---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 28 Dhjetor 2025

Revista belge “Touring Club de Belgique” ka botuar, me 15 dhjetor 1933, në faqet n°381-384, letrën e rishkruar 4 shekuj më vonë nga Pjetër Budi për Dukën e Savojës, imagjinuar nga Dr. Stephan Ronart pas vizitës së tij në Shqipëri, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Turizmi në Shqipëri

Nga fundi i shekullit XVI, Imzot Pjetër Budi, ipeshkëv i Vlorës dhe njeri letrash me reputacion të lartë, i shkruante mikut të tij, dukës së Savojës :

« Shqipëria është një vend shumë pjellor, që prodhon gjithçka për të cilën njerëzit kanë nevojë për të jetuar të lumtur. Aty mbizotëron një klimë e butë dhe e shëndetshme, si askund tjetër, ndaj shumica e njerëzve arrijnë një moshë patriarkale. Ky vend është vërtet i mrekullueshëm, duke prodhuar frutat më të larmishme, verëra aromatike të pashoqe, ullinj dhe grurë. Lumenjtë e shumtë dhe liqenet e tij janë të pasura me peshq me shije të shkëlqyer. Me pak fjalë, kudo që të ndodhesh në këtë krahinë të lumtur, qoftë në plazhet ranore të detit apo në male, gjithandej do të besoje se ndodhesh në parajsën tokësore ! »

Po të jetonte sot Imzot Pjetër Budi, ai nuk do ta shprehte ndryshe mendimin e tij, por do t’i shtonte përafërsisht edhe këtë :

« Shqipëria është një vend që nuk rrethohet me një mur kinez formalitetesh të vogla policore apo fiskale ; hyrja në të është e lehtë dhe e përshtatshme. Ajo i trajton vizitorët e saj si mysafirë të çmuar, si miq të përkëdhelur, krenare për mikpritjen e saj të vjetër e të famshme. Ajo ruhet mirë të mos i profanojë bukuritë e natyrës së saj madhështore me tabela reklamash të rreshtuara përgjatë rrugëve, as të pengojë hyrjen e lirë në kështjellat e saj të lashta, në manastiret piktoreske, në kishat e vjetra dhe në xhamitë e saj të hijshme me vendosjen e sporteleve për shitjen e biletave të hyrjes. Shqipëria është një vend që, në një zhvillim të shpejtë, e ka kapërcyer epokën e hekurudhave, por që, në këmbim, ka ndërtuar një sistem të plotë rrugor, i cili mundëson të arrihen me autobus, me një kosto të ulët, edhe cepat më të largët ; ndërsa në mënyrë luksoze, sipas shijes dhe xhepit të secilit, mund të bëhen ekskursione me automjete me qira shumë komode.

Shqipëria, do të shtonte më tej Imzot Budi, mund të përshkohet nga një skaj në tjetrin në siguri të plotë, të eksplorohet në luginat e saj të egra, në pyjet e saj madhështore e të vetmuara, në humnerat e thella, në majat e heshtura, për javë të tëra, më këmbë ose mbi shpinën e atyre kuajve të vegjël malorë me hap të pagabueshëm, pa u mërzitur kurrë, pa reshtur së gjeturi, çdo ditë e çdo orë, surpriza të reja në gjirin e një natyre të pashtershme në pasuri dhe bukuri piktoreske. Livadhet alpine jehojnë nga këngët e barinjve dhe meloditë melankolike të fyellit ; shekujt mezi e kanë ndryshuar atmosferën e fshatrave që nga koha e Virgjilit; zakonet, festat dhe veshjet e malësorëve kanë ruajtur tërheqjen dhe hijeshinë që kishin qysh në mesjetë, madje edhe në epokën klasike.

Gjuetia aty është pasionante ; gjahu — derr i egër, shqiponjë, dre, pelikan, çafkë — është i bollshëm. Alpinist, do të ngjitni maja të paprekura ; piktor, do të zbuloni, me një kënaqësi që përtërihet vazhdimisht, ngjyra dhe motive me një origjinalitet tërheqës ; dashamirës i gjërave të lashta ose të çuditshme, do të gjeni punime druri të gdhendura, qëndisma, monedha, gurë të skalitur, armë dhe sende zbukurimi, që do të pasurojnë koleksionet tuaja. »

Pjetër Budi do të thoshte edhe :

« Shqipëria ju fton ; merrni mëngjesin tuaj të parë në Romë ose në Athinë ; ngjituni në avion dhe drekën do ta gjeni në kryeqytetin tonë, Tiranë. Qëndroni tek ne, sipas dëshirës tuaj, ditë, javë, muaj — nuk do të njihni mërzinë. Do të vizitoni Tiranën, qytetin në lindje me sheshet e saj të mbushura me lule, bulevardet e gjera dhe të pastra, rezidencën e oborrit mbretëror, selinë e misioneve të huaja, qendrën e jetës së shoqërisë dhe intelektuale, që ka ditur të ruajë, megjithatë, në lëvizjen e jetës moderne, në pazarin dhe lagjen e saj të vjetër, hijeshinë plot ngjyra të një epoke tjetër ; Shkodrën, kryeqytetin e Mbretërisë së lashtë Ilire, në këmbë të fortesës së saj Rozafat, që ka parë të luftojnë rreth saj ilirë, romakë, sllavë, venecianë, turq, deri te ushtritë e Luftës së Madhe ; do të admironi piktoreskun me të cilin qyteti lejon rrugicat e ndërlikuara të pazarit të tij të shumëngjyrshëm të lahen në ujërat blu të liqenit të tij. Nga këtu, do të filloni ekskursione në Alpet shqiptare, në Mirditë, rajoni më piktoresk i vendit, ndoshta madje edhe i Europës, atdheu i Mirditorëve, që kanë ruajtur brenda maleve të tyre, me guximin dhe mikpritjen e tyre të njohur, jo vetëm kostumin e pasur kombëtar, por edhe folklorin, zakonet dhe traditat popullore, përveç njërit, që ka shuar përpjekjet e qeverisë : gjakmarrja, dhe kjo padyshim nuk është për t’u vajtuar. Kruja, Albanopolisi i Ptolemeut, fortesa e pathyeshme e Skënderbeut, mbrojtës heroik i krishterimit kundër pushtuesve myslimanë, e ngjitur në muret vertikale të shkëmbit gri, është muzeu i gjallë, pothuajse i pandryshuar, i një Shqipërie mesjetare, që bie në kontrast të veçantë me telefonin dhe makinat e shkrimit të vendosura në bashkinë e saj. Durrësi, Epidamni i Grekëve, Dyrrahu i Romakëve — kudo në vend, do të prekni kujtime klasike — bashkon në mënyrë kurioze molet e tij moderne, portikët, ndërtimet detare, dyqanet dhe magazinat me kështjellat dhe kullat, bastionet, mbetjet e mureve të rrethimit, që Bizantinët, Venecianët dhe Turqit i kanë fortifikuar njëri pas tjetrit.

