Histori – Page 10 – Dielli

Njё shqiptar dhe dy amerikanë, memorandum pёr Shqipërinë Presidentit Wilson nё Paris

August 22, 2026 by s p

Nga Rafael Floqi/

Në qershor të vitit 1919, ndërsa Konferenca e Paqes në Paris diskutonte kufijtë e rinj të Evropës, në Washington mbërriti një memorandum që kërkonte mbrojtjen e Shqipërisë duke përdorur vetë gjuhën politike të Amerikës së Woodrow Wilsonit: vetëvendosjen, sovranitetin dhe të drejtën e kombeve të vegjël për të vendosur për fatin e tyre. Dokumenti mbante tri firma: George A. Plimpton, president i Pro-Albanian Committee of America; S. Arthur Baldwin, sekretar; dhe Christo A. Dako, këshilltar shqiptar.

Në krye qëndronte një amerikan. George Arthur Plimpton (1855–1936) ishte botues, filantrop dhe drejtues institucionesh arsimore. I diplomuar në Amherst College dhe me studime në Harvard Law School, ai u lidh më pas me firmën e njohur botuese Ginn & Company. Veprimtaria e tij shtrihej edhe në institucionet universitare dhe organizatat humanitare amerikane. Për shqiptarët, rëndësia e Plimptonit qëndronte pikërisht këtu: ai i jepte kauzës shqiptare një kredibilitet që dilte përtej diasporës. Një memorandum i firmosur prej tij mund të paraqitej në Washington jo vetëm si kërkesë e emigrantëve shqiptarë, por si një çështje që kishte fituar edhe mbështetës amerikanë.

Më pak i njohur mbetet S. Arthur Baldwin. Dokumentet e identifikojnë si sekretar të Pro-Albanian Committee of America, me veprimtari nga Jamestown, New York. Nuk kemi ende të dhëna të mjaftueshme për një biografi të plotë të tij. Megjithatë, funksioni i sekretarit sugjeron rolin organizativ që nevojitej për korrespondencën, shpërndarjen e memorandumeve dhe kontaktet e një fushate lobimi drejtuar Washingtonit.

Por njeriu që sillte argumentin shqiptar ishte Christo Anastas Dako. Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, gazetar dhe protagonist i organizimit shqiptaro-amerikan, Dako kishte qenë edhe president i Vatrës më 1913. Më vonë u përplas politikisht me Fan Nolin dhe u përfshi në krijimin e Albanian National Party, e cila dërgonte memorandume te Wilsoni, Departamenti i Shtetit dhe qeveritë aleate. Pavarësisht rivalitetit Noli–Dako, objektivi themelor mbetej i përbashkët: mbrojtja e Shqipërisë.

Dako kishte kuptuar se Shqipëria duhej t’i fliste Amerikës me argumente që përputheshin me idealet wilsoniane. Prandaj përdorte nocione si self-determination, independence, territorial integrity dhe government by consent. Ai botoi materiale në anglisht, ndër to më 1919 Albania, the Master Key to the Near East dhe hartën Albania and its Unredeemed Territories.

Memoriali i 11 qershorit 1919 ishte kulmi i këtij bashkëpunimi. Ai kërkonte jo vetëm njohjen e pavarësisë dhe sovranitetit shqiptar, por edhe korrigjimin e kufijve mbi baza etnike, duke përfshirë Kosovën dhe Çamërinë. Dokumenti paralajmëronte kundër copëtimit të Shqipërisë dhe kundërshtonte planet që i jepnin Italisë Vlorën dhe Sazanin. Madje deklaronte se “Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.” Kështu Vlora nuk paraqitej vetëm si territor shqiptar, por si çështje e stabilitetit ndërkombëtar.

Tri firmat përfaqësonin, në njëfarë mënyre, tri funksione: Plimpton sillte autoritetin amerikan, Baldwin organizimin dhe Dako argumentin shqiptar. Ishte një formulë e zgjuar lobimi. Mesazhi nuk ishte më vetëm “shqiptarët kërkojnë Shqipërinë”, por se amerikanë me autoritet kërkonin që parimet amerikane të zbatoheshin edhe për Shqipërinë.

Kështu, në verën e vitit 1919, beteja shqiptare zhvillohej jo vetëm në Paris apo në Ballkan. Ajo kishte mbërritur edhe në Washington. Përmes Plimptonit, Baldwin-it dhe Dakos, Shqipëria po krijonte një rrjet amerikan mbështetjeje dhe po përpiqej ta kthente mbijetesën e saj në një provë konkrete të parimeve që Woodrow Wilsoni i kishte premtuar botës.

MEMORIALI I “PRO-ALBANIAN COMMITTEE OF AMERICA” NË EMËR TË “NACIONALISTËVE”

Drejtuar Kryetarit të Komisionit për Punët e Jashtme të Senatit të Shteteve të Bashkuara

Ju lutemi të na lejoni t’i drejtojmë një apel këtij Trupi tuaj të Nderuar në favor të kombësive të vogla të prekura nga Lufta e Madhe Botërore: shqiptarëve, një prej popujve më të vjetër të Evropës, një komb që ka luftuar për shekuj për pavarësinë e vet, të cilën më në fund arriti ta shpallë më 28 nëntor 1912 dhe ta bëjë të njohur nga Fuqitë e Mëdha më 20 dhjetor 1912.

Shqiptarët,

duke marrë parasysh qëllimet për të cilat kjo luftë e madhe u zhvillua nga ana e Aleatëve;

duke marrë parasysh shërbimet që ata i kanë bërë çështjes aleate;

duke marrë parasysh gjithashtu drejtësinë e çështjes së tyre;

natyrshëm shpresonin se Konferenca e Paqes jo vetëm që do të sanksiononte pavarësinë e tyre dhe sovranitetin e vendit të tyre, por edhe se do të bënte një korrigjim të kufijve mbi baza etnike, në mënyrë që të rivendosej uniteti kombëtar dhe territorial i Shqipërisë, ku duhej të përfshiheshin krahinat e Çamërisë dhe Kosovës.

Ata shpresonin gjithashtu se Konferenca e Paqes do të dërgonte në Shqipëri një komision për të verifikuar përmasat e dëmeve të pësuara nga populli shqiptar gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës Botërore, si edhe për të përcaktuar njëfarë dëmshpërblimi për humbje kaq të tmerrshme.

Duke gjykuar nga ajo që ka dalë në dritë lidhur me vendimet e Konferencës së Paqes, miqtë e Shqipërisë janë shtyrë të besojnë:

1. se Italisë do t’i jepej në pronësi të plotë ishulli i Sazanit, porti i Vlorës me hinterlandin e tij, nga Vjosa në veri dhe lindje deri në krahinën e Himarës në jug, si edhe mandati mbi Shqipërinë;

2. se krahinat veriore dhe jugore të vetë Shqipërisë do të ndaheshin respektivisht ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë, duke i hequr kështu Shqipërisë atë sovranitet për të cilin ajo ka luftuar kaq heroikisht për shekuj.

Kjo do të nënkuptonte copëtimin e plotë të Shqipërisë dhe jo vetëm që ndeshet me kundërshtimin unanim të shqiptarëve, por edhe me vendosmërinë e tyre të palëkundur për t’i rezistuar çdo përpjekjeje të tillë për të disponuar mbi ta dhe mbi vendin e tyre.

Duhet kujtuar se shqiptarët lejuan Italinë të hynte në Vlorë në tetor 1914, pas një deklarate solemne dhe formale se ajo do ta kufizonte pushtimin vetëm në qytetin e Vlorës; se ky pushtim nuk ishte veçse një masë krejtësisht e përkohshme, pa karakter politik, me qëllim që të pengohej Austria ta përdorte atë port si bazë nëndetësesh.

Një vit më vonë, në tetor 1915, baroni Sonnino, duke folur në emër të Fuqive Aleate, e përsëriti këtë deklaratë solemne, duke thënë se Italia do t’u përmbahej vendimeve të Konferencës së Londrës, të cilat garantonin pavarësinë dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë.

