Prof. Lush Culaj/

Alber Muse (Albert Mousset, 1883-1964) ishte historian i njohur francez, i diplomuar në Shkollën Kombëtare të Dokumenteve (Ecole Nationale des Chartes), pranë Universitetit të Parisit – Sorbonë (1908), docent i Shkollës së Studimeve të larta Hispanike, atashe i Ambasadës së Francës në Madrid, drejtor i Agjensisë Telegrafike shtetërore Franceze në Beograd, sekretar i komisionit për historinë e Parisit, fitues i Çmimit të Madh për historinë të Akademisë Franceze (1955) etj. Ka shkruar vepra të shumta për historinë dhe çështjet politike të disa vendeve evropiane: Spanjës, vendeve të Evropës Juglindore (përfshirë Shqipërinë), Rusisë etj.

Para ca kohësh, shtëpia botuese “Dituria”, pas një pune të madhe, botoi librin Shqipëria përballë Europës 1912-1929, të autorit francez Albert Mousset dhe të përkthyer nga Asti Papa. Në vargun e studimeve të historisë së popullit shqiptar, periudhën e kohës së re, që meriton vëmendje, ky studim i Albert Mousset është një kontribut i çmuar në trajtimin e çështjes shumë të rëndësishme të qëndrimit të shtetit shqiptar përballë Evropës në periudhën kohore që merret për shqyrtim. Ishte pikërisht periudha kohore që nga shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, përpjekjet për konsolidimin dhe njohjen ndërkombëtare të atij shteti, që ishte mjaftë i brishtë, e gjer në periudhën pas shpalljes së mbretërisë shqiptare, ku shteti shqiptar kishte filluar të frymonte më lirshëm, sepse tani, në mos tjetër, ishin vënë konturat për ndërtimin e një shteti modern shqiptar, kuptohet në kufitë ekzistues.

Ky studim monografik, i shkruar me një stil të qartë dhe të rrjedhshëm, është rezultat i punës së palodhshme të autorit dhe paraqet një punim serioz që përmban një problematikë e ndieshme nga historia shqiptare.

Pjesë e veçantë e kësaj monografie është fakti se autori, përveçse është historian dhe diplomat, është bashkëkohës i ngjarjeve të cilat i shtjellon. Ai e përfundon monografinë pikërisht në vitin 1929, duke apostrofuar se ky vit shënon fillimin e hapave konkretë të Shqipërisë për emancipimin ekonomik e politik dhe e boton atë menjëherë në vitin 1930. Ndoshta merita kryesore e kësaj monografie konsiston pikërisht në faktin se ajo u botua në një periudhë relativisht të hershme dhe mund të shërbente si pikë referimi edhe për historiografisë shqiptare.

Në kushtet e një përvoje shkencore shumë të vogël në Shqipëri, të mungesës së kuadrit të mjaftueshëm e të përgatitur për fusha e periudha të historisë sonë, kjo monografi paraqet, vërtet, një kontribut mjaft të çmuar. Ndonëse historiografia e huaj për Shqipërinë dhe shqiptarët mbeti përgjithësisht objekt i kritikës për historianët e mëvonshëm shqiptarë, e sidomos të periudhës së monizmit, megjithatë ka pasur edhe vlerësime të drejta për arritjet e saj në fushën e studimeve albanologjike. Qëllimi kryesor i punimit është jo vetëm parashtrimi i të dhënave lidhur me shoqërinë shqiptare, me organizimin shoqëror e ekonomik, por, para së gjithash, paraqitja e zhvillimit të kësaj shoqërie dhe faktorët që ndikuan në formësimin e saj.

Nga shqyrtimi i kujdesshëm i monografisë mund të konstatohet se autori i ka bërë objekt shqyrtimi e trajtimi shumë probleme, nga më të ndërlikuarat e më të diskutueshmet e historisë sonë kombëtare, por njëherazi për to ai ka dhënë gjykime të argumentuara dhe të mbështetura në një dokumentacion të gjerë burimor e historik. Vlera e tij qëndron edhe në faktin se autori ka arritur që ta ruajë një raport të drejtë ndërmjet ngjarjeve në terren dhe historisë së mareëdhënieve të shtetit shqiptar me Evropën gjatë gjithë periudhës që e ka bërë objekt të shqyrtimit. Në rrafshin metodologjik-hulumtues, me qëllim që lexuesi i profesionit ta ketë përpara një pasqyrë të ngjarjeve sa më komplete dhe në vijimësi, duke mos i shkëputur ngjarjet nga konteksti historik, autori brumin e lëndës së këtij studimi e organizon në tetë pjesë, të cilat janë të lidhura mes tyre dhe përbëjnë boshtin e këtij studimi monografik.

Në pjesën e parë, të titulluar Shqipëria në fillim të shekullit XX fillimisht na paraqitet traktati i Berlinit i vitit 1878 që ia shkëputi Shqipërisë Kurshumlinë dhe Vranjën, të cilat i morën serbët; Plavën, Gucinë dhe Tivarin që u morën nga malazeztë, si dhe Janinën, Artën dhe Prevezën, të cilat iu dhanë grekëve. Pas këtij copëtimi dhe pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, Konferenca e Ambasadorëve e Londrës e vitit 1913, i përfundoi punimet me përpilimin e protokollit për kufijtë e rinj.