Doni të vizitoni edhe qytetet e tjera ? Të gjithë ofrojnë magji të ndryshme ; secili ka veçantinë e tij, shenjat karakteristike. Ata janë : Elbasani, i fshehur mes ullinjve me gjethe të shndritshme, të gjelbër-argjendtë, dhe me kopshtet që buzëqeshin, i pasur me shtëpi jashtëzakonisht piktoreske, me dekorime të brendshme të pikturuara dhe të gdhendura hollësisht ; Llixha, me shtatëdhjetë burime sulfurore dhe radioaktive, që po përgatitet të bëhet një stacion balnear me famë botërore ; Berati, qyteti me dritare të panumërta, që ngjitet mbi muret pothuajse vertikale të një gryke gëlqerore, me bukurinë e malësisë së egër, me emrin e pagëzuar “Pulcheriopolis” nga themeluesi i tij Teodosi i Ri ; Korça, qytet tregtar dhe qendër intelektuale, ku do t’ju flasin për Bostonin dhe New York-un, po aq familjarisht sa për Tiranën ose Durrësin ; në fakt, pothuajse çdo familje dërgon djemtë e saj për një qëndrim disa vjeçar. Doni të flas për Pogradecin, për liqenin e Ohrit dhe ujërat e tij të mrekullueshëm, të pastër dhe me nuanca magjike blu ; për folezat e rrugicave të ngushta dhe të pabarabarta, me shtëpi të pikturuara bardh e kaltër, të Gjirokastrës ; për Vlorën, Sarandën, Tepelenën ; për Voskopojën, që jeton mes rrënojave dhe mbetjeve të një qyteti që dikur kishte më shumë se 60.000 banorë, një bibliotekë të rëndësishme dhe një atelier tipografike me famë ; për Pojanin dhe gërmimet e Apolonisë ; për Butrintin, themeluar nga bijtë e Priamit pas shkatërrimit të Trojës, qytet i lulëzuar në kohën e Grekëve dhe Romakëve, dhe të cilin mbetjet e tij, teatri antik, termat, statujat greko-romake, i bëjnë të mahniten jo vetëm arkeologët, por të gjithë ata që dinë të vlerësojnë pastërtinë e linjave klasike.

Doni që t’ju zbuloj edhe pasuritë e tjera artistike dhe natyrore të një vendi kaq afër tuaj dhe kaq të panjohur, të injoruar dhe të neglizhuar ? Jo, nuk do ta bëj, sepse po ju shoh duke marrë tabelën e linjave detare, që ndjekin bregdetet e Dalmacisë dhe Greqisë, që nisen nga portet italiane dhe jugosllave dhe që, të gjitha, ndalojnë në Durrës, Vlorë, Sarandë ; sepse po ju shoh të konsultoni hartat rrugore dhe të studioni rrugët që përshkojnë Shqipërinë duke e lidhur me Greqinë dhe Jugosllavinë, të gjitha të mira, të mirëmbajtura, të gjitha piktoreske ; sepse po ju shoh të hezitoni midis trimotorit të linjës Romë – Tiranë – Selanik dhe hidroplanit Triestë – Durrës !

Konsultohuni, mendoni, zgjidhni. Merrni anijen, avionin ose makinën, por sigurohuni, cilado qoftë zgjedhja juaj, se Shqipëria do t’ju magjepsë, siç ka magjepsur çdo vizitor, kjo Shqipëri kaq e bukur, kaq mikpritëse… dhe kaq pak e njohur ! »

Kështu, me shumë mundësi, do të kishte vazhduar letra e Imzot Pjetër Budit drejtuar dukës së Savojës, nëse do ta kishte rifilluar sot.

Dr. Stephan Ronart

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 27 Dhjetor 2025

Gazeta norvegjeze “Tidens Tegn” ka botuar, të shtunën e 4 majit 1929, në faqet n°13 dhe 15, rrëfimin e Evelyn Stibolt, mësueses norvegjeze të kuzhinës shkollore rreth eskperiencës së saj në shkollën për vasha në Korçë, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Letër drejtuar “Tidens Tegn” nga Evelyn Stibolt, mësuese e kuzhinës shkollore në “École Normale” në Korçë.

Një rrip bregdetar i gjatë, i ngushtë dhe moçalor është i mbuluar nga mjegulla e shiut, por gradualisht bëhet pak më i qartë dhe të dalin në pah kodra dhe male të larta në brendësi të pafundme. Kjo është Shqipëria…

Një grup varkash të vogla, larg në port, shënon vendin ku duhet të hedhim spirancën. Në fakt, në Durrës ende nuk ka mol apo kalatë ; çdo gjë që vjen nga toka ose shkon drejt saj transportohet me varka të vogla, të cilat janë aq të ngarkuara sa që uji u vjen deri te buza e varkës, dhe duhet vërtet të tregosh shumë kujdes gjatë dhjetë minutave që zgjat udhëtimi me lopata. Do të jetë një lehtësim i jashtëzakonshëm kur moli i madh dhe i ri, që aktualisht është në ndërtim, të përfundojë një ditë. Durrësi është, pikërisht, qyteti portual më i madh i Shqipërisë dhe që larg në det ne mundëm të ndienim erën e rëndë nga sasitë e mëdha të lëkurave të papërpunuara të kafshëve, të cilat një pjesë ishin grumbulluar në tokë, ndërsa një pjesë tjetër transportoheshin pranë nesh me varkat e vogla të ngarkuara plot thasë. Por ne pamë edhe mallra të tjera eksporti : varka të mbushura me shpendë shtëpiakë që përplaseshin e fluturonin.

“Oh dear”, bërtiti njëra nga dy zonjat angleze që ndodheshin në varkën time, kur iu afruam tokës. Më vonë mësova se ajo dhe tjetra kishin ardhur në Shqipëri për të themeluar një shoqatë për mbrojtjen e kafshëve, dhe duhet pranuar se ajo që pa ishte vërtet e vështirë për një dashamirëse të kafshëve : një rresht gomerësh po zbriste drejt vendit të zbarkimit. Në të dy anët e tyre përplaseshin me krahë një numër i panumërt pulash dhe gjelash deti ende të gjallë. Ato ishin të lidhura nga këmbët dhe, kështu, kishin qëndruar të varura për orë të tëra me kokën poshtë, gjatë rrugës së gjatë nga fermat në brendësi të vendit deri në port, ku pa mëshirë hidheshin në varka. Por anglezet, ende pa shkelur në tokën shqiptare, kishin shpallur solemnisht se gjëja e parë që duhej të futej në Shqipëri ishin kafazët për transportimin e shpendëve të gjallë.