Në nëntor 1917 u bë publik Traktati sekret i Londrës, me anë të të cilit Shqipëria praktikisht i jepej Italisë sipas vijave të demarkacionit të përmendura më sipër.

E vetmja arsye pse shqiptarët nuk u ngritën atëherë me armë kundër italianëve ishte se nuk donin të paraqiteshin në dritë të keqe përpara Aleatëve dhe të dobësonin në Ballkan frontin aleat, pjesë e të cilit ishin.

Megjithatë, ata protestuan me çdo mjet që kishin në dispozicion kundër këtij pushtimi të maskuar italian dhe u përpoqën, sa më mirë që mundën, t’i bindnin Fuqitë e Mëdha dhe Konferencën e Paqes për të drejtat e tyre.

I gjithë kombi shqiptar dhe miqtë e Shqipërisë mendojnë se ia kanë shpjeguar qartë Konferencës së Paqes se cilat janë të drejtat dhe dëshirat e tyre në këtë çështje, kështu që çfarëdo vendimi që të marrë Këshilli i të Katërve, ai nuk do të merret nga padija, por me njohje të plotë të çështjes.

Ata duhet të vendosin nëse çështja shqiptare do të zgjidhet mbi bazën e parimeve të kombësisë dhe vetëvendosjes, apo nëse vendi do të ndahet mbi bazën e kërkesave imperialiste të fqinjëve lakmitarë, të cilët dëshirojnë të aneksojnë pjesë të Shqipërisë dhe ta vendosin pjesën tjetër të vendit nën mandat italian.

Sugjerimi për t’i dhënë Italisë mandatin mbi Shqipërinë është në kundërshtim të plotë me nenin 22 të statutit të Lidhjes së Kombeve, i cili thotë se “dëshirat e komuniteteve duhet të kenë një ndikim të posaçëm në zgjedhjen e mandatarëve”.

Ne nuk arrijmë ta kuptojmë se çfarë të drejte ka Italia për të marrë një mandat mbi Shqipërinë apo për të marrë cilëndo pjesë të saj; ose çfarë të drejte kanë Greqia apo Serbia mbi cilëndo pjesë të Shqipërisë.

Nëse kombet e vogla duhet të vendosin vetë për fatin e tyre, atëherë është e sigurt se ky popull trim, i cili ka bërë kaq shumë përpjekje për të drejtat e veta dhe ka qenë plotësisht besnik ndaj Aleatëve gjatë gjithë kësaj Lufte të Madhe Botërore, duhet të ketë jo vetëm të drejtën për t’u dëgjuar, por edhe të drejtën për të qeverisur vetveten.

Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.

Ky port kryesor i Shqipërisë i përket këtij populli. Ai është një nga burimet më të mëdha të të ardhurave të tij, ndërsa hinterlandi që do të merrej nga Italia është një nga pjesët më të pasura të vendit.

Në të vërtetë, pjesët e vendit që synohen t’u ndahen fqinjëve lakmitarë të Shqipërisë janë zgjedhur me vetëdije: ato do ta privonin Shqipërinë nga tokat e saj të prodhimit të drithërave dhe nga burimet kryesore të të ardhurave, me qëllim që të bëhej e pamundur ekzistenca e Shtetit Shqiptar.

Siç thamë më sipër, populli shqiptar ka luftuar me heroizëm të vërtetë për lirinë njerëzore dhe për çështjen e madhe të Aleatëve gjatë gjithë kësaj lufte; dhe i është dashur të përballojë shkatërrimin e vendit të vet, i cili ka qenë një nga fushëbetejat e frontit ballkanik, sepse duhet kujtuar se, kur u thye fronti ballkanik, territori shqiptar u përshkua dhe u shkel nga ushtritë.

Pikërisht për këtë arsye ne, Pro-Albanian Committee of America, dëshirojmë t’i drejtojmë apel Trupit tuaj të Nderuar që t’i bëhet drejtësi këtij populli të lashtë, të vënë në një sprovë kaq të rëndë nga rregullimet e Konferencës së Paqes.

Nëse Komisioni juaj dëshiron hollësi të tjera, ato mund t’ju jepen me kënaqësi nga zoti Christo A. Dako, anëtar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America, i cili e njeh mirë të gjithë situatën, po aq sa historinë e vendit të tij dhe marrëdhëniet e tij me fqinjët.

11 qershor 1919

(nënshkruar)

GEO. A. PLIMPTON

President i Pro-Albanian Committee of America

New York City

S. ARTHUR BALDWIN

Sekretar i Pro-Albanian Committee of America

Fenton Bdg., Jamestown, N.Y.

CHRISTO A. DAKO

Këshilltar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America

Boston, Mass.

Çështja shqiptare në gjeopolitikën osmane në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX

August 21, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Gjatë shekullit XIX, Perandoria Osmane u përball me një krizë të shumëfishtë të ekzistencës së saj politike dhe territoriale. Presioni i Fuqive të Mëdha, rritja e nacionalizmave ballkanikë, ndryshimi i strukturave administrative dhe transformimi i komuniteteve fetare në subjekte kombëtare e vendosën shtetin osman përballë nevojës për të riformuluar mekanizmat e ruajtjes së integritetit territorial perandorak. Në këtë kontekst, çështja shqiptare përbënte një rast të veçantë, për shkak të pozitës gjeostrategjike të territoreve, përbërjes së tyre fetare dhe rolit të popullsisë shqiptare në strukturat ushtarake e administrative të Perandorisë.

Gjatë sundimit të Abdylhamidit II, ruajtja e territoreve shqiptare u shndërrua në një komponent të rëndësishëm të politikës së integritetit territorial osman. Strategjia e Portës së Lartë kombinonte centralizimin administrativ, përdorimin politik të islamit, kontrollin e arsimit dhe të gjuhës, administrimin e territoreve shqiptare përmes vilajeteve të ndara dhe përpjekjet për ta mbajtur elitën shqiptare të integruar në strukturat perandorake. Duke e kuptuar se arritja e këtij qëllimi kërkonte unitet të brendshëm, sulltani kërkoi të krijonte një ndjenjë të re të solidaritetit politik të bazuar mbi fenë e përbashkët të myslimanëve. Ai e shfrytëzoi autoritetin qendror të tij si Kalif dhe e përdori fenë si një vegël ideologjike për t’i bashkuar myslimanët në një komunitet politik, domethënë në një entitet mysliman osman(Karpat, 2001: 220).

Shkrirja së bashku e grupeve të ndryshme etno-fetare myslimane në një komb politik mysliman të vetëm, kërkonte përdorimin e forcave që mund të krijonin përçarje, kohezion apo solidaritet. Gjatë shekullit të XIX, miletet e Perandorisë Osmane filluan të shndërroheshin, sipas modelit europian, në kombe, përkatësisht në shtete kombëtare. Të parët që e provuan kryengritjen kundër sundimit osman ishin serbët, mirëpo revolta e tyre u shtyp më 1804 dhe vetëm më 1817 shpuri në një Serbi të vogël autonome. Popujt e shtypur në Ballkan hynë në ndërgjegjen europiano-perëndimore veç pas kryengritjes greke të vitit 1821, e cila zgjoi valë të gjëra solidarizimi në Europë. Ndonëse Greqia kishte fituar pavarësinë dhe Serbia autonominë, ato nuk e kishin përfunduar bashkimin e tyre kombëtar. Një pjesë e territoreve me popullsi greke ose serbe ndodhej ende nën sundimin osman, prandaj ato përpunuan projektet e tyre nacionaliste të quajtura “Naçertania” dhe “Megali Idea”, të cilat synonin zgjerimin territorial kudo ku pretendohej se kishte serbë, pra edhe në territoret shqiptare.

Numri i popullsisë shqiptare dhe pozita gjeostrategjike e trojeve shqiptare konsideroheshin si shtyllë kryesore e godinës osmane në Ballkan dhe, në vitet ’80-’90 të shekullit XIX. Autonomia apo pavarësia e shqiptarëve ishte ideja më shqetësuese për sulltanin dhe Portën e Lartë, sepse humbja e këtij populli dhe e trojeve të tyre etnike do të nënkuptonte humbjen e Ballkanit dhe, me këtë, edhe rrënimin e godinës perandorake. Pikërisht, sipas kësaj filozofie politike, do të zhvillohen marrëdhëniet osmano-shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX(Rizaj, 2001: 56).