Dhe ashtu, siç pritej, kufijtë e rinj të shtetit shqiptar nuk e kënaqën asnjërën palë, as shtetet ballkanike, të cilat u zhgënjyen nga ambiciet e tyre të tepërta, as Shqipërinë së cilës iu hoqën nga trungu krahinat më pjellore. Caktimi i kufijve të tillë përbënte goditjen vendimtare për Qeverinë e Ismail Qemalit, e cila mezi po qëndronte në këmbë. Me fillimin e Luftës së Parë Botërore territori i shtetit shqiptar u nda ndërmjet ushtrive aleate. Autori, në këtë pjesë, krahas këtyre ngjarjeve kalimtare ushtarake, nuk harron ta permëndë edhe një akt diplomatik tejet të rëndësishëm, Traktatin e fshehtë të Londrës të 26 prillit 1915.

Pjesën e dytë të titulluar Shqipëria para Konferencës së Paqes 1918-1921 autori e fillon me një konstatim shumë të drejtë: “Nëse ndonjë shtet do të kishte më tepër të drejtë të kërkonte vënien në jetë të idealeve, triumfin e të cilave e kishte vulosur fitorja e fuqive të mëdha, aleate të Antantës, ky shtet ishte Shqipëria.” Shqipëria nuk përmendet shprehimisht në deklaratën që bëri presidenti i SHBA-së Vilsoni, më 23 prill 1919, por ajo përfshihet në kategorinë e atyre “shteteve të vogla”, për të cilat presidenti amerikan vinte në dukje: “Tani e tutje interesat e tyre duhet të garantohen me aq kujdes sa edhe interesat e shteteve më të fuqishme”. Në përfundim të kësaj pjese autori, pasi elaboron ambiciet e shteteve fqinje për të shkëputur sa më shumë territore të Shqipërisë, përfundon se Italia kishte ardhur në Shqipëri e veshur me petkat e mikut, i cili kërkonte t’i nxiste ndjenjat kombëtare, por kishte treguar se, në të vërtetë, kërkonte ta kthente Shqipërinë në një koloni të saj.

Paslufta nuk solli ndonjë gjë të madhe. E përfshirë pa dashjen e saj në grindjen adriatike, Shqipëria, si rrjedhojë, përjetoi mbi kurrizin e saj parimet për të cilat mburreshin fitimtarët. Ishin të tjerët qe vendosën për tokën e saj, për fatin e saj, pa e pyetur fare atë. Po me këtë rast Shqipëria pati mundësinë të bindej se sa i paktë ishte, në të vërtetë, interesimi që shprehnin për të qeveritë e Fuqive të Mëdha perëndimore. Në këto qëndrime autori pavarësisht se ishte francez e apostrofon edhe Francën që përpiqej që ta zgjidhte në kurriz të Shqipërisë grindjen italo-jugosllave.

Për mbështetjen e Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve autori shkruan në pjesën e tretë, në të cilën edhe konkludon: “Shqipëria ishte, par exellence, shteti që më tepër se cilido duhej të gëzonte mbështetjen morale dhe materiale të Lidhjes së Kombeve.

Por fatkeqësisht Shqipëria nuk vazhdoi ta ndjekë këtë rrugë. Ndjenja e sovranitetit për të cilën tërë popujt që e kanë fituar vonë pavarësinë kanë shumë dyshime dhe frikë se mos po u ikën nga duart, u tregua shumë e fuqishme edhe kundrejt mbrojtësit më pa interes të Shqipërisë. Lidhja e Kombeve, duke u kujdesur më tepër se ç’duhej që të ishte e paanshme dërgoi në Shqipëri njerëz që meqenëse nuk kishin përgatitjen dhe njohjen e nevojshme nuk arriten të kuptoheshin ashtu siç duhet nga shqiptarët.

Shqipëria, më mirë të themi Qeveria e saj, arriti ta gjente një mbrojtës tjetër, që ndodhej gjeografikisht më pranë saj. Dhe ky mbrojtës ishte më pak i çinteresuar, por më shumë i hedhur,në mos më shumë dashamirës në ndërhyrjet e tij ndaj Shqipërisë”.

Duke shtjelluar pjesën e katërt të titulluar Shqipëria nën një regjim kushtetues, autori ndalet me tepër te funksionimi i grupeve parlamentare në Shqipëri dhe te puna e Asamblesë, kurse në pjesën e pestë, të cilën e ka titulluar Koha e reformave ndalet te politika e Ahmet Zogut, e sidomos te politika e jashtme e tij që mund të gjykohet në mënyra të ndryshme.

Megjithatë, ai e pranon se Ahmet Zogu ishte frymëzuesi dhe shpirtdhënësi i Shqipërisë moderne. Dhe nëse më pas ai ra nën ndikimin dhe kujdestarinë italiane, kjo ndodhi sepse ndoshta Zogu kërkoi ta evropianizojë vendin e tij, por pa i pasur mjetet e nevojshme materiale, që kërkonte kjo punë tej mase e madhe për forcat e tij. Dhe në këtë kuptim, duke mos lënë pas dore edhe faktorin e rëndësishëm të ambicies së tij vetjake, mund të themi, pa bërë ndonjë gabim të madh se Ahmet Zogu kërkoi që t’i sigurojë popullit të tij përparimin e mbrothësinë, duke e paguar çmimin për to me pavarësinë e vendit.