Të shoqëruar nga një tufë lypësish të vegjël që bërtisnin, marshuam drejt doganës, ku përparëset e mia të kuzhinës, mbajtëset e tenxhereve, librat e gatimit dhe të gjitha tabelat mësimore nga Stabeku u bënë objekt i një interesi të jashtëzakonshëm. Më pas u nisëm me makinë drejt Tiranës, kryeqytetit të Shqipërisë. Shoferi — burri me mjekër më të zezë që kam takuar ndonjëherë në jetën time — ishte i entuziazmuar që më në fund i jepej rasti të ushtronte anglishten dhe frëngjishten e tij. Ai ma tregoi me përkushtim “Krujën”, vendlindjen e adhuruar të Mbretit Skënderbe I, ku Skënderbeu III (Mbreti Zog I) pritet të kurorëzohet në një të ardhme të afërt. Pak më tej, rruga u nda në dy degë :

“Rruga për në Shkodër, zonjushë,” tha shoferi, “por unë nuk do të ngas më kurrë atë rrugë.” Dhe pastaj pasoi, me fjalët më konfuze që kam dëgjuar ndonjëherë, një rrëfim se si ai kishte çuar me makinë dy turistë amerikanë në Shkodër. Gjatë rrugës, ata u sulmuan dhe u grabitën nga grabitësit. Amerikanët u vranë, ai vetë ishte plagosur këtu e atje dhe kishte shpëtuar vetëm duke u shtirur si i vdekur. “Isha në spital për shtatë muaj, zonjushë, dhe që atëherë më është dashur të mbaj gjithmonë mjekër të dendur. Vetëm shiko këtu…” Dhe ai qasi me dorën e majtë mjekrën e zezë të çrregullt dhe nxori një shenjë të gjatë të bardhë.

Unë pohoja me kokë me dhembshuri, por dëshiroja me gjithë shpirt që ai të priste të më tregonte pjesën tjetër të plagëve të tij derisa të mbërrinim shëndoshë e mirë në Tiranë, sepse rruga ishte e tillë sa kuptova se në Shqipëri kishte edhe mënyra të tjera për të vdekur, përveçse nga shpata.

Në Tiranë u prita me përzemërsinë më të madhe nga Lady Carnarvon, e cila është shpirti i veprimtarisë së madhe ndihmëse që komiteti i pasur anglez Herbert zhvillon këtu. Nuk është e madhe ajo që shumica e njerëzve në vendet tona dinë për Shqipërinë, dhe aq më pak për atë Shqipëri që tani po përpiqet ngadalë të ringrihet nga rrënojat. Vështirë se ndonjë vend tjetër ka vuajtur më rëndë nga katastrofa e tmerrshme që ishte Lufta Botërore sesa populli shqiptar. Nga të gjitha anët turma armiqësore u derdhën mbi kufijtë, plaçkitën, dogjën dhe vranë pa mëshirë. Kësaj iu shtua edhe fakti se të afërm luftuan kundër të afërmve : disa në anën e bullgarëve, disa në anën e Aleatëve, dhe kur erdhi paqja, vendi ishte i shkretuar dhe duhej rindërtuar nga themeli. Për fat të mirë, Shqipëria ka në mbretin e saj të ri, Skënderbeun III, një sundimtar që di të veprojë. Thuhet se ai është i hekurt në punë : të paktën 18 orë në ditë punon pa u ndalur dhe flitet për të se njeh çdo nënshtetas të mbretërisë së tij. Edhe pse mbreti i ka sytë plotësisht të hapur ndaj hijeshisë që mbartin marrëdhëniet e vjetra mesjetare, ai është megjithatë i vetëdijshëm se, nëse mbretëria do të mund të pohojë veten si shtet i pavarur, duhet të modernizohet nga themeli. Në mbarë Shqipërinë po punohet për ndërtimin e rrugëve të reja dhe përmirësimin e atyre të vjetrave ; në qytetin portual të Durrësit, siç u përmend, po ndërtohen molë dhe kalata, dhe qyteti në një të ardhme të afërt do të lidhet me kryeqytetin Tiranën përmes një linje hekurudhore.

Ai po i rregullon qytetet sipas planeve urbane dhe po ndërtohen centrale elektrike. Është një punë gjigante që rëndon mbi supet e tij. Nuk është çudi që ai e ka pranuar me kënaqësi dorën e shtrirë të Komitetit anglez Herbert, i cili, me Lady Carnarvon-in jashtëzakonisht të aftë dhe të përkushtuar në krye, ka kryer një veprimtari humanitare tejet të çmuar në Shqipëri. Ky komitet ka themeluar shkolla, spitale dhe klinika kundër malaries. Kur, para disa kohësh, në Shqipërinë e Veriut shpërtheu një zi buke e tmerrshme, Lady Carnarvon ngriti një fshat për refugjatët ; ajo krijoi trupa skautësh dhe vizitoi burgjet. Në kohën kur unë ndodhesha në Tiranë, ajo po merrej me ngritjen e një biblioteke.

Ishte gjithashtu me nxitjen e Lady Carnarvon-it dhe me mbështetjen financiare të komitetit që qeveria shqiptare vendosi të hapte kuzhina shkollore sipas modelit norvegjez. Edhe pse ishte 80 vjeçe, ajo më priti plot gjallëri dhe energji dhe, me siguri, do të kishte dashur që rrotëza e vogël që unë përfaqësoja në planet e saj të vihej në lëvizje menjëherë. Që po atë pasdite ajo më shoqëroi te ministri i Brendshëm, i cili, shkurtimisht, më përshkroi kushtet në vendin tim të ri të punës dhe më dha dorë të lirë për të ngritur një kuzhinë shkollore sipas modelit norvegjez, sa më praktike dhe sa më të mirë që të ishte e mundur — një kuzhinë që do të shërbente si model për gjithë sistemin e kuzhinave shkollore në Shqipëri.

Gjatë rrugës nëpër qytet kishte jashtëzakonisht shumë gjëra të reja dhe të çuditshme për t’u parë. Me mendjehollësi vura re se shqiptarët nuk kishin nevojë vetëm për mësuese norvegjeze të kuzhinës shkollore, por se edhe një mësues norvegjez i shkollës bujqësore do të kishte pasur një detyrë të bukur për të kryer këtu. Vallë çfarë do të thoshte ai për parmendat prej druri që përdorin këtu, të cilat përbëhen nga një trung i mprehur me një degë të dalë që shërben si teh plugu ? As lopët nuk janë për t’u mburrur. Një lopë e mirë jep vetëm 4 litra qumësht në ditë, por kjo nuk është për t’u habitur, duke pasur parasysh kujdesin që u bëhet. Kurrë nuk do ta harroj lopën e gjorë që qëndronte në baltë deri te nyjet e këmbëve, përpara shtëpisë së Lady Carnarvon-it. Pranë saj qëndronte një shqiptar esmer e i ndotur, me çizme të gjata të mbuluara nga balta deri mbi gjunjë. Në njërën dorë mbante me mospërfillje një cigare të ndezur, ndërsa me tjetrën shtrydhte sisën e ndotur të lopës së gjorë, ndërkohë që viçi qëndronte në anën tjetër dhe pinte.

“Unë nuk pij kurrë qumësht në Shqipëri,” tha Lady Carnarvon dhe u kthye duke buzëqeshur në mënyrë të përçudnuar.

