku çdo lëvizje e tepruar e Vjenës apo e Shën Petersburgut duhej balancuar. Ajo ishte e interesuar që as Austro-Hungaria, as Rusia të mos siguronin dalje të qëndrueshme në Mesdhe. Kjo e çoi diplomacinë britanike drejt një politike të ekuilibrit të kujdesshëm, duke mbështetur zgjidhje kompromisi dhe shpesh duke ndërmjetësuar për të mos lejuar asnjë Fuqi që të bëhej dominuese. Në rastin e Shqipërisë, kjo u përkthye në pranimin e një shteti të pavarur, neutral dhe të dobët, që do të shërbente si pengesë natyrore ndaj ambicieve ruse dhe sllave drejt Adriatikut.

Për ta përmbledhur, ndryshe nga Britania, Austro-Hungaria kërkonte dalje në det dhe kontroll mbi rrugët tregtare të Ballkanit perëndimor. Rusia kërkonte dalje në ujërat e ngrohta dhe mbrojtjen e sllavëve ortodoksë. Italia kërkonte pozita të përhershme në Adriatik dhe në brigjet shqiptare. Gjermania e shihte rajonin si fushë ndikimi të aleates së saj Vjenës. Ndërsa Franca ndiqte më shumë linjën e Rusisë për të ruajtur unitetin e Antantës. Në këtë mozaik interesash, Britania e Madhe luajti rolin e arbitrit, duke mos kërkuar fitore të dukshme, por duke ndërtuar ekuilibra që garantonin interesat e saj globale.

Megjithatë, do të gaboheshim rëndë nëse do të anashkalonim forcën e brendshme të lëvizjes kombëtare shqiptare, duke mëshuar vetëm në ndikimin e forcave të jashtme. Njësoj, siç do të gabonim rëndë po ta vlerësonim një ajsberg vetëm nga pjesa e tij e dukshme. Në atë periudhë, pikëpamja mbizotëruese ndër kancelaritë evropiane të kohës ishte ajo e “shpërblimit me territore”.

Është e qartë se në përplasjet diplomatike të kohës nuk kishte pozicione të pandryshueshme. Gjithçka mund të negociohej dhe çdo interes mund të sakrifikohej në emër të një kompromisi të përkohshëm. Dokumentet arkivore dëshmojnë se, kjo u bë veçanërisht evidente gjatë diskutimeve për të ardhmen e Shkodrës. Austro-Hungaria, ndonëse mbështetëse e pozicionet shqiptare, tregoi gatishmëri për ta lëshuar qytetin në favor të Malit të Zi, nëse do të sigurohej kontrolli mbi qafat dhe grykat strategjike të Llofçenit pranë Kotorit, ku ndodhej edhe flota e saj ushtarake. Në fund, Konferenca e Ambasadorëve në Londër sakrifikoi Gjakovën, për të mbajtur Shkodrën. Të njëjtën skemë pazari gjejmë edhe për qytetin tjetër shqiptar me rëndësi strategjike kyçe në Mesdhe, Vlorën, së cilës i ishin afruar trupat greke. Për Vlorën, kishin interes si Italia, ashtu edhe Austro-Hungaria.

Merita e jashtëzakonshme diplomatike e Ismail Qemal Vlorës, ishte aftësia për ta shndërruar çështjen shqiptare nga një kauzë periferike e diplomacisë europiane, në një kauzë qendrore nga e cila varej e ardhmja e vetë Europës. Nëpërmjet, komunikimit publik dhe lobimit në qendrat kryesore të diplomacisë europiane, ai arriti të ndërgjegjësonte politikën dhe opinionin publik europian, në favor të kauzës shqiptare.

Veprimtaria e tij patriotike u intensifikua veçanërisht në dekadën e fundit para pavarësisë. Në vitet 1900-1912, ai jetoi në Bruksel dhe veproi në qendrat e politikës europiane. Ismail Qemali punoi me qëndrueshmëri për ndërgjegjësimin e opinionit publik europian për kauzën shqiptare. Njëkohësisht, duke i sensibilizuar si për rrezikun e pan-sllavizimit, ashtu edhe atë të pan-gjermanizmit.

Një dëshmi e këtij fakti është intervista e Ismail Qemalit për gazetarin e shquar italian Vittorio Vettori, “Il Giornale d’Italia”, më 16 gusht 1903. Gazetari e përshkruan Ismail Qemalin si një patriot shqiptarë prej lindjes dhe prej shpirtit. Ismail Qemali flet aty për rëndësinë e njohjes së kombit shqiptar, dhe bashkimin e katër vilajeteve shqiptare në një vilajet të vetëm autonom. Ai thekson rëndësinë e ndërtimit të një Shqipërie të fortë. Kjo do të shmangte ndërhyrjen europiane në Ballkan dhe do të ndikonte në ruajtjen e stabilitetit të vetë Europës.

Ismail Qemal Vlora manovroi me kujdes në një situatë jashtëzakonisht të ndërlikuar dhe me rreziqe të shumanshme. Ai punoi për të shpëtuar çfarë ishte ende e mundur nga trojet shqiptare. Pavarësia e Shqipërisë, më 28 nëntor 1912, e futi çështjen shqiptare në logjikën e shtetformimit modern.