Edhe në pjesën e gjashtë të titulluar Diktatura “republikane” dhe orientimi nga Italia autori konkludon se e keqja e Shqipërisë qëndron te nënshtrimi ndaj interesave italiane dhe kjo gjë minon sigurinë e tërë Evropës Juglindore. Nëse Italia sakrifikon me miliona lira për t’i dhënë vendit të vogël fqinj përtej Adriatikut pamjen e një shteti gjysmë të qytetëruar, këtë gjë nuk e bën për shpirtmirësi, por për ta siguruar një bazë mbështetjeje për depërtimin dhe veprimet e saj të mëtejshme në Evropën Juglindore.

Në pjesën e parafundit të titulluar Zogu i parë – Mbret i shqiptarëve, autori pasi përshkruan aprovimin e kushtetutës së re që i dha Ahmet Zogut titullin “Mbret i shqiptarëve” thekson se tani mbreti ishte autoriteti më i lartë i shtetit, të cilit i përkisnin të gjitha kompetencat.

Pjesa e fundit, gjegjësisht e teta, trajton një temë tjetër që nuk është e natyrës politike. Ajo i trajton besimet fetare në Shqipëri në periudhën 1914-1929. Edhe gjatë trajtimit të kësaj pjese duket se autori bën përfundime të sakta, duke konstatuar se ndryshimet fetare kanë qenë më tepër shkaku i rremë sesa shkaku i vërtetë i trazirave që e kanë tronditur aq herë Shqipërinë. Dhe kjo kuptohet po të kemi parasysh se shqiptarët më tepër kanë zakone fetare, të cilat janë më shumë të mbruajtura në bestytni, sesa në një ndjenjë të vërtetë fetare.

Ai përfundon se shqiptarët në përgjithësi nuk janë ushtrues të rregullt të fesë, nuk u nënshtrohen detyrimeve të riteve fetare dhe janë të prirur në mënyrë të natyrshme për të qenë liberalë dhe mjaft tolerantë.

Vërejtja më e madhe për Shqipërinë, sipas autorit, ishte se ajo do ta kuptonte vetë një ditë se kishte marrë rrugë të gabuar kur u shmang nga udha, e cila e dërgonte në Gjenevë, në Lidhjen e Kombeve. Dhe ndoshta Evropa do ta kuptonte më parë se duke bërë sikur nuk e njohin njëra–tjetrën Lidhja e Kombeve dhe Shqipëria po lënë që t’u ikë nga dora fati i paracaktuar…

Leximi dhe studimi i librit të Albert Mousset Shqipëria përballë Europës, do të ndihmojë ndjeshëm për ndriçimin e mëtejmë të historisë së Shqipërisë. Shumica e këtyre të dhënave janë të mirëseardhura për historianët që merren me këtë fushë të studimit, edhe pse realisht duhet theksuar se në kohën e sotme, gjegjësisht në periudhën postkomuniste shumica e këtyre të dhënave nga këndvështrime të ndryshme janë të njohura. Pa dashur t’i mohoj vlerat e këtij libri, më duhet të konstatoj se sikur ky libër të ishte përkthyer dhe botuar në Shqipëri në vitin 1990 do të pritej me një interesim shumë më të madh nga lexuesi shqiptar.

Megjithatë nga e tërë kjo mund të konkludojmë se shkenca e historiografisë shqiptare është më e pasur për një vepër me peshë shkencore, ndërsa historianët tanë dhe lexuesit e veprave historike në veprën e Albert Mousset-së Shqipëria përballë Europës 1912-1929 gjejnë analiza të thelluara të ngjarjeve e të momenteve historike, të cilat do të shërbejnë për t’u thelluar studimet dhe hulumtimet për këto vite të historisë së popullit shqiptar, duke i dhënë veprës peshë shkencore në fushën e dijes historike.

Albert Vataj/

Në altarin e historisë kombëtare shqiptare, rrugëtimi drejt lirisë dhe shtetformimit nuk ka qenë një dhuratë e rastësishme e fatit, por një testament i shkruar me gjak, besë dhe vizion politik. Ndërsa fillimshekulli XX e gjente Shqipërinë të lëkundej mes shembjes së pashmangshme të Perandorisë Osmane dhe rrezikut të copëtimit nga fqinjët, Malësia e Madhe do të kthehej në djepin ku do të gandej (përpunohej) projekti i parë i madh i autonomisë moderne. Data 23 qershor e vitit 1911 nuk shënon thjesht një datë në kalendar, por çastin solemn kur pushka e malësorit dhe mendja e ndritur e elitës intelektuale u bënë një trup i vetëm. Në pllajën e Greçës, aty ku horizonti pritet me majat e mprehta të bjeshkëve, u hodhën themelet e asaj që do të njihej si deklarata e parë e shkruar e dinjitetit dhe e vetëvendosjes shqiptare përpara kancelarive të Europës.