***

Në mes të natës u zgjova nga një dritë e çuditshme që shndriste… Tre ndriçime të shkurtra — një i gjatë — tre të shkurtra — një i gjatë. A ishte ky fari i Færder-it ?

Atëherë u kujtova… Ishte krenaria e Tiranës, drita elektrike, që kishte vetëm tre ditë që ishte vendosur.

***

Rruga nga Tirana për në Korçë është ndoshta një nga udhëtimet me makinë më të bukura dhe më interesante në botë. Përshkohet lart e më lart përmes një vegjetacioni të pasur, mbi lumenj dhe përrenj, dhe përgjatë liqeneve të bukura, duke ngjitur gjithnjë e më lart deri në fushën e lartë të mahnitshme ku ndodhet Korça, e rrethuar nga male me dëborë të larta 2000 metra. Udhëtimi normalisht zgjat disa orë, por mund të marrë edhe disa ditë. Sekretari i Lady Carnarvon-it, me të cilin udhëtova një pjesë të rrugës, më tregoi se njëherë kishte pritur 7 orë, sepse makina nuk mund të kalonte një lum kur uji arriti mbi rrota. Lumenj të tillë duhet të kalohen vazhdimisht. Por ka edhe rreziqe të tjera : kthesa të papritura, ngritje të mëdha dhe humnera marramendëse. Për më tepër, rruga është jashtëzakonisht e ngushtë dhe gjatë pjesëve të gjata është ndërtuar mbi baltë, që ka tendencë të shembet kur bie pak më shumë shi. Një familje mësuesish francezë, që udhëtuan një ditë para meje, ranë në një vend të tillë të vështirë. Makina bëri katër rrotullime dhe përfundoi në shtratin e lumit. Por çuditërisht, të gjithë shpëtuan të gjallë. Gjatë udhëtimit më shkonte mendja se riparimet e rrugëve të mbretit Skënderbe duhet të vihen përpara çdo gjëje tjetër, dhe më pas unë do të kthehem me aeroplan, këtë e di me siguri.

Vonë në mbrëmje makina hyri në Korçë dhe ndaloi përpara një shtëpie të madhe të bardhë të lyer me gëlqere, ku 54 fytyra të reja e të errëta menjëherë u shtrinë pranë dritareve. Ishte konvikti dhe nxënësit e mi të ardhshëm, dhe në derë qëndronin drejtori i shkollës dhe inspektori (kujdestari) i konviktit, të cilët më pritën.

U udhëhoqa përmes një salloni të gjatë të bardhë të lyer me gëlqere, pastaj u hap dera e një dhome të madhe dhe të këndshme me oxhak, ku një zjarr flakëronte duke përhapur një dritë të ngrohtë mbi muret e ulëta të bardha, me katër dritare të thella e të gjera me perde të ngjyrosura kaliko. Kjo ishte shtëpia ime në Shqipëri.

***

Konvikti ku jetoj unë i përket shtetit shqiptar dhe është një shtëpi për vajzat e reja që studiojnë në “Ecole Normale des jeunes Filles” në Korçë. Tre vjet më parë kishte vetëm 10 vajza të reja në konvikt, tani janë 54. Këto vijnë nga e gjithë Shqipëria, dhe është shteti shqiptar që paguan për to, pasi ka një kontratë me një tregtar, i cili furnizon me të gjitha ushqimet dhe merr një shumë të caktuar për çdo vajzë për sasi të caktuara gjalpi, buke, djathi, mishi, etj.

Inspektori ynë vjen çdo ditë për të kontrolluar nëse mallrat e dorëzuara janë të kënaqshme, por nuk ka menaxher në konvikt, gjë që mund të jetë shumë e nevojshme. Në vend të tij vjen një plakë që kujdeset për nxënëset kur janë të sëmura. Nxënëset rregullojnë vetë shtratin e tyre, ndërsa pastrimi, gatimi dhe punë të tjera të ngjashme kryhen nga 3 shërbëtore. Konvikti është pa dekorime. Muret janë të zhveshura dhe të lyera me gëlqere, dhe nuk ka perde për dritaret. Dhomat e gjumit janë në katin e dytë, dhomat e leximit në katin e parë dhe dhoma e ngrënies dhe kuzhina janë në bodrum.

Kur të hapësh një kuzhinë shkollore në Shqipëri.

Jeta në konvikt fillon në orën 5:30. Atëherë vajzat e reja ngrihen, rregullojnë shtratin dhe hanë mëngjesin e tyre të thjeshtë, i cili përbëhet nga bukë e thatë dhe çaj në kanaçe. Pastaj fillojnë të bëjnë detyrat për rreth një orë, deri sa duhet të shkojnë në shkollë. Shkolla është e ndërtuar pranë konviktit, sepse asnjë vajzë shqiptare nuk duhet të ecë vetëm në rrugë. Shkolla fillon në 8:45 dhe zgjat deri në 12:45. Ora 14:00 është për drekë, dhe pastaj shkolla vazhdon deri në 16:30. Pas kësaj janë lexime shtëpie deri në darkë, e cila shërbehet në 18:45, dhe pastaj përsëri lexime deri në 21:30. Është një ditë e lodhshme, por ka shumë  pritëshmëri nga ato. Këto vajza të reja do të bëhen brezi i ri i mësuesve shqiptarë dhe do të zëvendësojnë të gjithë mësuesit e shtrenjtë francezë, të cilët aktualisht japin pjesën më të madhe të mësimit në vend.

Shkolla Normale për Vasha të Reja, siç quhet shkolla, bazohet në të ashtuquajturat shkolla fillore, nga të cilat ka disa në qytet. Shkolla Normale ka 4 klasa. Në klasën e fundit, vajzat e reja mund të ndjekin për dy vjet, pas së cilës ato marrin një diplomë si mësuese. Drejtori është një shqiptar dhe një mysliman, i arsimuar në Universitetin e Kostandinopojës dhe një njeri shumë i sjellshëm dhe i aftë. Atje mësohen matematika, shqipja, gjeografia, historia, shkenca, kimia, fiziologjia, muzika, punimet artizanale, vizatimi dhe tani edhe gatimi norvegjez.

Në shkollën tonë ka 5 mësues dhe 5 mësuese, pothuajse të gjithë prej të cilëve kanë marrë arsimimin e tyre në Universitetin e Kostandinopojës.

Që në mëngjesin pasardhës, drejtori më çoi në shkollë për të zgjedhur dhomën që do të përdorja si kuzhinë shkollore. Nuk gjeta asnjë që më dukej e përshtatshme dhe, pa vështirësi, e bindëm drejtorin të hiqte dy dhoma dhe të rrëzonte murin ndërmjet tyre. Kështu, tani kisha një dhomë shumë të mirë, 6 metra e gjatë dhe 5 metra e gjerë, e ndriçuar, e ajrosur dhe e këndshme. Për më tepër, mora një dhomë të vogël shtesë për ruajtjen e gjërave të ndryshme.