Pozita e shqiptarëve brenda Perandorisë ishte e vështirë, sepse kjo Perandori nuk i njihte shqiptarët si komb. Porta e Lartë synonte pengimin e krijimit të çdo uniteti politik dhe kulturor mes shqiptarëve, me synim që t’i mbante të lidhur pas Perandorisë. Trojet shqiptare ishin copëtuar ndërmjet vilajeteve të ndryshme. Me këtë copëtim, Porta e Lartë vazhdonte t’ua mohonte atyre karakterin etnik shqiptar (Bozbora, 2002: 134). Në anën tjetër, nacionalizmi shqiptar u zhvillua në një hapësirë ku identiteti fetar nuk përputhej me identitetin kombëtar dhe ku rreziku i copëtimit territorial nga Serbia, Mali i Zi dhe Greqia e shndërroi mbrojtjen e territorit në një komponent themelor të programit kombëtar shqiptar.

Duke identifikuar fenë me kombësinë, Porta e Lartë, deri në fund, i trajtoi shqiptarët myslimanë si turq, ortodoksët si grekë e katolikët si latinë. Rrjedhimisht, përhapja në Shqipëri e shkollave turke, greke dhe italiane, të inkurajuara nga reformat osmane, krijoi rrezikun e madh të përçarjes dhe të asimilimit kombëtar(Pollo, 1990: 158).

Në këtë kuadër, mund të shtrohet pyetja nëse Porta e Lartë i konsideronte territoret shqiptare edhe si një hapësirë të negociueshme në politikën e saj diplomatike, duke qenë e gatshme, në rrethana të caktuara, të bënte lëshime territoriale për të siguruar paqen ose për të shmangur përplasjet me Fuqitë e Mëdha dhe shtetet ballkanike. Përvoja e gjysmës së dytë të shekullit XIX, pas Kongresit të Berlinit, tregon se Perandoria Osmane, në kushtet e krizës së saj, shpesh u detyrua të përdorte territoret evropiane si plaçkë tregu në traktatet e paqes. Kjo krijoi te elitat shqiptare bindjen se, në mungesë të një organizimi politik të tyre, trojet shqiptare mund të shndërroheshin në objekt shkëmbimesh dhe lëshimesh ndërkombëtare.

Trojet etnike shqiptare trajtoheshin si zotërime turke, të cilat, në rast se një ditë Perandoria Osmane do të zbohej nga Ballkani, do t’u jepeshin monarkive të krishtera të Ballkanit(Frashëri,1998: 129). Duke qenë se një pjesë e madhe e këtyre territoreve ishin me popullsi myslimane, Perandoria Osmane kishte menduar se, në variantin më të keq, do të detyrohej të lëshonte territoret e banuara me popullsi të krishterë, duke e ruajtur praninë e saj në Ballkan, që paraqiste një rëndësi të veçantë gjeostrategjike, pasi përmes tyre ajo ruante prezencën e saj në Evropë(Fisher, 2014: 34) dhe, njëkohësisht, ndikimin e saj në gadishull.

Duke u marrë me lojën diplomatike të Serbisë, Sami Frashëri, më 15 qershor 1878, shkroi një artikull me titull “Intrigat e sllavëve dhe të grekëve në Rumeli”, ku vinte në dukje se shqiptarët, duke e kuptuar se çfarë rreziku po i vinte Shqipërisë nga ndarja administrative e Portës së Lartë dhe nga synimet e shovinistëve fqinj, kanë marrë masa efektive për të kundërshtuar ndarjen e trojeve të tyre në disa vilajete dhe copëtimin nga shtetet e huaja.

Duke iu drejtuar qeverisë së Stambollit, Samiu shkruante: “Ishte më se e nevojshme që edhe Perandoria Osmane të merrte disa masa kundër intrigave të fuqive të huaja në dëm të Shqipërisë. Çfarë masash? Masa e parë që duhej të merrte Porta e Lartë është bashkimi i trojeve shqiptare në një vilajet të vetëm, duke i ndarë ato nga trojet me popullsi sllave dhe greke”(Frashëri, 1989: 184).

Zhvillimet që po ndodhnin në Ballkan dhe më gjerë do të shkonin në kundërshtim me interesat e Qeverisë së turqve të rinj. Klasa e re politike xhonturke do të ndeshte, që në hapat e pare, në sfida të rënda. Turqit e Rinj e kishin prioritet rimëkëmbjen e Perandorisë Osmane; ata dëshironin eliminimin e çështjes shqiptare, qoftë dhe me përdorimin e dhunës. Forca ushtarake kishte marrë rolin primar në disiplinimin e shqiptarëve, të cilët tani kishin fituar një epitet të ri nga pushteti xhonturk, duke u quajtur kundërrevolucionarë, njerëz të lidhur me Sulltanin, dhe si popull, i cili po i kundërshtonte reformat e Qeverisë së re.

Lëvizjet kombëtare të popujve të krishterë për shtet kombëtar dhe përkrahja që ata kishin nga jashtë ndikuan edhe te popujt myslimanë. Ishin shqiptarët, në mesin e popujve myslimanë, ata të që filluan të parët të zgjoheshin kombëtarisht(Berkes, 1985: 151). Shqiptarët pretendonin se, duke ruajtur Perandorinë Osmane, do të arrinin të ruanin nga copëtimi tokat e tyre. Ata e dinin se në sulmin e parë nga jashtë objekt ishin tokat e Perandorisë Osmane në Evropë, që i takonte të ishin tokat e tyre. Prandaj, shqiptarët ishin të përqëndruar kryesisht te autonomia(Rahimi,1978: 142; Licursi, 2011: 108-109; Pezo, 2016: 61). Me objektivin e afërt për të siguruar autonominë u zhvilluan kryengritjet shqiptare të viteve 1909-1912, të cilat e afirmuan çështjen shqiptare.

Por situata ndërkombëtare evoloi në mënyrën më të padëshiruar të mundshme, me humbjen e plotë të Perandorisë Osmane, që e detyroi të largohet nga shumica e territoreve ballkanike. Nuk u realizua objektivi osman që, përmes lëshimeve ndaj shteteve satelite të Fuqive të Mëdha: Serbisë, Bullgarisë, Greqisë dhe Malit të Zi, të siguronte disa territore osmane që do ta lidhnin Egjeun me Adriatikun, duke siguruar praninë turke në Europë. Ky vizion nuk i merrte fare parasysh interesat shqiptare. Shqiptarët, edhe në variantin osman, do të copëtoheshin, për më tepër, dhe do të asimiloheshin plotësisht. Prandaj, varianti osman i zgjidhjes së çështjes ballkanike është më antishqiptar se ai që u zbatua në praktikë dhe prodhoi ato pasoja që dihen.

SHQIPTARËT NË FILATELINË E MAQEDONISË SË VERIUT

August 20, 2026 by s p

Besnik Fishta/

Filatelia e një vendi nuk është vetëm pasqyrë e historisë së tij postare. Pulla postare është një dokument i vogël shtetëror, një dëshmi e kohës dhe, në shumë raste, një mënyrë përmes së cilës një shtet zgjedh të paraqesë historinë, kulturën, personalitetet dhe komunitetet që jetojnë brenda tij. Për këtë arsye, studimi i mënyrës se si Shqipëria dhe shqiptarët janë trajtuar në filatelinë e Maqedonisë së Veriut përbën një temë me interes të veçantë për historinë postare, por edhe për historinë kulturore e shoqërore të këtij vendi.