Më 23 qershor 1911, në pllajën historike të Greçës, në zemër të Malësisë së Madhe, u zhvillua një nga kuvendet më domethënëse të historisë shqiptare. Prijësit e kryengritjes antiosmane, të ardhur nga të gjitha viset veriore, u mblodhën për të shenjuar me solemnitet një kthesë strategjike në përpjekjen shekullore për vetëqeverisje dhe liri. Nga ky tubim madhështor doli “Memorandumi i Greçës”, ose siç njihet ndryshe në historiografinë diplomatike, “Libri i Kuq”, një dokument kryesor politik dhe atdhetar që artikulonte dymbëdhjetë kërkesa themelore për autonominë e plotë të Shqipërisë brenda Perandorisë Osmane.

I hartuar në dy gjuhë, shqip dhe frëngjisht, nga dy prej mendjeve më të ndritura dhe vizionare të kohës, Luigj Gurakuqi dhe Ismail Qemal Vlora, Memorandumi u nënshkrua nga një plejadë prijësish legjendarë malësorë. Ata ishin burra që bartnin në shpinë historinë e gjakut, të besës dhe të qëndresës: Dedë Gjo Luli, Sokol Baci, Dodë Prëçi, Tomë Nika, Mehmet Shpendi, Avdi Kola, Nikë Mëhilli, Tup Cuni, Binak Lulashi, e shumë të tjerë. Përmes këtij akti juridik e politik, kryengritja e armatosur e shqiptarëve të veriut fitoi për herë të parë një program të strukturuar kombëtar, i cili gjeti jehonë të menjëhershme dhe mbështetje të plotë në të gjitha trevat shqiptare.

Në hyrje të dokumentit theksohej me guxim se shqiptarët kishin dhënë një ndihmë vendimtare për ngritjen e xhonturqve në pushtet, ndaj tashmë kërkonin nga perandoria njohjen e të drejtave të tyre legjitime dhe kombëtare. Kërkesa për një autonomi të gjerë, si një kompromis pragmatik historik përballë pavarësisë së mohuar, paraqitej si një sakrificë e përkohshme për hir të stabilitetit rajonal dhe aspiratave politike të kombit.

“Na po bajmë fli,” shkruhej tekstualisht në Memorandum, “për arsye të nalta politike dëshirat e pavarësisë që frymëzojnë popullin shqiptar tash pesë shekuj…” Ky dokument jetik iu dorëzua fillimisht ambasadorit turk në Mal të Zi, Sadredin Beut, por Porta e Lartë zgjodhi ta shpërfillte pa një përgjigje zyrtare. Në përpjekje për të sensibilizuar opinionin evropian dhe për të fituar garancitë e Fuqive të Mëdha, një delegacion i kryengritësve, i udhëhequr nga Luigj Gurakuqi, Dedë Gjo Luli, Sokol Baci dhe përfaqësues të tjerë, e paraqiti Memorandumin në Cetinë përpara trupit diplomatik ndërkombëtar.

Memorandumi i Greçës shënoi një ndryshim radikal të qëndrimit pritës që kishin mbajtur deri atëherë disa komitete shqiptare, sidomos ato në Jug të vendit. Ndërsa Komiteti i Korfuzit, në përpjekje për të përfituar ndihmë nga Greqia, vijonte kontaktet e kujdesshme diplomatike, “Shoqëria e Zezë për Shpëtim” në Jug të Shqipërisë e përqafoi menjëherë platformën e Greçës si model strategjik veprimi, duke e vënë atë në jetë përmes aksioneve të armatosura.

Në korrik të vitit 1911, çetat shqiptare në Çamëri, Gjirokastër dhe Labëri filluan sulmet e koordinuara kundër pushtetit osman. Ky veprim dëshmoi një vetëdije të lartë kombëtare dhe një bashkërendim taktik që mbulonte të katër vilajetet shqiptare: Shkodrën, Kosovën, Manastirin dhe Janinën.

Kjo frymë uniteti u kurorëzua në Manastirin e Cepos, më 21 korrik 1911, ku u mblodh një kuvend madhështor me përfaqësues nga Çamëria, Labëria dhe kazatë e tjera të vilajetit të Janinës. Aty, mbi 800 pjesëmarrës, mes të cilëve edhe udhëheqësit kryesorë të çetave, miratuan një memorandum të posaçëm. Ky dokument mbështeste pa rezerva platformën e Greçës dhe kërkonte që reformat e premtuara për Veriun të shtriheshin njësoj edhe në Jug.

Memorandumi u nënshkrua nga krerët e Gjirokastrës, Delvinës, Himarës, Kurveleshit e Filatit, duke vulosur kësisoj një pakt të pathyeshëm të përmasës gjithëkombëtare. Ndërkohë, në Veri, gjendja e shqiptarëve të strehuar në Mal të Zi rëndohej çdo ditë e më shumë. Më 15 korrik, autoritetet malazeze ndaluan kalimin e kufirit, duke provokuar një krizë të rëndë humanitare për mbi 15 mijë shqiptarë të zhvendosur. Megjithatë, kjo dramë shërbeu si një katalizator që qëndresa e Hotit, Grudës, Kelmendit, Kastratit, Shkrelit e Tuzit, si dhe figurat emblemë si Dedë Gjo Luli e heroina Tringë Smajlja Ivezaj, të tërhiqnin vëmendjen e kancelarive dhe shtypit më të madh europian.