Ndërkohë, Ismail Qemali shikohej si nga Austro-Hungaria, po edhe nga Fuqitë e tjera, si një diplomat i matur e me përvojë të gjatë, por njëherësh i rrezikshëm. Ai ishte një njeri e pavarur. Austro-hungarezet ishin të bindur se ai nuk do të ndiqte verbërisht direktivat e Vjenës apo kujtdo tjetër.

Austro-Hungaria mbështeste krijimin e Shqipërisë, si pjesë e strategjisë së saj për të penguar daljen e Serbisë në Adriatik dhe për të ruajtur ekuilibrin e forcave në Ballkan. Mbështetja, ndonëse e kushtëzuar dhe jo pa llogaritje gjeopolitike, ishte një faktor me rëndësi në formësimin e rrethanave që bënë të mundur shpalljen e Pavarësisë.

Nga ana tjetër, realiteti pas shpalljes së pavarësisë ishte i ngarkuar me sfida të jashtme dhe përçarje të brendshme. Një dokument i konsullit austro-hungarez në Durrës, dërguar Vjenës, më 26 korrik 1913, shkruan ndër të tjera se, Partia Esadiste është një parti antiqeveritare. Por, duhet theksuar se, në atë moment kyç të historisë së Shqipërisë, kur nevojitej më tepër se kurrë bashkimi, Partia Esadiste nuk ishte thjesht dhe vetëm një parti antiqeveritare. Ajo mbante gjallë frymën antikombëtare.

Fryma antikombëtare e Partisë Esadiste, lindi së bashku me shtetin e ri shqiptar. Kjo e keqe e madhe, vazhdon që të mbahet gjallë edhe sot prej atyre që vendosin interesin personal dhe partiak, para interesit kombëtar. Prej atyre që vendosin partinë, para Shqipërisë. Kultura jonë e mbrapshtë politike, e ngatërron shpesh kufirin midis debatit normal politik dhe shenjtërisë së interesit kombëtar. Ferrat e vatanit e ngatërrojnë misionin me interesin.

Qemal Karaosmani rrëfen se Ismail Qemali e thirri në Vlorë dhe e bëri ministër të Brendshëm Esat Toptanin, për hir të bashkimit kombëtar: “Esat Toptanit në Vlorë nuk ju duk ndonjë shenjë kundërshtimi me Ismail benë, një ditë i lypën leje lsmail Beut, që të vendte në Tiranë se kishte punë private dhe të bante the inspektim ndër ato krahina. Kështu iku në Tiranë e nuk u kthye ma në Vlorë. Në fund shpalli edhe Vetqeverim të Shqipnisë së Mesme me një kabinet nën kryesinë e tij, domethanë, mendimi i intelektualëve u realizua. Atëherë kishte fjalosë me disa që ishin kundërshtarët e Ismail Qemal beut i pata thanë se ç’bani kështu; pritni sa të rregullohet puna e të vinjë Mbreti i Shqiprisë, se Kabineti që asht sot, do api dorëheqjen dhe Mbreti do vejë një Kabinet që t’i pëlqejë, se asht turp e mëkat që, në vendin e Ismail beat të favorizoni Esat Pashën që nuk ka ndonjë farë kulture. Ata më thanë e Ismail beut s’kemi se çfarë t’i bajmë veçse të ketë një njeri të fuqishëm kundrejt Esat Pashës, që ta rrëzojmë nga fuqija. Me gjithë qi në çastin që duem e rrëzojmë. Ne e kuptuem, të ngratët, jo që s’e rrëzuen nga fuqija, pse ai i ngordhi me dru edhe i tuti nër thasët e i hodhi nër gorgat, Ja, pra dëshira e intelektualëve, që prodhojnë të kundërtën.

Si shpalli vetqeverrimin e Shqipërisë së Mesme, Esat Pasha, e vojta një ditë që të firmojë ça akte ke Ismail beu. Tue lexue aktet, ngriti kokën e më tha: “E Qemal bei! E more vesht se Esat Pasha shpalli Vetqeverimin e Shqipërisë së Mesme?” “Po”, iu përgjigja. “A e mban mend kur më ke thanë nënpunsat që po emnon pa diplomë universiteti, të cilët konsiderohen prej kundërshtarvet si të pa zotë, se po bainë një përshtypje të keqe në popull e nër të huejët? Nashti erdhi koha që të t’ap përgjigjen; Nënpunsat që kam emnue simbas kohës e nevojës i di të aftë e të zotë. Kjo nuk bie ndonjë dam në fushën t’onë politike, por edhe sikur të jetë e vërtetë vetën ke kundërshtarët mund të bajë përshtypje; por tronditja ma e madhe e jetës sonë politike, kundrejt opinionit publik të botës mbarë, asht krijimi shpallja e Vetqeverimit të Shqipnisë së Mesme me një Kabinet tjatër prej kundërshtarvet. Kio i bije dam Shtetit, sepse bota e di që shqiptarët ja të bashkuem dhe, të gjithë, pa dallim feje përpiqen për të mirën e Atdheut të vet. Kurse krijimi i një Shqipnie të Mesme i ep të kuptojë gjithë botës së jashtme se shqiptarët nuk qënkan të bashkuem, se paskan tri Shqipni, e tri Qeveri, pse kur krijohet Shqipëria e Mesme, vetvetiu diktohet se janë tri Shqipni; e Mesmja, e Poshtmja dhe Sipërmja; domethanë se Vlora, Durrësi, Shkodra kanë nga një qeveri më vete. Nashti po të pyes ty: kush asht ma e damshme në jetën tonë politike; krijimi i tri Shqipnivet apo nënpunsate mi pa diplomë?””