Territori i sotëm i Maqedonisë së Veriut ka kaluar nëpër administrime dhe struktura të ndryshme shtetërore përpara krijimit të shtetit modern maqedonas. Për këtë arsye, në periudhat para Luftës së Dytë Botërore nuk mund të flitet për emetime postare të një shteti maqedonas të pavarur, në kuptimin që e kemi sot. Administratat osmane, serbe, bullgare dhe struktura të tjera shtetërore kanë lënë gjurmët e tyre në historinë postare të këtij territori. Një dëshmi interesante gjatë periudhës së vitit 1944 lidhet edhe me përdorimin e pullave bullgare gjate pushtimit gjerman, të mbishtypura me mbishkrimin “Македония – 8. IX. 1944”, një episod ky me interes të veçantë për koleksionistët dhe studiuesit e historisë postare të këtij territori.

Pas vitit 1945, me krijimin e Republikës Socialiste të Maqedonisë brenda Federatës Jugosllave, shërbimi postar u përfshi në sistemin federal jugosllav. Për këtë arsye, për një periudhë të gjatë nuk kemi një filateli shtetërore të pavarur maqedonase. Pulla dhe shërbimi postar funksiononin brenda kuadrit të sistemit postar jugosllav.

Një kthesë e rëndësishme erdhi pas shpërbërjes së Jugosllavisë. Pas shpalljes së pavarësisë së Republikës së Maqedonisë në vitin 1991, filloi edhe një kapitull i ri i historisë së saj filatelike. Emisionet e para të viteve të pavarësisë shënojnë fillimin e një identiteti të veçantë postar, i cili më pas do të pasqyrohej edhe në mënyrën e emërtimit të vendit në pulla dhe dokumente postare. Pas Marrëveshjes së Prespës dhe ndryshimit kushtetues të emrit të shtetit në vitin 2019, emërtimi “Republika e Maqedonisë së Veriut” u bë pjesë e identitetit të ri shtetëror dhe postar.

Por për interesat tona kombëtare ekziston një pyetje edhe më e rëndësishme: si është paraqitur hapesira shqiptare në këtë filateli?

Përgjigjja nuk mund të jetë as mohuese, as absolutisht lavdëruese. Një shqyrtim i emisioneve tregon se Posta e Maqedonisë së Veriut ka pasqyruar një numër të konsiderueshëm personalitetesh shqiptare, si dhe vlera të ndryshme që lidhen me praninë, historinë dhe kulturën shqiptare në këtë hapësirë. Në këtë kuadër gjejmë figura të shquara si Gjergj Kastrioti – Skënderbeu dhe Nënë Tereza, por edhe personalitete të tjera që lidhen me letërsinë, artin, kulturën, arsimin dhe jetën shoqërore.

Tematika shqiptare në filatelinë e Maqedonisë së Veriut nuk kufizohet vetëm te portretet e personaliteteve. Ajo shtrihet edhe në fusha të tjera me rëndësi: arkitekturën dhe pamjet urbane të qyteteve me trashëgimi shqiptare; bukuritë e natyrës në trevat shqiptare; monumentet dhe trashëgiminë kulturore; si dhe elemente të tjera që lidhen me historinë dhe identitetin e kësaj hapësire. Kjo e bën praninë shqiptare në filateli më të gjerë sesa një listë portretesh dhe tregon se kultura shqiptare mund të trajtohet nëpërmjet shumë dimensioneve të saj.

Kjo është një meritë që duhet njohur. Pulla postare, kur vendos portretin e një shqiptari apo paraqet një monument, një vepër kulturore, një qytet ose një peizazh të lidhur me shqiptarët, nuk e paraqet atë thjesht si një element grafik. Ajo e vendos këtë figurë ose vlerë në hapësirën publike të kujtesës së një shteti. Në këtë kuptim, çdo emision i tillë është një dëshmi se historia dhe kultura shqiptare janë pjesë e pandashme e historisë së përgjithshme të këtij territori.

Megjithatë, një vështrim më i plotë tregon se kjo pasqyrë ende mund të pasurohet. Vihet re veçanërisht mungesa e disa figurave patriotike shqiptare, sidomos personaliteteve të rëndësishme të historisë së Kosovës. Emra si Isa Boletini dhe Hasan Prishtina, si dhe figura të tjera që kanë luajtur rol të rëndësishëm në historinë kombëtare shqiptare, do të përbënin tema me vlerë të veçantë për filatelinë. Po kështu, në një këndvështrim më bashkëkohor, do të ishte me interes edhe përfshirja e personaliteteve të periudhave më të vona, ndër të cilët mund të përmendet Ibrahim Rugova, figurë e rëndësishme e historisë politike dhe kulturore të Kosovës.

Përmendja e këtyre mungesave nuk duhet kuptuar si kërkesë që filatelia të kthehet në një mjet të propagandës kombëtare. Përkundrazi, bëhet fjalë për një parim të thjeshtë të dokumentimit historik: një shtet shumëetnik duhet të pasqyrojë, në mënyrë sa më të gjerë dhe të ekuilibruar, larminë e historive, kulturave dhe personaliteteve që kanë kontribuar në jetën e tij dhe në hapësirën historike ku ai është formuar.

Në këtë pikë merr rëndësi të veçantë Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e nënshkruar më 13 gusht 2001. Ajo erdhi pas konfliktit të vitit 2001 dhe synoi të krijonte bazat për një shtet më gjithëpërfshirës dhe për një bashkëjetesë më të qëndrueshme ndërmjet komuniteteve. Marrëveshja lidhej, ndër të tjera, me mosdiskriminimin, përfaqësimin e drejtë të komuniteteve në institucionet publike, përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe në administratë dhe jetën publike, decentralizimin, si dhe zhvillimin e arsimit dhe kulturës së komuniteteve.

Nga këndvështrimi filatelik, këto zhvillime kanë rëndësi të veçantë. Nëse Marrëveshja e Ohrit synonte ndërtimin e një shoqërie më të barabartë dhe njohjen e karakterit shumëetnik të shtetit, edhe filatelia mund të shihet si një nga hapësirat simbolike ku kjo bashkëjetesë shprehet dhe dokumentohet.

Këtu nuk bëhet fjalë vetëm për gjuhën e pullës. Prania e shqipes në pullen e postes prej vitit 2019, është e rëndësishme, por po aq e rëndësishme është edhe ajo që një pullë zgjedh të tregojë. Një seri kushtuar shkrimtarëve, artistëve, mësuesve, studiuesve, sportistëve, personaliteteve fetare, figurave historike e patriotike, monumenteve, arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë shqiptare do të ishte një mënyrë për të pasqyruar më plotësisht karakterin shumëkulturor të vendit.

Në këtë kuadër, meriton të vlerësohet edhe puna e Postës së Maqedonisë së Veriut dhe e punonjësve të saj, përfshirë natyrisht edhe shqiptarët që punojnë në strukturat e saj. Pas çdo emisioni postar, çdo shërbimi dhe çdo dokumenti filatelik qëndron puna konkrete e njerëzve që e bëjnë të mundur këtë veprimtari. Kontributi i tyre në ruajtjen, zhvillimin dhe promovimin e filatelisë meriton respekt dhe falënderim. Në vend të një vështrimi vetëm kritik, është më e dobishme që ky kontribut të shoqërohet me sugjerime dhe bashkëpunim për pasurimin e mëtejshëm të tematikave.

Studiuesit dhe filatelistët shqiptarë nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut,si dhe nga diaspora, së bashku me institucionet postare e kulturore, mund të ndërmarrin studime dhe propozime të përbashkëta për këtë trashëgimi. Nuk do të ishte thjesht një kërkesë për “më shumë pulla shqiptare”, por një përpjekje për të dokumentuar më plotësisht historinë e përbashkët dhe për të evidentuar figura, ngjarje, monumente dhe vlera që ende mungojnë. Filatelia ka këtë veçori të rrallë: ajo mund të bashkojë atë që historia politike shpesh e ka ndarë. Një pullë është e vogël në përmasa, por e madhe në simbolikë. Ajo mund të tregojë një personalitet, një monument, një qytet, një kulturë, një gjuhë dhe, mbi të gjitha, një prani njerëzore.

Prandaj, trajtimi i shqiptarëve në filatelinë e Maqedonisë së Veriut duhet parë me vlerësim, por edhe me sy kritik dhe konstruktiv.