Por pastaj filluan vështirësitë. Nëse do ta dija sa primitiv është ushqimi shqiptar, do të isha përshtatur në përputhje me rrethanat dhe do të kisha sjellë me vete nga Norvegjia pjesët më të rëndësishme të pajisjeve të kuzhinës së shkollës. Por kush mund ta kishte imagjinuar një gjë të tillë ? Këtu i presin delet në mënyrë tërthore, e mbushin mishin në një tenxhere balte me ujë, hedhin lakrën, preshin ose qepët dhe një grusht spec të kuq, dhe e gatuajnë. Voilà, gjithçka. Këtu nuk ka as një tenxhere për çaj, as një thikë kuzhine, as petës, furça apo ndonjë gjë tjetër që e bën punën më të lehtë në shtëpi. Unë duhej t’i vizatoja të gjitha dhe t’u jepja përmasat sipas kujtesës, dhe pas shumë diskutimesh në frëngjisht dhe shqip, më në fund arrita të rregulloja pajisjet. Por kjo mori një kohë të tmerrshme. Sepse gjithçka është e shpërndarë kudo. Marangozët kanë rrugën e tyre, bakërpunuesit rrugën e tyre, këpucarët rrugën e tyre dhe kasapët po ashtu. Rruga e fundit është vërtet një makth për mua, sepse aty varen qindra lëkura kafshësh dhe zorrët e papastra janë krah për krah, duke lëshuar një erë të tmerrshme. Përveç kësaj, aty ka edhe një dyqan ku mund të marrësh “gjithçka”. Kohët e fundit shkova aty dhe bleva sodë.

E morën me të njëjtën lugë me të cilën merrnin miellin e grurit.

Ne i kushtojmë vëmendje të madhe asaj që po ndodh në oborr.

***

Tani më në fund kuzhina jonë shkollore është në funksion të plotë dhe ka dalë vërtet shumë bukur, edhe pse duhet të heqim dorë nga të gjitha pllakat e bardha të kuzhinave shkollore të Norvegjisë. Ne kemi mure të bardha të lyera me gëlqere, dollapë ngjyrë kafe, peshqirë të kuq të bukur dhe një sobë të shkëlqyer. Vajzat e reja janë të entuziazmuara dhe mendojnë se është shumë argëtuese, dhe ishin shumë të impresionuara kur kohët e fundit hodha një petë në ajër dhe e ktheva. Gjithashtu, kemi vazhdimisht një turmë spektatorësh admirues, të cilët qëndrojnë me hundët e shtypura pas xhamave të dritares. Unë jap mësim në frëngjisht, por duke qenë se shumë nga vajzat e reja ende nuk e flasin mirë frëngjishten, përdor një përkthyes shqiptar. Për më tepër, aktualisht po përkthej në frëngjisht tekstet shkollore norvegjeze të Stabekk-ut dhe shpresoj sinqerisht që qeveria do të gjejë kohë për t’i përkthyer dhe botuar ato edhe në shqip. Kjo do ta lehtësonte shumë mësimdhënien.

Blerjet tona i bëjmë në treg, ku mbretëron një jetë shumë e gjallë. Këtu ka një vrull të madh bujqish dhe grave të bujqve me vezë të freskëta, shumë shpendë dhe perime të mrekullueshme, koka lakre që peshojnë deri në 15 kilogramë dhe presh aq të trashë sa krahu im. Perime të tjera ka shumë pak, sepse këtu nuk kanë idenë si t’i ruajnë, dhe kështu të gjitha gjërat si karrotat dhe patatet janë të ngrira.

Në mes të sheshit ngrihej një galg, por fatmirësisht ende nuk kam parë askënd të varur aty. Kanë kaluar dy vjet që nga hera e fundit që është përdorur. Një shqiptar i ri nga Korça kishte udhëtuar në Amerikë gjatë rinisë së tij. Një ditë e bukur ai u kthye në vendin e tij me kursimet e tij, rreth 40.000 franga, në valixhe. Në rrugën e kthimit ndaloi te motra e tij e martuar, dhe ai u këshillua të mos i tregonte prindërve asgjë deri në mbërritjen e tij ditën tjetër. Ajo ishte e etur të shihte gëzimin dhe habinë e tyre. Djali pastaj u strehua tek një çift, të cilët kishin një han të vogël në një fshat pranë. Mjaftoi që ai të lëshonte një shprehje gjatë mbrëmjes se kishte para. Hani ishte i mbushur plot dhe të huajt u vendosën për të fjetur në bodrum. Në mesnatë, pronari u ngjit fshehurazi, e vrau, e varrosi në bodrum dhe fshehu valixhen me paratë në kashtë. Ditën tjetër, motra erdhi të kërkonte vëllain e saj ; u ngrit alarmi dhe ngjarja përfundoi me gjetjen e trupit në bodrum, pas së cilës pronari u var siç ishte e drejtë.

Është një histori e trishtë, por mos mendoni se kjo është tipike për Shqipërinë e sotme. Njerëzit këtu nuk janë aspak më keq se diku tjetër, madje më mirë. Mbreti Skënderbe III (Mbreti Zog I) ka bërë mrekulli duke punuar për të zhdukur hakmarrjet dhe dukuri të ngjashme. Megjithatë, ato ende ndodhin ndonjëherë. Këtë verë, rruga për në Sarandë u sulmua nga katër hajdutë që plaçkitën udhëtarët, por nuk vranë askënd. Ata u kapën dhe u varën. Popullsia është gjithashtu jashtëzakonisht mikpritëse dhe e dashur. Nuk dua të flas shumë për vajzat e mia të reja. Ato nuk dinë çfarë të bëjnë për të më kënaqur : më sjellin fruta, jastëkë dhe cigare, dhe kur unë shtrihem për të fjetur në mbrëmje, hyjnë dhe më rregullojnë batanijen që të kem ngrohtësi dhe rehati.

“Ne të duam” thonë ato që dinë pak frëngjisht, ndërsa ato që nuk dinë asgjë më shtrëngojnë në krah për të më treguar dashurinë e tyre. Nuk është për t’u habitur që herë pas here ndihesh e lumtur kur tregon “një rrotë të vogël” që funksionon.

Evelyn Stibolt

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 23 Dhjetor 2025

Gazeta norvegjeze “Morgenavisen” ka botuar, të shtunën e 8 gushtit 1931, në faqen n°10, rrëfimin e piktorit hungarez Márton Hosszú rreth vizitës së tij gjashtë javore asokohe në oborrin mbretëror të Shqipërisë, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Në oborrin e Mbretit të Shqipërisë.

Mbreti Zog është një mik i vërtetë i popullit të tij — Një mbretëri po modernizohet.

Një piktor i famshëm hungarez, Márton Hosszú, ka qenë mysafir i mbretit shqiptar për gjashtë javë në pallatin e Tiranës.

Mbreti Zog e ftoi Hosszún-ë, i cili ishte në një udhëtim studimor në Romë, të qëndronte në pallatin e tij sepse dëshironte që t’i pikturojë portretin e tij.