Ju përgjigja: “Keni të drejtë sa malet Shkëlqesi, se krijimi Shqipërisë së Mesme na i qiti leckat në shesh mirë neve, mbrënda për mbrënda, po i dhamë shkak të kuptojë dhe bota e jashtme qi neve jo vetëm nuk jemi të bashkuem por jemi dhe ambiciozë”. Qemal Karaosmai vijon më tej: “Mbasi u shpall Qeveria Esadiste, shumë njerëz u larguan e vojtën në Durrës, si z. Hasan Prishtina dhe të tjerë…”

Akoma më tej Qemal Karasosmani tregon se: “Puna e kundërshtimi t’Esat Pashës po vazhdonte në buzën e Shkumbinit. Na lajmërojnë se ka ardhë një fuqi prej Esad Pashës e ka qëllim që të sulmojë Lushnjën. Kundra kësaj fuqije u dërgue i ndjeri Hysni Toska në buzën e Shkumbini në katundet e Çermavet që të ruante të mos hidheshin për këndej; në Qarkun e Lushnjës. Kjo situatë vazhdoi disa ditë dhe çast mbas çasti pritesh përleshja në mes dy fuqivet.

Ismail beu, duke parë gjëndjen shumë të keqe, një natë mblodh Këshillin Ministruer e na tha, që situata asht shumë e keqe dhe mund të pëllcasi dhe një vllavrasje e të derdhet gjak. Po dëshëruet dhe ju, meqënëse edhe Princ Vedi u caktue si Mbret në Shqipni, deri sa të vinjë ay jam i mendimit që fuqinë shtetnore të Shqipërisë t’ia lamë në dorë kontroollorvet me konditë që të garantohen se edhe Esat Pasha t’api dorëheqjen e kështu kur të vinjë Mbreti të gjejë një Shqipni të bashkueme e në këtë mënyrë të pritet hovi gjaderdhjes në mes të shqiptarvet. Kur ne që të gjithë ishim gati, erdhën kontrollorët dhe Ismail beu proponoi mendimin e Këshillit. Ata thanë se, pa mos pyetë Mbretninë tonë nuk mundemi t’apim pëlqim ose garanci për dorëheqjen e Esat Pashës. Si të marrim përgjigje do ua komunikojmë vendimin a jo a po. Mbas disa ditëve erdhën kontrollorët e na komunikuan se e pranojnë proponimin e Ismail beut dhe garantohen që do ta detyrojmë doemos Qeverinë e Esat Pashë që t’api dorëheqjen. Me këto garantina të përfaqsuesve të gjashtë Mbretnivet të Mëdha t’Europës u dha dorëheqja e Qeverisë së Përkohshme të Vlorës…’’

Ky fragment i dokumentuar tregon jo vetëm përçarjen e elitës kombëtare, por edhe sesi projektet politike për shtetin shqiptar zhvilloheshin paralelisht me lojërat ndërkombëtare të Fuqive të kohës. Pavarësia e shpallur nuk përkonte ende me ndërtimin e një shteti të bashkuar. Shumë territore me popullsi shqiptare, përfshirë Kosovën dhe Çamërinë, u sakrifikuan për të qetësuar ambiciet e fqinjëve dhe për të ruajtur ekuilibrat mes fuqive rajonale dhe globale.

Ky realitet historik mbetet një dëshmi e hidhur për mënyrën se si fati i popujve të vegjël është vendosur shpesh jo në bazë të të drejtave legjitime, por në bazë të interesave strategjike të të mëdhenjve. Dhe megjithëse shpallja e pavarësisë në Vlorë ishte një akt i guximshëm dhe vendimtar, trashëgimia e ndarjes së territoreve shqiptare në tryezat diplomatike të Evropës vijon të lërë gjurmë në realitetin politik të rajonit sot e gjithë ditën.

Paqja është e qëndrueshme, kur i forti është i drejtë. Ashtu si në fillim të shekullit XX, kur ekuilibri midis pan-gjermanizmit dhe pan-sllavizmit solli lindjen e shtetit shqiptar, edhe sot Britania e Madhe po kërkon që të rikthehet në Ballkanin Perëndimor, për të rivendosur balancën mes fuqive të reja. Historia duket se po përsëritet sërish.

Në kontekstin bashkëkohor, kombet e vogla sërish përballen me sfida të mëdha. Nga influencat e jashtme, deri te presionet për të sakrifikuar sovranitet për “stabilitet”, mësimet e historisë së fillim shekullit XX, janë më aktuale se kurrë. Në një botë që vazhdon të jetë e ndarë mes interesave dhe realpolitikës, Shqipëria, Kosova dhe shqiptarët anembanë, duhet që të mos harrojnë se pavarësia është përgjegjësi. Pavarësia është një proces i vazhdueshëm që kërkon vigjilencë, përfaqësim të dinjitetshëm dhe mbrojtje të pandërprerë të interesit kombëtar.