Merita e Postës për pasqyrimin e shumë figurave dhe vlerave shqiptare nuk duhet mohuar; përkundrazi, ajo duhet vlerësuar dhe falënderuar. Por njëkohësisht duhet pranuar se historia dhe kultura shqiptare në këtë hapësirë janë shumë më të pasura dhe se ende ka personalitete të rëndësishme patriotike, veçanërisht nga Kosova, figura të kulturës e arsimit, monumente, aspekte të arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë që presin të dokumentohen në filateli.Pasqyra e një shteti shumëetnik nuk matet vetëm me numrin e emrave që paraqiten në pulla, por edhe me hapësirën që u jepet historive dhe kulturave të ndryshme brenda kujtesës së tij publike. Në këtë drejtim, filatelia e Maqedonisë së Veriut ka bërë hapa të rëndësishëm, por ka ende mundësi të mëdha për ta pasuruar këtë pasqyrë dhe për ta shndërruar pullën postare në një dëshmi edhe më të plotë të bashkëjetesës shumëetnike.

BIJTË E BESËS SHKODRANE

August 19, 2026 by s p

Prof. Begzad Baliu/

(Duke lexuar Programin e gazetës “Besa”)

Teksti “«BESA» hedh hapin e parë”, ka para së gjithash vlerën e një programi editorial dhe politik. Ai nuk është thjesht një shënim për daljen e një gazete të re, por një deklaratë mbi arsyen e ekzistencës së saj. Vetë lidhja me Shkodrën dhe me traditën e Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” krijon që në hyrje një vijimësi historike: gazeta kërkon ta paraqesë veten si trashëgimtare të një tradite të angazhimit kombëtar të Shkodrës për Kosovën. Në këtë kuptim, titulli “hedh hapin e parë” ka kuptim të dyfishtë: është hapi i parë i një organi të ri shtypi, por edhe përpjekja për të ringjallur një traditë politike e kulturore të ndërprerë gjatë regjimit komunist.

Boshti themelor i tekstit është çështja e Kosovës dhe e shqiptarëve në Jugosllavi. Vëmendja nuk kufizohet vetëm te Kosova si territor politik, por shtrihet drejt problemit të përgjithshëm kombëtar shqiptar. Kjo është shumë domethënëse për vitin 1991: Jugosllavia po hynte në fazën e shpërbërjes, Kosova ishte nën represion të rëndë institucional dhe shqiptarët po ndërtonin institucionet e tyre politike e shoqërore jashtë strukturave shtetërore serbe. Në këtë klimë, gazeta përpiqet ta vendosë çështjen e Kosovës në hapësirën publike shqiptare jo si problem periferik, por si një nga çështjet qendrore të kombit.

Një shtresë po aq e rëndësishme është diskursi demokratik dhe pluralist. Në tekst përsëriten nocione të tilla si mendimi i lirë, parlamentarizmi, pluralizmi, debati dhe hapja ndaj pikëpamjeve të ndryshme. Këto formulime duhet lexuar në kontekstin e daljes së Shqipërisë nga sistemi njëpartiak. Prandaj programi i gazetës bashkon dy procese që në atë moment historik shfaqeshin njëkohësisht: demokratizimin e Shqipërisë dhe riaktivizimin e çështjes kombëtare shqiptare. Kjo ndërthurje është një nga karakteristikat më të dukshme të publicistikës shqiptare të fillimit të viteve 1990.

Edhe zgjedhja e emrit Besa ka funksion të qartë simbolik. Fjala nuk përdoret vetëm si emërtim gazete, por aktivizon një kompleks vlerash tradicionale shqiptare: fjalën e dhënë, besnikërinë, nderin, solidaritetin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë. Në tekst, ky koncept zhvendoset nga etika individuale drejt etikës kombëtare: “besa” bëhet marrëveshje morale ndërmjet shqiptarëve për të mbrojtur interesin e përbashkët. Pikërisht këtu teksti merr edhe një dimension kulturor: një nocion tradicional përdoret për të legjitimuar një projekt modern të shtypit pluralist dhe të komunikimit publik.

Nga pikëpamja historiografike, ky shkrim ka vlerë si dokument i një momenti kalimtar të historisë shqiptare. Ai dëshmon mënyrën se si një pjesë e elitës kulturore shqiptare në fillim të viteve 1990 e konceptonte raportin Shqipëri–Kosovë, demokracinë, bashkimin kombëtar dhe rolin e shtypit të lirë. Teksti ka gjithashtu kufizimet karakteristike të publicistikës programatike: terminologjia është herë-herë deklarative, nocioni i “çështjes kombëtare” përsëritet shpesh dhe mekanizmat konkretë politikë mbeten të papërcaktuar. Megjithatë, pikërisht kjo gjuhë e drejtpërdrejtë e bën dokumentin të rëndësishëm: ai ruan atmosferën politike dhe intelektuale të një kohe kur marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës po riformuloheshin publikisht pas disa dekadash kufizimesh ideologjike.

“Kryetari i kelmendasve” Uc Turku, në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh

August 19, 2026 by s p

Uc Turku,Marubi 1915

Uc Turku, bashke me oficeret hollandezë, takim me grupin rebel ne Banje afër Beratit, tek Urra Hasan Bej, nëntor 1913. Foto eshte marre nga libri:Reisindrukken uit Albanië 1913. Autor Kolonel Williem de Veer.

Uc Turku, Prek Cali, Pader Cirili dhe grupi mbeshtetes i kelmendasve. Foto Koloneli britanik Giles.

Uc Turku dhe Prek Cali ne Vermosh. Foto koloneli Britanik Giles. Te dy fotot e Giles, jane marre nga nje muzeum ne Londer.

Gjovalin Gjeloshi/

“Uc Turku, vojvoda* i Klementit, një plak me kuptim të kthjellët e patriot.” – Mehdi Frashëri

“Uc Turku kishte një ndikim të madh tek prijësit e tjerë.” – Franc baron Nopça

Në prag të Pavarësisë

Veprimtaria patriotike dhe atdhetare e Uc Turkut, një prej prijësve më të rëndësishëm të Kelmendit në fillim të shekullit XX, shfaqet qartë në vitet që paraprinë shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhe në periudhën e vështirë që pasoi. Roli i tij si prijës i Kelmendit u bë veçanërisht i dukshëm në vitin 1912, kur qeveria osmane përpiqej të qetësonte situatën në Shqipërinë e Veriut, ndërkohë që lëvizja kryengritëse shqiptare po merrte përmasa të reja.

Në mars 1912, në Shkodër mbërriti i ashtuquajturi “Komisioni qeveritar i reformave”, i drejtuar nga ministri i Brendshëm, Haxhi Adil Beu.¹ Megjithë përpjekjet për të vendosur kontakte me malësorët, drejtpërdrejt ose përmes arqipeshkvit të Shkodrës, komisioni nuk arriti t’i bindte krerët e fiseve të Malësisë së Madhe të hynin në bisedime. Edhe kleriku i lartë nuk arriti të zhvillonte bisedime me krerët e fiseve. I vetmi prijës me të cilin mundi të kontaktonte në atë kohë ishte Uc Turku.