Kuvendi i Greçës u bë pikënisja e një epoke të re gjeopolitike: ai e riktheu Shqipërinë në hartën diplomatike të Europës si një çështje urgjente që nuk mund të shpërfillej më prej Fuqive të Mëdha. Ky akt historik bashkoi në mënyrë të përsosur pushkën me mendimin, burrërinë me programin politik, si dhe shpirtin e kryengritjes popullore me projektin institucional të ndërtimit të një shteti shqiptar të lirë, të pavarur dhe të bashkuar.

Kosova po kalon një periudhë të ndërlikuar politike, e karakterizuar nga vështirësi të vazhdueshme në krijimin e bashkëpunimit ndërmjet subjekteve politike. Në vend të një qasjeje të kordinuar në funksion të interesit shtetëror, shpesh dominojnë përplasjet dhe kalkulimet partiake. Kjo situatë ka ndikuar në ngadalësimin e proceseve institucionale dhe në dobësimin e efikasitetit qeverisës. Në një shtet që synon konsolidimin demokratik dhe integrimin euroatlantik, mungesa e unitetit përbën një sfidë serioze. Rrjedhimisht, besimi i qytetarëve në institucione ndikohet negativisht nga kjo klimë politike.

Historia shqiptare ofron shembuj të qartë mbi rëndësinë e unitetit si faktor vendimtar për mbijetesë dhe zhvillim. Një ndër figurat më përfaqësuese në këtë kontekst është Gjergj Kastrioti Skënderbeu, i cili veproi në një periudhë të fragmentuar politikisht. Në kohën e kthimit të tij në trojet shqiptare, territori ishte i ndarë në principata me interesa të ndryshme dhe shpeshherë të kundërta. Kjo përçarje e dobësonte aftësinë për t’u përballur me sfidat e jashtme dhe rrezikun osman. Pikërisht në këtë realitet, Skënderbeu e artikuloi domosdoshmërinë e bashkimit politik dhe ushtarak.

Në vitin 1444 u zhvillua Kuvendi i Lezhës, i cili shënon një moment kyç në historinë politike shqiptare. Në këtë kuvend u formua Besëlidhja e Lezhës, një aleancë ndërmjet princërve shqiptarë me qëllim kordinimin e rezistencës së përbashkët. Pavarësisht dallimeve politike dhe territoriale, palët arritën të vendosin interesin e përgjithshëm mbi atë individual. Ky akt përfaqëson një model të hershëm të bashkëpunimit institucional dhe strategjik. Rëndësia e tij qëndron në faktin se uniteti u trajtua si kusht i domosdoshëm për mbrojtjen e ekzistencës politike.

Megjithëse rrethanat e sotme janë të ndryshme nga ato të shekullit XV, mesazhi historik mbetet thellësisht aktual. Kosova nuk ka nevojë për përçarje politike, por për bashkëpunim dhe vizion të përbashkët institucional. Çështjet e zhvillimit ekonomik, forcimit të shtetit ligjor dhe integrimit euroatlantik kërkojnë qasje të kordinuar dhe afatgjatë. Asnjë subjekt politik nuk mund t’i përballojë i vetëm sfidat komplekse të shtetndërtimit. Prandaj, dialogu dhe konsensusi politik mbeten domosdoshmëri strategjike.

Nga këndvështrimi i funksionimit demokratik, pluralizmi politik është një vlerë themelore, por ai kërkon edhe kulturë të lartë institucionale dhe përgjegjësi shtetërore. Konfliktet e vazhdueshme politike, kur nuk menaxhohen në mënyrë institucionale, krijojnë bllokada dhe dobësojnë funksionimin e shtetit. Një demokraci e konsoliduar kërkon balancë ndërmjet garës politike dhe bashkëpunimit për interesa madhore. Në këtë kuadër, kompromisi politik nuk duhet parë si dobësi, por si mekanizëm funksional i qeverisjes demokratike. Kjo qasje ndihmon në forcimin e stabilitetit institucional dhe shoqëror.

Qytetarët e Kosovës kanë pritshmëri të qarta ndaj përfaqësuesve të tyre politikë, të cilat lidhen me zhvillimin ekonomik, drejtësinë sociale dhe funksionimin efikas të institucioneve. Zvarritjet politike dhe mungesa e konsensusit ndikojnë drejtpërdrejt në ngadalësimin e reformave të nevojshme. Kjo krijon një distancë në mes të institucioneve dhe qytetarëve, duke ulur besimin publik. Për të rikthyer këtë besim, kërkohet përgjegjësi më e lartë politike dhe vendimmarrje e orientuar drejt interesit shtetëror. Interesi publik duhet të jetë gjithmonë mbi interesin partiak.