Intervista e Ismail Qemalit për gazetarin e njohur italian Vittorio Vettori, “Il Giornale d’Italia”, më 16 gusht 1903, me titull “Çështja e Lindjes dhe Italia”.

Risto Siliqi/

Pesëqind vjet gati po mbushen qysh se rraca e Azisë u rrajue(zuri rrënjë) në tonën Shqypëni, sikurse insektet me thimthin të helmuem kur rrajohen e shumohen ndër vneshta e helmatisin frytin e saj! Pesëqind vjet gati po mbushen qysh se shqyptari përkulet e vajton në robëni, vigmon e varet për ndihmë e për shëlbesë, se ndihma prej kërkahit(prej askujt) s’i dëftehet! Pesëqind vjet gati po mbushen, qysh se qëllimposhtra egërsinë rrenon e shkretnon gjith se ç’ka ndër thonjë t’i vijnë, helmon thelbet e shëndoshta e të smundtat(të sëmura) i ndihmon të shumëhen sa e pruni Shqypëninë ndër gjasë prej gjithkujt me lot të kjahet!(të qahet) Pesëqind vjet po mbushen, qysh se dielli i Shqypënisë prendoi(perëndoi) e u rrokullis për mbas të neltës(të lartës) bjeshkës Velë; u shkri nata, errësina e trashë e mnerme, nëpër të cilën kryqëzojnë egërsinat e gjith se ça t’i bijnë ndër shapa e ndër turij, e coptojnë, e shretnojnë pa mëshirë! Por shqyptari fatos ndenji i zgjuem në roje të vdekun, e mbrojti ma të shejtnueshmet(më të shenjtat) amanetet e veta, gjuhën, besën e mirpritjen, me të cilat dhe si rob i hueji, mujti gjith-herë e gjithkund me u madhështue me të ndershmin emën “shqyptar!”.

Kështu në errësinë, në rrjedhë të pesëqint vjetve, lule Shqypënija, për ditë e ma fort qi u shkretonte e u vorfnonte, edhe nuk i zhyti në thelli të oqeanit të harrimit, se ma të fortë zinxhira e mbajtën të birtë(të bijtë) e saj tuj ruejtun të shejtërueshmet amanetet, gjuhën, besën e mirpritjen, për të cilat shum herë u banë therorë!

Mbretët e Turqisë tuj u frigosun(duke u frikësuar) se, kurdoherë e në çdo kohë, të birtë e Shqypënisë, të madhështuem me kunora të heroizmit të gjyshave të vet, të fjeshtëmbajtësit e amaneteve të shejtërueshme, do të shkunden mbas thirrjes së hijeve të të parëve e do të ngrehin Atmen(të ardhmen) e vet prej robniet me lirue. Nuk i mastonte mendimi në ç’mënyrë ta hupin(ta mbizotërojnë) kët komb, kështu filluen me gënjeshtra t’i ndillin ata shqyptarë, të cilët e kishin ndër fise të veta randsinë ma të madhe, i largojshin prej trollit të vetë, i qëndrojshin në mjes(në mes) të turqizmit tuj i rritun me ka një rybe(gradë) të naltë. Kështu ky i mjeri shqypëtar qëndronte në mërgim me vjetë e fisi i tij i gënjyem u madhështonte me rybe(gradë) të naltëntë tijën kur, por sa disa vjetë kalojshin, halldupat rybe-naltin shqypëtar e helmojshin e dërgojshin allahut në drejtim?! Fisin e tij e lajmoshin, bashkë me ta tuj damun(duke ndarë) dhimben(dhimbjen), se asht vdekun prej smundjet e tuj dërguemun dhe sa të holla, mbrrijshin të qasin(vinin të merrnin) përsëri therore ndër thonj të vet!

Kjo gënjeshtër rrjedhi kohë të gjatë! Shqypëtarët filluen t’i kujtohen dhelpënisë së halldupëve dhe nisën të zgjohen e të shkunden për në mbrojtje, por zinxhiri i randë në qafë i prite hovin e nuk mujshin të nxitojnë me forcë, si me zemër. Kur ndër kohë të mbrame zhonërat(megallomanët, mendjemëdhenjtë) qi qëndruenë të zotët e situatës në Turqi e mbasi qi dolën para botës si bartësit e “Bashkim Përparimit”, prep(prapë) shqypëtarët u gënjyen e sa pak e këthillne ballin e rrudhun me shpnesë se në liri të përgjithshme do mundet ankimet e nevojat t’i paraqesin botës e do mund t’i shërojnë krahët e varruem(e plagosur), atëherë guxueshëm të fluturojnë, në naltësinë e lirisë!