“Në kohën kur erdhi ky komision, në qytet ndodhej edhe kryetari i Selcës. Por ai i shpjegoi atij (klerikut të lartë) se i duheshin dy ditë për të dërguar mesazhin e thirrjes në Vukël e Nikç.”² Kjo dëshmi tregon se krerët e Malësisë nuk ishin të gatshëm të hynin në bisedime të shpejta me një komision, të cilin nuk e konsideronin si zgjidhje të problemeve të tyre. Uc Turku e kishte të qartë rolin e tij si prijës, por njëkohësisht respektonte hierarkinë tradicionale të krerëve të Malësisë së Madhe. Në këtë kuadër, “kryetari i Selcës” i bëri të qartë autoriteteve kishtare se, nëse kërkohej një marrëveshje e përgjithshme, duhej të thirrej fillimisht Hoti, si një nga fiset kryesore të Malësisë së Madhe.³

Kelmendi në kryengritjen e vitit 1912

Disa muaj pas largimit të komisionit, situata u përkeqësua. Në fund të korrikut 1912, banorët e Kelmendit rrethuan dy postblloqe osmane në rajonin e tyre. Garnizonet, që sipas vlerësimeve të kohës përbëheshin nga rreth 130 veta, u detyruan të dorëzoheshin për shkak të mungesës së ushqimeve. Pas marrjes së armëve, një pjesë e tyre u dërgua drejt Gucisë dhe pjesa tjetër drejt Tuzit.⁴

Sipas konsullit austro-hungarez në Cetinë, gjenerali Mitar Martinoviq e konsideronte këtë veprim si hakmarrje për të rënët në Bregmatje.⁵

Më 2 gusht 1912, malësorët e Selcës rrethuan karakollin që ndodhej në Selcë. Pas katër orë luftimesh, garnizoni u detyrua të dorëzohej. Malësorët morën 66 pushkë mauzer dhe rreth 10 mijë fishekë, ndërsa 70 pjesëtarë të garnizonit u çarmatosën dhe u dërguan drejt Gucisë.⁶

Këto zhvillime i përcillte konsulli austro-hungarez në Shkodër në Vjenë. Ato dëshmonin se marrëdhëniet ndërmjet malësorëve dhe autoriteteve osmane po shkonin drejt një përplasjeje të hapur. Në këtë situatë filloi të ndërhynte edhe Mali i Zi, duke u paraqitur si mbrojtës i interesave të malësorëve shqiptarë.

Konsulli austro-hungarez në Shkodër, Zambauer, e ndiqte me shqetësim politikën malazeze. Në mesin e shtatorit 1912, sipas informacionit që ai përcillte, dhjetë bajraktarë katolikë kishin qenë në audiencë te mbreti Nikollë në Cetinë dhe më pas kishin kremtuar me ministrat malazezë aneksimin e pritshëm të Malësisë.⁷

Situata politike ishte e paqëndrueshme. Malësorët nuk shihnin më rrugëdalje te premtimet osmane, ndërsa në zonat e tyre vazhdonin represionet. Mali i Zi përpiqej të shfrytëzonte këtë gjendje dhe, përmes kontakteve të ndryshme, të bindte krerët shqiptarë të veriut dhe klerin katolik për bashkimin e krahinave të tyre me të.⁸ Një muaj më pas, në Cetinë u paraqitën krerë të Grudës, Hotit, Kastratit dhe Shkrelit. Sipas raportimit të kohës, ata kishin dhënë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi.⁹ Por në këtë grup mungonte “shefi i Kelmendit”.

Mungesa e Uc Turkut është domethënëse. Kelmendasit e njihnin prej kohësh politikën malazeze dhe konfliktet e vazhdueshme me të. Ata nuk e konsideronin bashkimin me Malin e Zi si një zgjidhje të sigurt. Nuk është e nevojshme të paragjykojmë qëndrimin e krerëve të tjerë të Malësisë. Gjendja e tyre ishte jashtëzakonisht e vështirë dhe presioni osman i shtynte të kërkonin një mbështetje të jashtme. Por për Kelmendin, përvoja historike me Malin e Zi ishte një paralajmërim i fortë.

Nga Pavarësia tek çështja e kufijve

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë dhe fillimit të veprimtarisë së Konferencës së Ambasadorëve në Londër, çështja e territorit të shtetit të ri shqiptar hyri në një fazë të re. Qysh përpara shpalljes së Pavarësisë, ambasadori austro-hungarez në Londër i përcillte Vjenës qëndrimin e ministrit të Jashtëm britanik, Edward Grey, sipas të cilit të gjithë ishin dakord që Shqipëria duhej të bëhej autonome, ndërsa problemi kryesor ishte se “ç’sipërfaqe do të ketë ky vend autonom”.¹⁰

Për të njëjtin problem, ministri i Jashtëm austro-hungarez deklaronte se Austro-Hungaria nuk mund të jepte votën për zgjerimin territorial të Serbisë në kurriz të Shqipërisë dhe as për ndryshimin e status quo-së në bregdetin e Adriatikut.¹¹

Në këtë kuadër duhet parë edhe lidhja historike e Kelmendit me hapësirat e Habsburgëve. Kelmendasit kishin luftuar në krah të ushtrive austriake kundër osmanëve dhe, pas traktatit të vitit 1699, një pjesë e tyre u vendos në territore nën sundimin e Habsburgëve, në Hërtkovce dhe Nikince të Sremit.¹²

Problemi i kufijve të Shqipërisë së Veriut ishte veçanërisht i ndërlikuar edhe për shkak të dobësisë së autoritetit shtetëror. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, që administronte Shkodrën, nuk ushtronte juridiksion përtej një rrezeje prej 10 kilometrash nga qyteti. Përfaqësuesi britanik e konsideronte këtë një rrezik serioz, pasi linte një territor të konsiderueshëm pa autoritet të konsoliduar.¹³ Në këto rrethana, jeta në zonën e largët të Vermoshit bëhej edhe më e vështirë.

Uc Turku dhe Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit

Pas mesit të prillit 1914, Uc Turku, si një nga prijësit kryesorë të Kelmendit, pati takim me kolonelin Granet, përfaqësuesin britanik në Komisionin e Caktimit të Kufirit, të cilit i argumentoi përkatësinë shqiptare dhe kelmendase të Vermoshit.¹⁴ Granet, nga ana e tij, e informonte ministrin Grey për vështirësitë që haste komisioni dhe për pengesat që krijonin postat kufitare malazeze e serbe.

Komisioni i Kufirit të Veriut, i krijuar nga Fuqitë e Mëdha në vitin 1913, përbëhej nga përfaqësues të Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Francës, Britanisë së Madhe, Italisë dhe Rusisë. Përfaqësuesit ishin majori von Laffert, koloneli Mietzl, nënkoloneli Fournier, koloneli Granet, koloneli Marafini dhe gjenerali Potapov, ky i fundit si president i komisionit.¹⁵

Punimet e komisionit u ndërprenë me afrimin e dimrit. Më 12 dhjetor 1913, Granet i shkruante Grey-t nga Prizreni se “asnjë marrëveshje nuk duket se është e mundur” dhe se komisioni po shpërndahej.¹⁶ Edhe dokumentet austro-hungareze dëshmojnë se kushtet e dimrit e bënin të pamundur përfundimin e punimeve.¹⁷

Punimet rifilluan në pranverën e vitit 1914, por komisioni nuk arriti të përfundonte përcaktimin e vijës së kufirit. Studimet historike mbi këtë proces dëshmojnë se mosmarrëveshjet midis anëtarëve të delegacionit ishin të thella, sidomos për Vermoshin dhe zona të tjera të kufirit shqiptaro-malazez.

Kelmendasit përballë mungesës së shtetit

Në këtë periudhë, krerët e Kelmendit, ndër ta Uc Turku dhe Prek Cali, u gjendën përballë një situate të pazakontë: duhej të mbronin interesat e krahinës së tyre përballë një shteti fqinj të organizuar, ndërsa shteti shqiptar ishte ende në fazën e konsolidimit. Një nga autoritetet me të cilin ata komunikonin ishte koloneli Phillips, guvernatori i Shkodrës nën administrimin ndërkombëtar. Kompetencat e tij ishin të kufizuara, por dokumentet tregojnë se ai u interesua për gjendjen e banorëve të Vermoshit.

Në një telegram që konsulli i përgjithshëm britanik në Vlorë, Lamb, i dërgonte Grey-t, shprehej shqetësimi se përgjegjësia për mbrojtjen e malësorëve binte mbi Fuqitë e Mëdha, të cilat kishin lejuar që Mali i Zi të merrte një territor të banuar nga shqiptarë.¹⁸

Në mars 1914, Phillips kishte dërguar një korrier te banorët e Vermoshit për t’i qetësuar, por korrieri ishte ndaluar nga malazezët dhe ishte detyruar të merrte një rrugë tjetër. Krerët shqiptarë i kërkonin vazhdimisht udhëzime guvernatorit, ndonëse juridiksioni i tij nuk shtrihej përtej zonës ndërkombëtare.¹⁹

Kjo situatë tregon qartë konfuzionin administrativ të kohës.