Në përfundim, historia dhe realiteti bashkëkohor nxjerrin në pah një të vërtetë të qartë, uniteti mbetet faktor kyç për stabilitetin dhe progresin e çdo shoqërie. Shembulli i Besëlidhjes së Lezhës dëshmon se bashkimi rreth interesit të përbashkët është vendimtar në momentet kritike historike. Kosova sot ka nevojë për një qasje të ngjashme në nivel politik dhe institucional. Vetëm përmes dialogut, bashkëpunimit dhe përgjegjësisë së përbashkët mund të arrihet konsolidimi i qëndrueshëm shtetëror. Në këtë kuptim, uniteti kombëtar nuk është vetëm ideal historik, por domosdoshmëri politike dhe shoqërore për të ardhmen e vendit.

Autor : Asad Sadiku, Politolog 

Arben Iliazi/

“Sherifeja” e Petrit Begatit, një epifenomen historiko – letrar.

Publicisti dhe diplomati Petrit Begati më dhuroi librin e tij “Sherifeja” (botimet albas-2026). Vepra ngrihet mbi një figurë reale, mbi një dëshmi të drejtpërdrejtë të nënës së tij, Sherife Dine (Kasemi), një nga të mbijetuarat e gjenocidit grek ndaj shqiptarëve të Çamërisë . Autori jep një pasqyrë të gjerë mbi këtë tragjedi, duke e përdorur historinë e nënës për të ndërtuar një tekst narrativ biografik dhe linear, me ndjeshmëri të pazakontë, që shkon përtej fakteve të thata, deri në përmasat e amshimit, duke theksuar mesazhe universale, që hedhin tej çdo urrejtje, në kërkim humanizmit dhe të drejtësisë njerëzore.

Në vepër nuk ka asgjë të trilluar, nuk ka fantazi të brendshme, por e gjithë materia e saj semantike ka një ekzistencë të patjetërsueshme dhe të mishëruar, pasi u referohet ngjarjeve reale, fondamentalizmit, barbarizmit dhe shpërthimit të urrejtjes etnike, që i detyrojnë çamët drejt eksodit dhe lirive të pamundura, edhe pse ishin njerëz të qytetëruar që e meritonin lirinë e vet dhe dëshironin një jetë kuptimplote. Nëpërmjet homazhit përdëllyes për nënën, që duket si e mbuluar nga hiri hyjnor, pas frustrimit ekzistencial shoqëruar me neuroza, autori e gjykon historinë sipas atij kallëpi që e quan arsye, thekson e nxjerr në pah shpirtin unikal të popullit të tij. Në kontekstin e luftës dhe të një arene politike, mbushur me paragjykime, theksohet edhe dimensioni tipik njerëzor, fisnikëria e shqiptarëve ortodoksë, që ranë pre e manipulimit dhe përçarjes etnike, në kushte rrethanore.

Autori ka zgjedhur këtë zhanër të tregimit jofiksional, me qëllim që narrativa t’i mbetet besnike realitetit dhe t’i përmbahet së vërtetës. Ngjarjet rrënqethëse parakalojnë si në një film bardhezi, me tension të brendshëm, saqë lexuesi i zakonshëm mund t’i marrë të vërtetat për fiksione. Përshkrimi autentik takohet lehtë me çastin krijues, duke kaluar lehtë në letërsi. Ky epifenomen historiko- letrar e bën mjaft tërheqës tregimin “Sherifeja”, si një nga veprat më të mira botuar kohët e fundit. Promovimi bëhet të hënën, më 22 qershor 2026, në ambjentet e “Hotel Internacional”, Tiranë , nën kujdesin e fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”.

Nga Rafael Floqi/

Si një grup burrash të jashtëzakonshëm krijuan republikën që ndryshoi botën.

Historia e Shteteve të Bashkuara nuk fillon me një mbret, një perandor apo një dinasti. Ajo fillon me një ide. Në fund të shekullit XVIII, kur shumica e botës qeverisej nga monarkë absolutë dhe aristokraci të trashëguara, një grup kolonistësh në brigjet e Atlantikut guxuan të besonin se njerëzit e zakonshëm mund të qeverisnin vetveten. Ky ishte një eksperiment i paparë në historinë moderne. Nga ky eksperiment lindi Amerika. Historiani britanik Paul Johnson e quajti Revolucionin Amerikan “ngjarjen më konstruktive politike të historisë moderne”, sepse ndryshe nga revolucionet e tjera, ai nuk synonte vetëm rrëzimin e një regjimi, por ndërtimin e një sistemi të ri të bazuar mbi ligjin, lirinë dhe përfaqësimin demokratik.

Në qendër të kësaj historie qëndrojnë Baballarët Themelues – George Washington, Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, John Adams, James Madison dhe Alexander Hamilton. Ata nuk ishin gjithmonë dakord me njëri-tjetrin. Shpesh debatonin ashpër. Disa përfaqësonin interesat e shteteve jugore, të tjerë ato të veriut. Disa dëshironin një qeveri të fortë federale, ndërsa të tjerë kishin frikë nga përqendrimi i pushtetit. Por ata kishin një bindje të përbashkët: liria nuk mund të mbijetonte pa institucione të forta dhe pa qytetarë të përgjegjshëm. John Adams do të shkruante më vonë: “Revolucioni u krye në mendjet dhe zemrat e njerëzve shumë përpara se të fillonte lufta.”