Ironi? Zhonërat(megallomanët), të cilët u dëftuene si bartësit e “Bashkim Përparimit” para syve të botës, porsa nisën të çfaqojnë(të shpalosin) pikat e programit të tyne eksperimental, me nji herë u vu oroe(u vu re) vekshi(ena) i tyne ç’gjellë ziente, nisën të dëftehen të poshtër, sa kurrnji qeveri në rrjedhë, qysh se mbretnija turke shtyni kufitë në Evropë. Këqyrën e prigjuene(përgjuan) në kohë të parashkueme, të shofin me ç’mënyrë mujti kaq kohë të gjatë të jesin emni shqyptar mbi faqe të dheut?! E gjith tuj e pasun jetimin në errësinë, për pa e pamun nji ditë dritë?! Këqyrën dhe e oroen(vunë re) se emni shqypëtar ka qëndrue mbi faqe të dheut me qëndresë të amaneteve, gjuhës, besës e mirpritjes!

Zhonërat(megallomanët), të poshtër idealistë, mbas kësaj oroe(mbasi vunë re), morën përpjekje(u përpoqën) si mund t’i shkoqin shqypëtarët prej këtyne amaneteve, por kur oroen(vunë re) se me tradhtina idenë e s’po mund e kryejnë, u përpoqën me masa të prehta, nisën të forcojnë, me topa, me pushkë e me hunj të zjarrtë!

Kjo poshtërsi, ky barbarizëm i zhonërve, të ndyrës qeverisë qendrore, i preku shpirtin shqyptar, i tundi e i organizoi në qëllimin e shenjtë “Liri a Vdekje” e, ndonse ndodhen të likshtë(me mungesa) me forcë materiale, me forcë të zemrës nxituene në mprojtje të Atmes(së ardhmes) së vet e, kështu, ndër vjete 1908, 1909, 1910 e 1911 u la me gjak, sheshi e shkambi i fiseve të gegënisë!

Për rrjedhën e të shenjueme të katër vjetëve të përgjakshme, me sa më mastoi(drejtoj) mendja, në kët libër e pasqyrova, e rrjedhën në të ardhshme, e cila pa dyshim me gjak do të vaditet, do të përpiqemi, ta pasqyroj në Librin e Dytë, të cilin kam shpnesë(shpresë) të fortë, do ta botoj nëpër “Shqypëni të Lirueme!”

-Pasthënia e librit “Pasqyra e ditëve të përgjakshme”, Trieste, korrik 1912. Në këtë botim rrëfehen kryengritjet e mëdha shqiptare në Malësi të Madhe dhe në Kosovë, që çuan në shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë pas pesë shekuj robërie otomane.Vetë Risto Siliqi mori pjesë me armë në dorë në Kryengritjen e Kosovës dhe Malësisë së Madhe, duke qenë anëtar i Komitetit Shqiptar për drejtimin e kryengritjes.

Dërgoi për botim: Laura Konda

Foto: wikidata.org

Albert Vataj/

Në thellësinë e pesë shekujve, Katedralja e Shën Jakobit në Shibenik ruan një sekret të heshtur, figura e Skënderbeut e gdhendur në absidën e parë. Në jehonën e kohës dhe madhështinë monumentale të gurit, kjo ikonografi nuk është thjesht një imazh; është një portë që na fton të kuptojmë jo vetëm figurën e heroit shqiptar, por edhe ndërveprimet kulturore dhe historike që formësuan Ballkanin mes shekujve XV–XVI. Katedralja, e ndërtuar pa llaç, është një testament unik i bashkimit midis gotikës veneciane dhe renesancës dalmatine, dhe gravura e Skënderbeut është pjesa që zë një vend të veçantë në këtë narrativë arkitekturore dhe kulturore.

Figura e Skënderbeut, siç e përshkruan Jahja Drançolli, është e gdhendur me tipare të forta: vetulla të trasha, mjekër të gjatë dhe mbulesë koke karakteristike që i përket portretizimeve europiane të shekullit XV. Por ajo që e bën gravurën e Shibenikut veçanërisht intriguese është mënyra se si ajo kap energjinë dhe vitalitetin e heroit, në dallim nga portretet e tjera që e paraqesin më të lodhur nga luftërat. Në këtë mënyrë, figura nuk është thjesht një kujtesë historike; ajo bëhet një idealizim i hershëm i reputacionit të Skënderbeut, një afirmim i forcës dhe autoritetit të tij që qarkullonte në bregdetin adriatik shumë përpara se ikonografia e shekullit XVI të formësohej plotësisht.

Prania e figurës së Skënderbeut në Dalmatinë e shekullit XV–XVI nuk është rastësi. Gjatë luftës kundër Perandorisë Osmane, Republika e Venedikut dhe qytetet dalmatine e shikonin Skënderbeun jo vetëm si aleat të mundshëm, por si simbol të rezistencës europiane. Arkivat dhe raportet veneciane e përmendin shpesh emrin e tij, ndonjëherë si shqetësim për ekuilibrat e rajonit, ndonjëherë si shpresë për ndalimin e zgjerimit osman. Ikonografia e tij, e vendosur në hapësira të shenjta, shërbente si përkthyes i mendësive politike dhe shoqërore, duke e kthyer artin në mjet komunikimi mes kulturave dhe fuqive politike të kohës.

Ky mister bëhet edhe më i thellë kur njihet fakti se në shekullin XIX studiues kroatë zbuluan dy grafika të tjera të Skënderbeut në Hungari dhe Itali. Ky “trekëndësh ikonografik”, Shibenik, Hungari, Itali, tregon për një rrjet të gjerë marrëdhëniesh kulturore, tregtare dhe diplomatike, duke e bërë Skënderbeun një figurë paneuropiane dhe jo thjesht një hero kombëtar. Portretet e tij nuk ishin thjesht dekorativë, por shenja identitare dhe pjesë e një mitologjie që përhapej përtej kufijve shqiptarë.