Marafini, Pevency dhe dëshmitë ndërkombëtare

Sipas kolonelit Marafini, të drejtat e pronësisë së kelmendasve ishin të padiskutueshme. Ai mendonte gjithashtu se çështja e Vermoshit nuk duhej shtyrë dhe mbështeste propozimin austro-hungarez për vijën kufitare.²⁰

Një tjetër dëshmi vjen nga raporti i lejtnantit Jesse Pevency, i Royal Warwickshire Regiment, i cili, së bashku me lejtnantin Schneider të detashmentit gjerman, u dërgua në zonën kufitare për të vlerësuar situatën. Ata u takuan, ndër të tjerë, me Uc Turkun dhe Prek Calin.²¹

Këto dëshmi janë të rëndësishme sepse tregojnë se përballë komisionerëve ndërkombëtarë nuk ishin vetëm përfaqësuesit zyrtarë të shtetit shqiptar. Në terren ishin edhe vetë krerët e Kelmendit, të cilët mbronin të drejtat e popullsisë së tyre.

Presioni malazez

Gjendja e Kelmendit në vitet 1913–1914 pasqyrohet në relacionet britanike dhe austro-hungareze. Më 13 qershor 1914, ambasadori britanik në Cetinë, De Salis, i shkruante Grey-t se qeveria e Malit të Zi, duke mbyllur rrugën e Rapshës, po përpiqej ta detyronte popullsinë e Kelmendit të pranonte përfshirjen në Malin e Zi.²²

Granet kishte propozuar që kelmendasve t’u garantohej e drejta e kalimit përmes Hotit, por ministri malazez i Punëve të Jashtme e kundërshtoi këtë si kufizim të sovranitetit të Malit të Zi.²³ Më 19 qershor 1914, konsullata britanike në Cetinë njoftonte Grey-n se qeveria malazeze i kërkonte të udhëzonte kolonelin Granet që të mbështeste pikëpamjen e saj për çështjen e Vermoshit.²⁴

Por vetë Granet mbante një qëndrim tjetër. Më 1 maj 1914 ai i shkruante Grey-t se delegati francez i kishte propozuar krijimin e një aleance me delegatin rus kundër tri fuqive të tjera, por ai e kishte refuzuar. Sipas Granetit, propozimet ruso-franceze shpesh ishin, sipas gjykimit të tij, të padrejta ndaj Shqipërisë.²⁵

Uc Turku, një prijës në tryezën e diplomacisë

Takimet e Uc Turkut me përfaqësuesit e komisionit ishin të shpeshta. Një episod i transmetuar nga Dom Zef Gilaj, duke iu referuar Don Ndre Zadejës, tregon për një bisedë ndërmjet Uc Turkut dhe një komisioneri gjatë një pushimi në bjeshkët e Vermoshit.

Komisioneri, pasi kishte pirë një gotë ujë, e pyeti Ucin se si ishte e mundur që në majë të maleve kishte ujë, kur uji, sipas natyrës së tij, rridhte poshtë. Uc Turku iu përgjigj me një krahasim të thjeshtë e të mprehtë. Nëse komisionerit do t’i shpohej maja e kokës, tha ai, a nuk do t’i dilte gjak? Episodi, sipas dëshmisë së transmetuar, e impresionoi shumë oficerin dhe e krahasoi atë me burrat e zgjuar të Greqisë së lashtë.²⁶

Këtë anekdotë duhet ta lexojmë si dëshmi të traditës së transmetuar, jo si dokument diplomatik. Por ajo përcjell një element që shfaqet edhe në burime të tjera: perceptimin e Uc Turkut si një njeri me gjykim të shpejtë, të kthjellët dhe me aftësi për të komunikuar me të huajt.

Nga ana tjetër, dokumentet britanike japin dëshmi shumë më të drejtpërdrejtë. Më 20 qershor 1914, Granet i shkruante Grey-t nga Gucia se kryetari i Kelmendit ankohej për pengimin e shqiptarëve për të shkuar në tregjet e Gucisë dhe për marrjen e shtëpive e pasurive të tyre nga malazezët.²⁷

Qeveria malazeze, përmes ministrit të Jashtëm Plamenac, deklaronte se, nëse Vermoshi do t’i jepej Malit të Zi, të drejtat ekzistuese të pronësisë dhe kullotave do të ruheshin dhe do të lejohej hyrja në tregje.²⁸

Por Granet e informonte Grey-n se kryetari i Kelmendit nuk njihte ndonjë kullotë alternative në Shqipëri.²⁹ Kjo ishte një pikë thelbësore. Për kelmendasit, Vermoshi nuk ishte thjesht një territor që mund të zëvendësohej me një tjetër. Ai ishte pjesë e ekonomisë, e jetës dhe e kujtesës së tyre.

Qëndresa në vitet e Luftës së Parë Botërore

Me largimin e komisionit, gjendja e banorëve të Vermoshit u bë edhe më e vështirë. Provokacionet, sulmet, plaçkitjet dhe marrja e pengjeve vazhduan gjatë periudhës së Luftës së Parë Botërore.

Në këtë kohë zhvilloi një veprimtari të rëndësishme edhe Franc baron Nopça. Ai kishte kontakte të drejtpërdrejta me krerët e Kelmendit dhe synonte të organizonte mbështetjen e zonave veriore shqiptare. Nopça shkruan se Uc Turku i kishte shpjeguar se, për sa kohë të afërmit e kelmendasve ndodheshin peng në Mal të Zi, fisi nuk mund të ndërmerrte veprime kundër tij.³⁰

Nopça u interesua për sigurimin e municionit, furnizimin me ushqime dhe organizimin e një kuvendi të Kelmendit.³¹ Ai përshkruan edhe sulmet malazeze dhe humbjet e banorëve të Selcës.³² Në vijim kërkoi që Kelmendi të mbështetej me armë dhe që edhe Shkreli të angazhohej në mbështetje të tij.³³

Këto dëshmi janë veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar se Uc Turku nuk ishte thjesht një figurë lokale, por një nga njerëzit me të cilët Nopça diskutonte drejtpërdrejt mundësitë e veprimit në Kelmend.

Nga lufta tek Komisioni i ri i Kufirit

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, çështja e kufijve shqiptarë mbeti e pazgjidhur në disa pika. Vermoshi ishte ndër çështjet që vazhduan të trajtoheshin nga institucionet ndërkombëtare.

Në vitin 1922, puna e komisionit të kufirit hyri në një fazë të re. Për përbërjen e tij në këtë periudhë, burimi kryesor që kemi është kujtimi i kolonelit francez André Ordion, i cili më vonë u bë përfaqësues i Francës në Komisionin e Caktimit të Kufijve. Botimi shqip i kujtimeve të tij është Një oficer francez në Ballkan 1917–1925, përgatitur nga Dominique Danguy des Déserts dhe botuar nga Papirus më 2014.

Sipas Ordionit, në vitin 1922 komisioni përbëhej nga përfaqësuesit e Italisë, Francës dhe Britanisë së Madhe: gjenerali Tellini, nënkoloneli Perret dhe nënkoloneli Giles. Në vitin 1923, Tellini (i cili u vra në pritë në kufirin grek), u zëvendësua nga gjenerali Gazzera, Perret nga koloneli André Ordion, ndërsa Giles vazhdoi të përfaqësonte Britaninë.³⁴

Në këtë fazë, krahas përfaqësuesve të qeverisë shqiptare, në mbrojtjen e çështjes së Vermoshit u shfaqën sërish krerët e Kelmendit, po të njëjtët emra: Uc Turku dhe Prek Cali si dhe përfaqësuesi i Klerit, Padër Ciril Cani.

Uc Turku dhe Prek Cali përballë komisionerëve

Koloneli Ordion e përshkruan Vermoshin si luginën e sipërme të Cemit, për të cilën rivalizonin shqiptarët dhe jugosllavët. Ai theksonte pjellorinë e luginës dhe rëndësinë e kullotave.