Kjo fjali shpjegon më mirë se çdo tjetër lindjen e Amerikës. Revolucioni nuk nisi me armë. Ai nisi me ide.

AMERIKA PARA REVOLUCIONIT

Në mesin e shekullit XVIII, trembëdhjetë kolonitë britanike në Amerikën e Veriut ishin ndër territoret më të begata të Perandorisë Britanike. Tregtia lulëzonte, qytetet po rriteshin dhe kolonistët kishin krijuar institucione lokale që u jepnin një shkallë të konsiderueshme vetëqeverisjeje. Megjithatë, pas Luftës Shtatëvjeçare, Londra vendosi të rrisë taksat për të kompensuar borxhet e luftës. Për kolonistët, problemi nuk ishte vetëm ekonomik. Problemi ishte parimor. Ata nuk kishin përfaqësues në Parlamentin Britanik. Kështu lindi slogani që do të trondiste Perandorinë: “No taxation without representation.” “Nuk ka taksim pa përfaqësim.” Për herë të parë, kolonistët filluan të shihnin veten jo thjesht si britanikë të Amerikës, por si një komunitet me identitet dhe interesa të veçanta. Historiani Gordon Wood, një nga studiuesit më të njohur të Revolucionit Amerikan, shkruan: “Amerikanët nuk po luftonin vetëm kundër taksave. Ata po luftonin kundër idesë se pushteti mund të ushtrohej pa pëlqimin e të qeverisurve.”

Kjo ishte thelbi i revolucionit.

GEORGE WASHINGTON – BURRI QË REFUZOI KURORËN

Nëse Amerika ka një figurë që simbolizon unitetin kombëtar, ajo është George Washington.

I lindur në Virxhinia në vitin 1732, Washingtoni nuk ishte filozof apo teoricien politik. Ai ishte ushtarak, fermer dhe njeri me disiplinë të hekurt. Pikërisht kjo e bëri të pazëvendësueshëm. Kur Kongresi Kontinental e emëroi komandant të ushtrisë revolucionare në vitin 1775, shanset për fitore ishin minimale. Britania zotëronte ushtrinë më profesionale në botë dhe marinën më të fuqishme të kohës.

Washingtoni nuk fitoi sepse kishte më shumë ushtarë. Ai fitoi sepse nuk u dorëzua. Dimri i Valley Forge mbetet një nga episodet më dramatike të historisë amerikane. Ushtarët e tij ishin të uritur, të sëmurë dhe të pambrojtur nga i ftohti. Megjithatë, ushtria mbijetoi.

Historiani James Thomas Flexner shkruan: “Gjeniu i Washingtonit nuk qëndronte në betejat që fitoi, por në faktin se ai nuk lejoi kurrë që revolucioni të humbiste.”

Pas fitores në Yorktown në vitin 1781, ai u bë njeriu më i famshëm në Amerikë. Shumë donin ta shpallnin mbret. Por Washingtoni refuzoi. Mbreti George III, kur dëgjoi se Washingtoni po largohej vullnetarisht nga pushteti, thuhet se deklaroi: “Nëse ai kthehet në fermën e tij, ai do të jetë njeriu më i madh në botë.”

Dhe Washingtoni u kthye në fermën e tij. Me atë veprim ai krijoi një precedent që do të bëhej themel i demokracisë amerikane: askush nuk është mbi republikën.

THOMAS JEFFERSON – NJERIU QË SHKROI ËNDRRËN AMERIKANE

Në historinë e Amerikës ka pak dokumente më të rëndësishme se Deklarata e Pavarësisë. Autori kryesor i saj ishte Thomas Jefferson, një intelektual i ri nga Virxhinia, vetëm 33 vjeç. Kur mori penën në dorë në verën e vitit 1776, Jeffersoni nuk po shkruante thjesht një deklaratë politike. Ai po formulonte një filozofi të re të lirisë. Fjalët e tij mbeten ndër më të famshmet në historinë njerëzore: “Ne i konsiderojmë këto të vërteta si të vetëkuptueshme, se të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë.” Këto fjalë nuk përshkruanin realitetin e kohës. Skllavëria ekzistonte ende. Gratë nuk kishin të drejta politike. Megjithatë ato krijuan standardin moral sipas të cilit Amerika do të gjykonte veten për shekuj.

Presidenti Abraham Lincoln do të thoshte më vonë se Deklarata e Jeffersonit ishte: “Shpresa e botës së ardhshme.”

BENJAMIN FRANKLIN – GJENIU I EPOKËS

Benjamin Franklin ishte ndoshta amerikani më i famshëm në botë para se Amerika të ekzistonte. Ai ishte shkencëtar, shpikës, botues, filozof dhe diplomat. Në shumë mënyra ai mishëronte idealin e vetëformimit amerikan. Kur u dërgua në Paris për të fituar mbështetjen franceze, ai u bë një figurë legjendare. Historiani Walter Isaacson shkruan: “Franklini e kuptoi se revolucioni nuk do të fitohej vetëm në fushëbetejë, por edhe në sallonet diplomatike të Evropës.”