Dokumentimi modern fotografik nga Gazmend Çitaku ka rikthyer gravurën në vëmendje, duke nxjerrë në pah detaje të skalitur me mjeshtëri, mënyrën si drita prek mbulesën e kokës, hijet që formojnë linjat e mjekrës, prerjen e gdhendjes që tregon fuqinë e dorës së artizanit dhe kompleksitetin e shprehjes artistike. Ky rikthim vizual na fton të mendojmë mbi funksionin e ikonografisë si dëshmi e ndërthurjes kulturore dhe historike, mbi mënyrën se si figura e një heroi mund të bëhet urë mes botëve, midis komuniteteve dhe epokave.

Pyetjet që lindin janë të shumta: A është kjo gravurë përpjekje për të integruar Skënderbeun në panteonin e figurave të fuqishme europiane? A pasqyron traditën e portretizimit të heronjve të krishterë që mbronin kufijtë e botës latine? Apo është një homazh i vonë, i gdhendur nga artizanë që tashmë njihnin mitin e tij të lavdishëm? Pikërisht këtu qëndron vlera e gravurës: ajo na sfidon të rishikojmë mënyrën se si historia ruhet jo vetëm në libra, por edhe në gurë që flasin.

Gravura e Skënderbeut në Shibenik është më shumë se një fakt historik; ajo është dëshmi e një epoke kur Adriatiku ishte urë midis popujve, dhe figura e Heroit lundronte mbi dallgët e reputacionit europian. Është një gur i çmuar në mozaikun e pranisë së Skënderbeut në Europë, një kombinim i artit, historisë dhe mitit, që fton jo vetëm të shohësh, por të kuptosh.

Zef Nush Pali, lindi në Shkodër më 16 Qershor 1910 në një familje të vjetër qytetare shkodrane. Lindi pikërisht në kohën kúr ishte n’agim pamvarsija shqiptare, kúr patriotët shqiptarë shifshin rrezikun e coptimit të matejshëm që kërcënote kombin Shqiptár. Në kët atmosferë ideshë të rilindjes së shqiptarizmës e patriotizmit përhapë prej njerëzve të kalibrit si Luigj Gurakuqi, Pater Gjergj Fishta e Át Mati Prennushi, Zef Pali mori mësimet e para në Kolegjin Saverian, ndërsa studimet e mesme në shkollën Normale t’Elbasanit. Ma vonë kreu studimet universitare për Filozofi në Universitetin e Firences, në Itali. I paisun me idetë e rilindjes Zef Pali dha kontributin e tij si arsimtar, shkrimtar, gazetar, udhëheqës politik dhe mprojtës i palodhun i çeshtjes shqiptare. Me stilin e tij të mprehtë dhe me gjuhën e tij të kthjelltë prof. Zef Pali u bâ nji nga pishtarët e parë për drejtësi shoqnore në Shqipnin e pamvarun. 

Qysh në ditët e para të pushtimit fashist, shkrimet e tij të shumta në revistën “Hylli i Dritës”, në trakte dhe revista të fshehta të nënshkrueme me pseudonimin “Flaka”, ndezën flakë rininë shqiptare. Ai u bâ nji nga udhëheqsit e lëvizjes së qindresës së popullit shqiptár. U largue nga Shqipnija me atdhetarë të tjerë nacionalistë kur vendi râ në duert e komunistëve. Pasues i denjë i ndjenjave tâ pastërta atdhetare të Luigj Gurakuqit dhe besnik i idealeve të Mid’hat Frashërit, Zef Pali vazhdoi jashtë atdheut të mprojë me kambëngulje kauzën shqiptare, kauzen e demokracisë dhe atë të lirisë së popullit Shqiptár.

Prof.Asc.Dr.Gëzim MUSTAFAJ/

Do ta filloja këtë shkrim me një thenje të një prej figurave më të shquara dhe të nderuara kombëtare, Fan. S. Nolit: “Çdo heroi në histori i është dashur të kalojë përmes tri fazave; të glorifikimit, të asgjësimit dhe të rivlerësimit”. E till ishte edhe figura e Hasan Prishtinës. Ai lindi më 27 shtator të vitit 1873, në Vushtri. Deri në zgjedhjen e tij si deputet i Prishtines ai njihej me mbiemrin Vuçitërni. Mësimet e para i mbaroi në Vushtrri me rezultate shumë të mira. Meqë ishte nxënës i mirë dhe kishte mundësi materiale, ai vazhdoi shkollimin në gjimnazin grek të Selanikut ku mësoi edhe gjuhën frënge. Vazhdoi studimet e larta në Stamboll, ku u diplomua për Drejtësi, në Fakultetin e Shkencave Politiko – Juridike. Gjatë shkollimit fitoi kulturë të gjerë dhe u brumos me ide revolucionare e përparimtare evropiane.