Hosszú është kthyer tashmë në shtëpi në Budapest dhe ka shkruajtur në një gazetë vjeneze rreth vizitës së tij në Shqipëri :

“Udhëtimi nga Roma në Tiranë zgjati pesë ditë. Isha i përgatitur të njihesha me një bej, kultura e të cilit ishte në rënie. Aq më e madhe ishte habija ime kur zbulova se Tirana është një qytet plotësisht modern.

Lagje të tëra që më parë e kishin shpërfytyruar qytetin tani u shembën dhe në vend të ndërtesave të vjetra u ngritën ndërtesa banimi të bukura dhe moderne. Është pothuajse e pabesueshme se si është zhvilluar Tirana në dy vitet e fundit. Kudo që të shikosh, syri të has në bulevarde të reja, rrugë të gjera e të pastra. Dhe shumica e shtëpive të një qyteti të madh do ta kishin zili Tiranën e vogël.

Rindërtimi ende nuk ka përfunduar. Jo vetëm në Tiranë, por në të gjitha qytetet e vendit mbizotëron një ethe e vërtetë ndërtimi.

Rrugët kombëtare po shtrohen me makadam. Kudo sheh stacione elektrike të ndërtuara rishtazi, të cilat furnizojnë të gjithë vendin me energji elektrike. I gjithë sistemi telegrafik dhe telefonik po modernizohet.

Mjetet e transportit janë të përshtatshme dhe në përputhje me kërkesat moderne. Ky vend është mjaft i ri për të huajt. Kishte ende pak turistë. Rrjeti hekurudhor është zgjeruar ndjeshëm, janë hapur miniera të reja dhe së fundmi është zbuluar një burim, uji i të cilit thuhet se ka të njëjtat veti si uji i Karlovy Vary-t.

Gjatë gjashtë javëve që qëndrova në Shqipëri, u përuruan një spital i ri dhe tre shkolla.

Mbreti Zog I ishte një sundimtar i vendosur dhe energjik, e gjithë jeta e të cilit ishte e orientuar drejt qëllimit për ta bërë Shqipërinë një shtet modern kulturor.

Mbreti, i cili është 37 vjeç, gëzon simpati të sinqertë në të gjitha rrethet. Të gjithë dinë ta vlerësojnë atë.

Ai është një njeri i arsimuar. Ai nuk është vetëm një sundimtar në kuptimin më fisnik të fjalës, por edhe një mik i vërtetë i popullit të tij.

Kur mbërrita në Tiranë, u takova me ministrin e oborrit Ekrem Bej Libohovën, i cili më priti me një mirësjellje të jashtëzakonshme dhe më shoqëroi deri në pallatin mbretëror.

Pallati është një ndërtesë njëkatëshe me dritare të larta, të gjera dhe të harkuara. Nga jashtë, nuk të jep përshtypjen e një rezidence mbretërore. Pallati është dekoruar në mënyrë madhështore. Mobilje të çmuara antike janë të ndërthurura me orendi moderne.

Madhëria e Tij më doli menjëherë përpara. Mbreti lë një përshtypje shumë dinjitoze dhe fisnike. Lëvizjet e tij të qeta e të matura, i gjithë paraqitja e tij e jashtme, nuk mund të mos lënë një përshtypje të fortë tek ai që qëndron përballë tij.

Mbreti Zog është një burrë i pashëm dhe interesant. Fytyra e tij rrezaton inteligjencë të lartë. Njëkohësisht tiparet e tij janë të mbushura me energji.

Ai flet rrjedhshëm gjermanisht, anglisht, frëngjisht dhe italisht. Biseda e tij është rrezatuese.

Pothuajse çdo ditë mbreti pozonte për mua, shpesh për orë të tëra, por ai kurrë nuk e humbi durimin.

Ndërsa pikturoja, bisedonim për probleme nga më të ndryshmet. Është karakteristike për shijen e mirë të këtij sundimtari që ai nuk dëshironte të pikturohej me uniformë ushtarake dhe me dekorata.

Madhëria e Tij fliste me dashuri për temat artistike. Ai më tregoi se kishte njohuri të thella për thesaret artistike të shumicës së muzeve evropiane.

Portreti im i mbretit fitoi miratimin e tij të plotë dhe ai më dha detyrën të pikturoja edhe nënën e tij.

Nëna Mbretëreshë jeton në një shtëpi, shumë të zakonshme dhe të mobiluar thjesht, me pesë vajzat e saj dhe nipin e saj shtatëvjeçar.

Motrat e mbretit janë janë bukuri tipike me prejardhje të pastër shqiptare, të cilat kanë marrë një arsim të plotë.

Shqiptarët janë gjithashtu një popull i mrekullueshëm, mikpritës dhe gjithmonë të gatshëm për të ndihmuar.

Qëndrimi im në Tiranë nuk do të më dalë kurrë nga kujtesa.”

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 20 Dhjetor 2025

Gazeta finlandeze “Jakobstads Tidning” ka botuar, të shtunën e 15 korrikut 1939, në faqen n°4, një shkrim asokohe rreth largimit të Mbretit Zog dhe familjes mbretërore nga Polonia për në Letoni, duke përmendur ndër të tjera bujarinë e mbretit, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Mbreti Zog shumë bujar me bakshishe.

Djali i ashensorit merrte 5 dollarë për çdo shërbim, sado të vogël.

Të enjten i është komunikuar gazetës Hbl. nga Riga :

Sonte në orën 23:32, me trenin ekspres të Varshavës, mbërriti në Riga ish-mbreti i Shqipërisë Ahmet Zogu, ish-mbretëresha Geraldinë, djali i tyre tre muajsh, ish-princi i kurorës Aleksandër, si dhe motrat e ish-mbretit me suitën e tyre.

Të ftuarit e shquar u nisën nga kryeqyteti polak sot në mëngjes në orën 9:24. Banorët e Varshavës shpresuan deri këtë mëngjes se Zogu, në çastin e fundit, do ta ndryshonte itinerarin dhe, në vend që të udhëtonte përmes Stokholmit, do të merrte anijen polake oqeanike Batory nga Gdynia. Prandaj pati një zhgënjim të madh kur ish-mbreti i Shqipërisë u largua tashmë në mëngjes nga polakët, zemrat e të cilëve i kishte fituar. Çifti ish-mbretëror, me ish-princin e kurorës dhe dadon e fëmijës, u largua nga hoteli vetëm dhjetë minuta para nisjes së trenit, me automobilin e presidentit të shtetit Mościcki. Të gjithë të tjerët, megjithatë, mbërritën një çerek ore para nisjes së trenit. Emri i ish-mbretit nuk do të harrohet shpejt nga pronarët dhe personeli i hoteleve në Varshavë, sepse deri më sot askush nuk ka dhënë bakshishe kaq bujare. Djali i ashensorit tregon se ish-mbreti i jepte atij një kartëmonedhë prej pesë dollarësh për çdo shërbim, sado të vogël. Në hotel, të gjitha faturat u paguan me dollarë. Edhe sallonet e modës e kujtojnë me admirim ish-mbretin, i cili mbërriti në Varshavë me 60 valixhe të rënda dhe u largua nga qyteti me 80. Deri në kufirin letonez, mysafirët e lartë u shoqëruan nga një zyrtar i lartë i Ministrisë së Jashtme polake. Motra më e madhe e mbretit, Ruhija, u mor nën kujdes gjatë gjithë udhëtimit nga një infermiere dhe një mjek, sepse ajo u sëmur në Varshavë. Pak para arratisjes nga Shqipëria, ajo iu nënshtrua një operacioni të rëndë për shkak të një sëmundjeje të mëlçisë. Kishte frikë se ajo do të detyrohej të qëndronte në Varshavë, por gjatë 24 orëve të fundit pati një përmirësim dhe mjekët më në fund lejuan që ajo të vazhdonte udhëtimin. Mbretëresha Geraldinë ka qëndruar pranë shtratit të sëmundjes së kunatës së saj të dashur. Pikërisht ish-princesha Ruhije ishte ajo që bashkoi Ahmet Zogun me ish-mbretëreshën Geraldinë.