Falë tij, Franca u bë aleati kryesor i kolonive amerikane. Pa ndihmën franceze, revolucioni mund të kishte dështuar. Franklini la gjithashtu një paralajmërim të famshëm për bashkëluftëtarët e tij:

“Duhet të qëndrojmë të gjithë bashkë, përndryshe me siguri do të varemi veçmas.”

JOHN ADAMS – NDËRGJEGJJA E REVOLUCIONIT

Nëse Jeffersoni shkroi Deklaratën, John Adams ishte njeriu që siguroi mbështetjen politike për të. Ai ishte një avokat brilant nga Massachusetts dhe një nga zërat më të fuqishëm kundër sundimit britanik. Historiani David McCullough, fitues i çmimit Pulitzer, shkruan: “Pa John Adams, nuk do të kishte pasur Deklaratë Pavarësie në vitin 1776.” Adams besonte se demokracia nuk mund të mbijetonte pa arsim dhe virtyt qytetar. Ai paralajmëronte: “Liria nuk mund të ruhet pa njohuri të përgjithshme mes popullit.”

Ky vizion vazhdon të jetë një nga themelet e kulturës politike amerikane.

JAMES MADISON – ARKITEKTI I KUSHTETUTËS

Pas fitores kundër Britanisë, një pyetje e re u shfaq për amerikanët: Si do të qeverisej vendi? Shumë revolucione fitojnë luftën, por humbasin paqen. Amerika rrezikonte të ndahej në shtete rivale.

Në këtë moment doli në pah James Madison. I quajtur shpesh “Babai i Kushtetutës”, ai studioi historinë e republikave të lashta dhe arriti në përfundimin se pushteti duhej të ndahej dhe kontrollohej.

Madison shkruante në Federalist Papers: “Nëse njerëzit do të ishin engjëj, nuk do të kishte nevojë për qeveri.” Prandaj ai krijoi sistemin e balancave dhe kontrollit që vazhdon të funksionojë edhe sot.

Historiani Joseph Ellis e ka quajtur Kushtetutën amerikane: “Eksperimenti politik më i suksesshëm në historinë moderne.”

ALEXANDER HAMILTON – NJERIU QË PA TË ARDHMEN

Ndër Baballarët Themelues, askush nuk e kuptoi potencialin ekonomik të Amerikës më mirë se Alexander Hamilton. I ardhur nga Karaibet dhe me origjinë modeste, ai besonte se kombi i ri nuk mund të mbijetonte pa institucione financiare të forta.

Ai krijoi bazat e sistemit bankar amerikan, organizoi financat federale dhe ndërtoi besimin ekonomik të republikës së re. Historiani Ron Chernow shkruan: “Hamiltoni e imagjinonte Amerikën jo siç ishte, por siç mund të bëhej.” Shumë nga idetë e tij vazhdojnë të ndikojnë ekonominë amerikane edhe sot.

MREKULLIA E FILADELFIAS

Në verën e vitit 1787, delegatët nga shtetet amerikane u mblodhën në Filadelfia për të hartuar Kushtetutën. Debatet zgjatën me muaj.

Shpesh dukej sikur gjithçka do të dështonte. Por kompromiset triumfuan mbi përçarjen. Kur doli nga salla, Benjamin Franklin u pyet: “Çfarë na keni dhënë?”

Përgjigjja e tij mbeti e pavdekshme: “Një republikë, nëse arrini ta ruani.”

Kjo nuk ishte vetëm një përgjigje. Ishte një paralajmërim për të gjitha brezat që do të vinin.

TRASHËGIMIA QË NDRYSHOI BOTËN

Historiani britanik Andrew Roberts ka shkruar se: “Asnjë grup burrash në historinë moderne nuk ka ndikuar më shumë në mënyrën se si qeverisen kombet sesa Baballarët Themelues të Amerikës.”

Revolucioni Amerikan frymëzoi Revolucionin Francez, lëvizjet për pavarësi në Amerikën Latine dhe kushtetutat demokratike në mbarë botën. Presidenti Ronald Reagan do të thoshte:

“Amerika nuk është e madhe sepse është e fuqishme. Amerika është e fuqishme sepse është e lirë.”

Kjo është trashëgimia e vërtetë e Baballarëve Themelues. Ata nuk krijuan thjesht një shtet. Ata krijuan një ide. Një ide se ligji duhet të jetë mbi pushtetin. Se qytetari është sovrani i vërtetë. Se qeveria ekziston për t’i shërbyer popullit dhe jo për ta sunduar atë.

Mbi dy shekuj pas vitit 1776, emrat e Washingtonit, Jeffersonit, Franklinit, Adamsit, Madisonit dhe Hamiltonit vazhdojnë të kujtohen jo vetëm sepse fituan një luftë apo shkruan një kushtetutë. Ata kujtohen sepse patën guximin të besonin se liria mund të bëhej themeli i një kombi.

Dhe ky, në fund të fundit, është sekreti i lindjes së Amerikës. Një komb i ndërtuar jo mbi gjakun, racën apo prejardhjen, por mbi fuqinë e ideve.