Një ndihmesë në këtë drejtim dha edhe edukimi i tij familjarë, me shumë tipare atdhetare duke formuar kështu një personalitet liridashës. Në vitet 1908-1912 u zgjodh tri herë deputet në Parlamentin osman si përfaqësues i Vilajetit të Kosovës në Prishtinë, të cilin e përdori si tribunë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare të shqiptarëve. Kjo periudhë, për atdhetarin e madh Hasan Prishtina, ishte vendimtare në kthesat historike kombëtare të popullit shqiptar. Ai u bë njëri ndër protagonistët kryesorë që do të godiste fuqishëm themelet e Perandorisë Osmane në tokat shqiptare.

Si deputet në Parlamentin osman ai dha një kontribut edhe në Revolucionin Xhonturk, pasi trojet shqiptare ishin ndër vatrat kryesore të këtij revolucioni, që rezultoi me kthimin e Kushtetutës (Hyrietit) dhe me disa premtime boshe. Lëvizjet evropiane të kohes të njohura si lëvizjet për; Liri, Barazi, Vëllazëri u përdoren nga turqit e “rinj” si mjet propagandistik për arritjen e qëllimeve politike. Në kohën kur u formua Klubi “Bashkimi” i Shkupit, Hasan Prishtina do të ishte pjesë e këtij klubi. Turqit e Rinj nuk sollen asgjë të re për shqiptarët, përveç shtypjes dhe shkatërrimeve. Hasan Prishtina së bashku me patriot të tjer do të ishte në krye të kryengritjeve shqiptare të vitit 1909, kundër ekspeditave të Xhavit Pashës. Kjo gjendje vazhdoi edhe gjatë pranverës së vitit 1910. Vala kryengritëse shqiptare kundër Turqve të Rinj u shua me gjak.

Deputetët shqiptarë ngritën zërin kundër këtyre gjakderdhjeve e shkatërrimeve barbare. Më i zëshmi në këtë drejtim ishte Hasan Prishtina, i cili me diskutimet e tij të zjarrta trazoi gjithë parlamentin osman. Kryengritja e vilajetit të Kosovës, që shpërtheu në prill të vitit 1910 u shua me gjak nga mbi 50 000 forca të armatosura osmane. Në këto kushte Hasan Prishtina u ngrit në seancën parlamentare dhe kërkoi që të shpërndahej menjëherë kabineti i Haki Pashës, i cili mbante përgjegjësinë për ngjarjet tragjike. Nga fjalët e tij mbrojtëse për kryengritësit u kuptua se ai ishte edhe një ndër frymëzuesit e tyre, prandaj gjyqësia turke e dënoi me vdekje. Mirëpo, sulltan Mehmet V Reshit, e amnistoi.

Më 3 mars të vitit 1911, Hasan Prishtina duke përkrahur kryengritësit shqiptarë, parashtroi edhe kërkesat kombëtare të tyre, të cilat u refuzuan nga Turqit e Rinj. Këto kërkesa u përkrahën edhe nga deputeti shqiptar në Parlamentin osman, Ismail Qemali. Edhe pse pas zgjedhjeve të reja u zgjodhën disa deputetë shqiptarë, Hasan Prishtina e vazhdoi veprimtarinë e tij për lirinë e kombit. Ai denoncoi paudhësitë shoviniste të xhonturqve ndaj shqiptarëve.
Hasan Prishtina, njëri nga drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në fillim të janarit të viti 1912 në takimin që pati me konsullin austro–hungarez në Selanik deklaroi se pakënaqësia kundër xhonturqve manifestohej kudo në Shqipëri. Meqenëse kërkesa e deputetëve shqiptarë për zbatimin e reformave nuk u pranua nga qeveria xhonturke, Hasan Prishtina, i cili u shqua për guxim nga deputetët e tjerë e shtroi përsëri këtë çështje në seancën e parlamentit osman më 11 janar 1912. Ai dënoi terrorin që ishte ushtruar mbi popullin shqiptar gjatë kryengritjes së Kosovës dhe paralajmroi se do të kishte kryengritje të tjera.

Në pranverën e vitit 1912 fillojn përgatitjet e një kryengritje me karakter të përgjithshëm kombëtar me prijësit popullorë, Isa Boletinin, Bajram Currin, Idriz Seferin, Ahmet Delinë, Mehmet Pashë Deralla, etj. Pas disa mujore nga 5 maji deri më 18 gushtit 1912, kryengritësit shqiptarë me në krye Hasan Prishtinën çlirojnë Vilajetin e Kosovës. Më 12 gusht u ngrit flamuri kombëtar në Shkup. Me marrjen e Shkupit, kryengritësit shqiptare çliruan të burgosurit që ishin mbi 1 000 vetë. Më 18 gusht pas një zvarritjeje të gjatë të përgjigjes qeveria turke doli zyrtarisht se i pranon 12 pika nga 14, kërkesat e njohura me emrin “14 pikat e Hasan Prishtinës”. Duhet thënë se edhe midis krerëve të kryengritjes filloi një përçarje. Megjithatë kryengritësit shqiptarë arritën ta çlirojnë Kosovën nga perandoria osmane, por Fuqitë e Mëdha; Rusia, Anglia, Franca, Austro-Hungaria, Italia, duke qenë kundër interesave shqiptare, intensifikuan aktivitetet e tyre diplomatike, për të penguar realizimin e formimit të një shtetit shqiptar në Ballkan.