Në orën 18:40 mbërritën në stacionin kufitar letonez Zemgale, ku u bë ndërrimi i trenit, sepse gjerësia e shinave është e ndryshme në Poloni dhe Letoni. Nga stacioni kufitar letonez udhëtimi vazhdoi me një vagon salloni letonez. Në kufirin letonez, mysafirët e huaj u përshëndetën nga përfaqësues të autoriteteve kufitare dhe nga një numër i madh gazetarësh. Këtu, ashtu si në Varshavë, ish-mbreti ishte i rezervuar dhe nuk dha asnjë intervistë, duke u përpjekur sa më shumë të shmangte vështrimet kureshtare. Megjithatë, një nga njerëzit më të afërt të ish-mbretit në shoqërinë e tij shpjegoi heshtjen e tij me faktin se Zogu po shkruante aktualisht kujtime dhe për këtë arsye nuk donte ta privonte librin e tij nga materiale të vlefshme. Kujtimet e tij ish-mbreti po ia dikton sekretarit të tij Kastrat, i cili ishte kryeredaktor i së vetmes gazetë të Tiranës. Deri tani ai ka përfunduar 280 faqe, por libri do të jetë shumë më i trashë. Titulli i librit do të jetë: “Unë akuzoj Italinë”.

Urrejtja e ish-mbretit ndaj Italisë, dhe ndaj gjithçkaje që lidhet me të, është aq e madhe sa ai madje refuzoi kategorikisht të qëndronte në hotelin më të mirë dhe më modern të Rigës, ”Hotel de Rome”, sepse ky emër do t’i kujtonte Italinë, dhe në vend të tij preferoi një hotel shumë më pak madhështor, ”Hotel Petersburg”. Në Varshavë, Zogu kishte dhënë urdhër që t’i rezervohej një suitë në hotelin më elegant të Rigës, por kur dëgjoi emrin de Romë, tha :

— Jo Roma, në asnjë rrethanë nuk dua të më kujtohet se kam humbur vendin tim.

Hoteli Petersburg aktualisht strehon shumë turistë të tjerë, prandaj e gjithë shoqëria nuk mund të akomodohet aty. Për ish-princin e kurorës janë rezervuar jo më pak se tre dhoma.

Udhëtimi do të vazhdojë nesër për në Stokholm me avulloren ”Aeolus”.

Prof. dr. Lush Culaj/

Dhuna serbe në Kosovë ishte intensifikuar që nga vjeshta e vitit 1944. Njësitë ushtarake maqedonase bënë krime sidomos në Karadakun e Shkupit, Kaçanik, Gjilan, Preshevë, Bujanoc etj. Gjilani me rrethinë ka përjetuar katastrofën më të madhe në fund të vitit 1944 dhe në fillim të vitit 1945. Në fakt shumica e shqiptarëve asnjëherë nuk e shikoi me admirim pushtetin e ri.

Për këtë flasin edhe dokumentet partiake të kohës, ku thuhet se shqiptarët kishin vullnet të vogël të anëtarësohe-shin në radhët e PKJ-së. Në mars të vitit 1945 në Kosovë kishte 1020 anëtarë të PKJ-së prej tyre vetëm 328 ishin shqiptarë ose 33% nga numri i përgjithshëm.

Pra, ishin gjithsej 328 anëtarë (jo të gjithë luftëtarë!) shqiptarë të PKJ-së në gjithë Kosovën, më 1945!

Të mobilizuarit e marsit, prillit, majit 1945, do të nisen nga Prizreni për në Dubrovnik nëpër Kukës, Shkodër, Tivar. Pritja e kolonës së dytë të rekrutëve në Tivar, më 1 prill, u shndërrua në masakër. Ajo u realizua në oborrin e Monopolit të Duhanit, në afërsi të detit, duke vrarë së paku 1690 veta. Këto janë të dhëna që i dinte Ymer Berisha, ndaj ia përcolli si informatë gjeneralit anglez, Hadgsonit, në Tiranë me 22 tetor 1945.

Konferenca e Këshillave Popullore të Rretheve të Kosovë-Metohisë i zhvilloi punimët nga 19-24 mars 1945 në sallën e Gjimnazit të Prishtinës ku merrnin pjesë Fadil Ho-xha, Ali Shukria, Dushan Mugosha, Rifat Berisha, etj. Në këtë Konferencë merrte pjesë edhe Halim Spahia si Kryetar i Këshillit të Rrethit të Prizrenit, njëherësh ishte edhe udhëheqës i LNDSH-së që vepronte në ilegalitet të plotë. Pas deklarimit të Xhavit Nimanit se ishin dakorduar Titoja me Enverin që për dy vite të lihët Kosova në Jugosllavinë e re, për shkak se në Shqipërinë e veriut dhe në Kosovë është i fuqishëm nacionalizmi shqiptaromadh ishte i fuqishëm reagimi i Halim Spahisë. Megjithatë në mesin e delegacionit që do të shkonte të takohej më Titon u propozua edhe Halim Spahia.

Ende pa ardhur informatat për Masakrën e Tivarit, nga Kosova në Beograd shkuan mbi 20 anëtarë të KNÇ të Kosovës. Vizita te Tito u zhvillua më 6 prill 1945 dhe, sipas dokumenteve, thuhej se temë kryesore ishte statusi i ardh-shëm i Kosovës dhe çështja agrare. Në delegacion merrnin pjesë: Mehmet Hoxha, Halim Spahia, Mehmet Krileva, Qamil Luzha, Demë Taraku, Ahmet Nishku, Hilmi Zariqi, Rifat Berisha, Ismajl Haxhi-Kaçaniku, Ahmet Efendi Mitrovica, Vesel Rexhepi etj.

Delegacionit i prinin formalisht Mehmet Hoxha e Xhavit Nimani, por realisht delegacionin e udhëhoqi Dushan Mugosha, udhëheqës i KK të PKJ-së pas vrasjes së Popo-viqit. Edhe studiuesi serb Radoshin Rajeviq theksonte se delegacionit i prinin Hoxha dhe Mugosha. Delegacioni kishte përgatitur me shkrim shtatë kër-kesa, të cilat ia dorëzuan Titos, ndër të cilat ishte edhe kërkesa për vetëvendosje, të cilën ai e refuzoi. Pyetje e përgjigje të drejtpërdrejta kishte bërë e dhënë Halim Spahia, i cili së shpejti do ta paguajë këtë me kokë.

Në kërkesat për vetëvendosje të Kosovës Titoja dek-larohet se ishin dakorduar me Enver Hoxhën që, për shkak të rrezikut që do t’iu kanosej fryteve të LNÇ-së nga reaksioni shqiptar në Kosovë dhe në Shqipërinë Veriore Kosova të mbetej përkohësisht në përbërje të Jugosllavisë të re. Kërkesa nuk u pranua edhe me arsyetimin se shqiptarët nuk ishin komb, dhe Halim Spahia apeloi që të ktheheshin urgjentisht në Kosovë sepse “nuk paska çka të diskutohet këtu”.

Sipas një raporti amerikan, të gjitha forcat nacionaliste kundër komunizmit u mblodhën në male nën udhëheqjen e Ymer Berishës, Mulla Idrizit, Luan Gashit etj. Të tjerë nga popullata tjetër e rajonit të pushtuar nga komunistët u rekrutuan në “Ushtrinë Nacionalçlirimtare”. Mobilizimit i shpëtuan vetëm një e pesta e njerëzve të aftë si dhe vullne-tarët nacionalistë të Kosovës që mbetën në male. Komu-nistët shqiptarë nuk iu përgjigjën pozitivisht thirrjeve që bënin forcat e LNDSH në krye me Ymer Berishën, Halim Spahinë etj., për krijimin e një fronti unik refuzues ndaj komunizmit të forcave shqiptare.

Mit’hat Frashëri, në shkrimin e tij të titulluar “Veriu dhe Jugu i Shqipërisë-Kosova dhe Shqipëria e Jugut”, pasi i bën një analizë situatës në Kosovë, ndër të tjera, thekson: “Komunistët shqiptarë thoshin se Titoja do t’i japë vetë Kosovën Shqipërisë. Por padroni i ri i Shqipërisë e shet kombin dhe nuk paguhet për të. Sot Jugosllavia kërkon më shumë tokë që u përket të tjerëve dhe nuk është në disponim për të dhënë asgjë. Është më shumë në interesin e të kuqve, për ta bashkuar Shqipërinë me Kosovën në Jugosllavi se sa Ko-sovën me Shqipërinë. Edhe kur çetat e Kosovës të udhë-hequra nga profesor Ymer Berisha me shokë kanë luftuar për liri, kjo është quajtur tradhti balliste.”

Kosova, e dërrmuar nga pushteti ushtarak, më 8-10 korrik 1945, do të arrijë në Konferencën e Dytë të Kë-shillit NÇ për Kosovë. Ajo u mbajt nën presion dhe nën kërcënimet e armëve. U bënë përpjekje që aneksimi i Kosovës nga Serbia të paraqitej si dëshirë dhe vullnet i po-pullit të Kosovës, pavarësisht se në “Kuvendin” e Prizrenit, nga 137 pjesëmarrës, vetëm 32 ishin shqiptarë. Në Kuvend kishte edhe përfaqësues nga Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia. Referati politik u mbajt nga Xhavit Nimani.

Në pyetjen e parashtruar në raport se përse masat e gjera popullore nga Kosova dëshirojnë të bashkohen me Serbinë referuesi përgjigjej: “Para së gjithash për arsye se populli serb, duke u ngritur i pari në luftë kundër okupatorit, njëko-hësisht ka luftuar edhe hegjemonistët serbomëdhenj”. Ndo-nëse këto fraza dilnin nga goja e Xhavit Nimanit, Fadil Hoxhës dhe përfaqësuesve tjerë shqiptarë, në realitet shprehnin qëndrimet e udhëheqjes të Partisë Komuniste të Jugosllavisë.

Realisht, nuk mund të thuhet që edhe për komunistët shqiptarë, fillimisht nuk ishte ideal çlirimi dhe bashkimi kombëtar. Ata thjesht u mashtruan dhe kur panë se çka u ndodhi shqiptarëve, nuk iu përmbajtën parimit të vetëmbrojtjes sikur nacionalistët: “Dy duar për një kokë” sa parimit: “Dorën që s’e thyen, puthe”.

Rrjedhimisht, u miratua me duartrokitje e pa votime, një rezolutë e përgatitur në Beograd. Sipas historianit Noel Malcolm, në këtë periudhë, në Kosovë kishte vetëm 2.250 anëtarë të Partisë Komuniste. Konferenca “korri-gjoi” vullnetin e shqiptarëve të shprehur në Konferencën e Bujanit. Ajo ishte vetëm formalisht vazhdimësi e Konferencës të parë të Bujanit, sepse ato vendime u hodhën poshtë. Delegatët zgjodhën rrugën e kapitullimit. Në Prizren ndodhi tradhtia kombëtare që nuk ishte më e vogël se ajo e Mukjes. U theksua se, duke shprehur këtë “vullnet” të Këshillit Krahinor “Nacionalçlirimtar”, shprehim “dëshirën e shqiptarëve” dhe serbëve e malazezve.

Një zgjidhje e tillë e çështjes “me dëshirë të popullsisë së Kosovës” jo vetëm që nuk mbyllte problemin e Kosovës dhe atë shqiptar, por e rihapte këtë çështje, në mënyrë vir-tuale, në kontekst të ri historik, në masë gjeopolitike në Evropën Juglindore. Pati delegatë që kundërshtuan aneksimin dhe që kërkuan që Kosova t’i bashkohej Shqipërisë, ashtu siç ishte vendosur në Bujan. Në mesin e tyre ishte Ramiz Cernica.

Ai u arrestua nga organet e OZN-ës dhe u dënua me 20 vjet burg. Pra, kundërshtarët e një akti të tillë u likui-duan ose u dënuan me burgim shumëvjeçar.

Studiuesja bullgare, Nina Smirnova, konstatonte se Vetëvendosja e premtuar, kishte qenë vetëm një karrem që e kishin gëlltitur disa të rinj naivë e disa të tjerë që kjo u erdhi për shtati. Pas Kuvendit të Prizrenit, me aprovimin e Rezolutës të Kuvendit Federativ, më 23 korrik 1945, Kosova edhe zyrtarisht do të aneksohej nga Serbia. Në fakt, juridikisht, çështja e Kosovës do të konsiderohej si çështje e mbyllur. Në bazë të këtij vendimi, Kryesia e “Kuvendit Popullor” të Serbisë, nxori ligjin më 3 shtator 1945, për formimin e “Rajonit Autonom të Kosovë-Metohisë”. Në shumë vise të Kosovës filluan prapë keqtrajtimet e shqiptarëve.