Në tetor 1912 fillon Lufta e Parë Ballkanike. Hasan Prishtina pavarsisht se ishte një nga inisiatoret kryesorë për shpalljen e pavarsisë, ai nuk ishte prezent më 28 Nëntor 1912, pasi së bashku me udhëheqës të tjerë të lëvizjes ishin burgosur dhe mbaheshin në burgun e Kalemegdanit në Beograd që nga 14 tetor vitit 1912, nga Ushtria serbe kur pushtoi Shkupin. Në fillim të vitit 1913, qeveritë e Italisë, Anglisë dhe Austro-Hungarisë me anë të një memorandumi kërkuan në mënyrë ultimative lirimin e menjëhershëm të Hasan Prishtinës nga burgu dhe kështu ndodhi. Ai u kthye në Shqipëri dhe u ngarkua nga Ismail Qemali me detyrën e Ministrit të Bujqësisë në Qeverinë Kombëtare të Vlorës.

Gjatë Luftës së Parë Botërore kthehet në Kosovë dhe duke shfrytëzuar rrethanat e kohës, ku Kosova ndodhej nën okupimin e Austro-Hungarisë u bë promotori i arsimimit të shqiptarëve duke hapur shumë shkolla shqipe në Kosovë. Po gjithashtu gjatë kësaj kohe bëri përpjekje për të riaktivizuar Lëvizjen Kombëtare në Shkup e rrethinat e tij, që ishin të pushtuarn nga Bullgaria. Për këtë qëllim në vitin 1917, u burgosë nga policia bullgare. Hasan Prishtina, u arratis nga burgu pasi theu dritaren e qelisë duke shpëtuar nga zhdukja e sigurt. Gjatë arratisjen nga burgu ai dëmtoi rëndë njërën këmbë nga e cila do të vuajë shumë kohë.

Me themelimin e komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” në Shkodër më 1918, të udhëhequr nga Hoxhë Kadria u zgjodh anëtar i tij, ndërsa në dhjetor të vitit 1919 komiteti e ngarkoi si kryetar të delegacionit të tij në Konferencën e Paqes në Paris ku do të kërkonte bashkimin e Kosovës e të viseve të tjera shqiptare me shtetin kombëtar shqiptar.

Hasan Prishtina mori pjesë aktive në përgatitjen dhe organizimin e Kongresit të Lushnjës 1920 dhe në prill të vitit 1921 u zgjodh deputet i Dibrës në parlamentin shqiptar. Nga 7 dhjetor deri më 12 dhjetor të vitit 1921 kryesoi një ndër qeveritë më demokratike të vendit,(vetem 4 ditë, pasi dha dorheqje). Ai gjithashtu mori pjesë aktive në përgatitjen e kryengritjes së qershorit të vitit 1924, luftoi për vënien në jetë të programit të qeverisë demokratike të dalë nga kjo kryengritje. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” shkoi në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë ku protestoi kundër vrasjeve dhe masakrave mbi popullsinë shqiptare në Kosovë nga shovinistët serbë.

Pas dështimit të revolucionit të vitit 1924 u largua jashtë atdheut. Gjatë tërë kohës në mërgim (1925-1933) qëndroi në krahun më të përparuar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe më gjërë, pasi luftën çlirimtare në Kosovë u përpoq ta lidhë e ta bashkërendojë me luftën e popujve të shtypur ballkanikë. Financon “Ora e Shqipnisë” që Dom Lazër Shantoja nxirrte në Vjenë. Nën drejtimin e tij, u themelua “Komiteti i Çlirimit të Kosovës” i cili veproi jashtë vendit krahas Komitetit të Çlirimit Nacional. Ai disa herë u bë nismëtar i bashkëpunimit me përfaqësuesit dhe organizatat nacionalçlirimtare të Maqedonisë, të Bosnjës, të Kroacisë e të tjerë që vuanin nën zgjedhën e regjimeve shoviniste.

Hasan Prishtina kërkonte respektimin e të drejtave kombëtare të të gjithë popujve ballkanikë gjë që do të arrihej sipas tij me krijimin e shteteve kombëtare në bazë të parimit të vetëvendosjes, duke përjashtuar çdo formë të hegjemonisë së njërit ndaj tjetrit. Katër herë armiqtë organizuan atentate me armë kundër tij. Kështu, vetëm në Vjenë, për vrasjen e Hasan Prishtinës, dërgohen, së paku pesë atentatorë që dihen. Dy herë e burgosën pushtuesit serbë e bullgarë. Tre herë u dënua me vdekje nga xhonturqit dhe qarqet shoviniste serbomadhe. Si shumë patriot të tjer të kohes edhe Hasan Prishtina vritet pabesisht në Selanik më 13 gusht të vitit 1933. Deri në vitet 60 në tekstet e historisë së Shqipërisë konsiderohej si tradhtar, por më pas ai u rehabilitua. Më 6 dhjetor 1977 eshtrat e Hasan Prishtines u sollen nga Selaniku në Shqipëri dhe për të qënë afer vendlindjes së tij Kosoves u zhvillua ceremonia e rivarrimit në varrezat e dëshmorëve në qytetin e Kukësit.