Ajo që e impresiononte më shumë ishte mënyra se si kelmendasit mbronin vendin e tyre. Ordioni e lidh këtë qëndresë me kuptimin e vërtetë të “dashurisë së vendlindjes”.³⁵

Edhe një burim tjetër, Petrit Imami, duke iu referuar vizitës së komisionit në terren, thekson se udhëheqësit shqiptarë të fiseve, veçanërisht Uc Turku, u treguan bindës në paraqitjen e çështjes së tyre.³⁶

Megjithatë, këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm. Nuk kemi bazë të mjaftueshme për të thënë se urtësia e Uc Turkut ishte e vetmja ajo që përcaktoi vendimin për Vermoshin. Ajo që burimet na lejojnë të themi me siguri është se ai dhe Prek Cali ishin ndër përfaqësuesit më të dukshëm të popullsisë së Kelmendit, pra që bënin takim me Komisionin e Fuqive të Mëdha, dhe se dëshmia e tyre la përshtypje te komisionerët.

Këtë e thotë vetë Ordioni: “Kryetarët e fiseve Kelmendi, Uc Turku dhe Prek Cali ishin shumë energjikë dhe shumë të qartë në deponimet e tyre…”³⁷. Kjo është një nga dëshmitë më të rëndësishme për figurën e Uc Turkut, sepse vjen nga një komisioner ndërkombëtar që e kishte parë procesin nga afër.

Mehdi Frashëri dhe përfaqësimi shqiptar

Në këtë fazë Shqipëria tashmë kishte përfaqësuesit e saj shtetërorë. Ndër ta ishte Mehdi Frashëri, i ndihmuar nga toger Kosturi. Frashëri bashkëpunoi me Uc Turkun, Prek Calin dhe klerin katolik, P. Ciril Canin në përgatitjen e paraqitjes së argumenteve që do të relatoheshin përpara komisionit.³⁸ Frashëri e vlerësonte Uc Turkun, përveç urtësisë edhe për plagët që kishte marrë në luftë me shkjetë qysh në moshë të re dhe për këtë arsye kishte mbetur çalaman.

Ordioni, megjithatë, është kritik ndaj mënyrës së paraqitjes së çështjes nga Mehdi Frashëri. Sipas kujtimeve të tij, Frashëri nuk kishte dokumentacionin e mjaftueshëm dhe nuk e paraqiste çështjen me forcën që kërkohej.³⁹ Në të kundërt, përshtypje shumë më të fortë i lanë përfaqësuesit e Kelmendit.

Këtu duhet të jemi të kujdesshëm: ky është gjykimi personal i Ordionit, jo një vlerësim kolektiv i të gjithë komisionit. Por është pikërisht për këtë arsye një dëshmi e vlefshme për të kuptuar se si perceptohej Uc Turku nga një përfaqësues i huaj.

Ordioni dhe mbrojtja e Vermoshit

Në vitin 1923, koloneli Ordion u përball me qëndrime të ndryshme brenda komisionit. Sipas kujtimeve të tij, nënkoloneli britanik Giles favorizonte pretendimet jugosllave. Ordioni, përkundrazi, u tregua shumë më i hapur ndaj argumenteve të kelmendasve.⁴⁰

Në raportin përfundimtar, Giles shtoi një formulim që Ordioni e konsideronte të rëndësishëm: “Çdo ndryshim që mund t’i bëhet vijës së propozuar nga Komisioni i vitit 1922, do të duhet të bëhet në favor të Shqipërisë.”⁴¹

Ordioni nuk e fsheh simpatinë e tij personale për Serbinë dhe lidhjet historike franko-serbe, por kjo nuk e pengoi të mbronte argumentet që i konsideronte të drejta. Ai thekson se nuk kishte marrë udhëzime nga qeveria franceze për të mbështetur një qëndrim të caktuar dhe se kishte pasur liri veprimi.⁴²

Edhe gjenerali italian Gazzera, sipas kujtimeve të Ordionit, mbajti një qëndrim të paanshëm dhe ishte i prirur të mbronte Shqipërinë.⁴³

Por një ndikim të rëndësishëm në formimin e bindjes së Ordionit pati edhe kontakti i drejtpërdrejtë me krerët e Kelmendit. Ai shkruan: “Për mua në Vermosh, shihja gjithmonë kryetarët e fisit të Kelmendëve, Uc Turkun dhe Prek Calin, me të cilët kisha lidhur miqësi të vërtetë.”⁴⁴ Sipas Ordionit, ata ishin njerëz pa arsimim formal, por shumë patriotë, të cilët mbronin me këmbëngulje pronën e tyre dhe paraqisnin argumente që e kishin bërë atë të mendonte gjatë për çështjen.

Përballja e fundit

Sa më shumë afrohej përfundimi i punimeve, aq më shumë shtoheshin presionet jugosllave. Kur u shfaq nevoja për rikognicion të terrenit në bjeshkët e Vermoshit, Ordioni përshkruan kundërshtimet e Giles dhe presionet e përfaqësuesve jugosllavë.⁴⁵

Në kujtimet e tij, ai tregon edhe për marrëdhëniet me prijësit e Kelmendit. Sipas tij, Uc Turku kishte një autoritet të madh mbi fisin dhe pa miratimin e tij nuk ndërmerrej lehtë ndonjë veprim. Ordioni kujton se kelmendasit e pritën mirë dhe se ai u kishte premtuar se do të përpiqej që Vermoshi t’i mbetej Kelmendit.⁴⁶

Jugosllavët paraqitën edhe argumente strategjike, ndër to pretendimin se lugina e Vermoshit ishte e nevojshme për një lidhje hekurudhore ndërmjet Pejës dhe Podgoricës.⁴⁷

Nga mbrojtja e Vermoshit tek akti përfundimtar

Këtu duhet bërë një saktësim i rëndësishëm për titullin dhe përfundimin e këtij shkrimi: Procesi i Vermoshit nuk u mbyll juridikisht në vitin 1923. Komisioni i viteve 1922–1923 dha një bazë të rëndësishme për përcaktimin e vijës, por çështja vazhdoi të diskutohej edhe më pas.

Burimet historike tregojnë se në vitet 1925–1926 çështja e kufirit shqiptaro-jugosllav u rikthye në plan të parë dhe u lidh me negociatat shqiptaro-jugosllave për Shën Naumin dhe Vermoshin. Akti përfundimtar i përcaktimit të kufirit u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926, pas protokollit të demarkacionit të 26 korrikut.

Prandaj, nëse artikulli botohet në vitin 2026, titulli “Në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh” është i saktë, sepse procesi kishte nisur shumë më herët dhe 1926 shënon aktin përfundimtar juridiko-ndërkombëtar të demarkacionit⁴⁸.

Një histori që nuk duhet harruar

Pretendimet mbi Kelmendin dhe Vermoshin nuk nisën me Komisionet e Kufirit. Ato lidhen me një histori shumë më të gjatë të përpjekjeve për të ndryshuar kufijtë dhe për të vënë nën kontroll territore shqiptare.

Edith Durham përmend përpjekjet e vitit 1907 për t’i dhënë Malit të Zi kullota të Kelmendit.⁴⁹ Në këtë histori dalin edhe emra të huaj që, sipas burimeve të përdorura, patën qëndrime të rëndësishme në mbrojtje të pretendimeve shqiptare: koloneli Marafini, gjenerali Gazzera dhe, mbi të gjithë në fazën e fundit, koloneli André Ordion.

Por në qendër të kësaj historie qëndrojnë Uc Turku dhe Prek Cali. Ata nuk kishin në dispozicion aparatin diplomatik të shtetit shqiptar, dokumentacionin e kancelarive europiane apo strukturat administrative të shteteve fqinje. Kishin njohjen e drejtpërdrejtë të territorit, kujtesën e të drejtave të trashëguara dhe vendosmërinë për t’i mbrojtur ato. Pikërisht për këtë arsye dëshmia e Ordionit ka një peshë të veçantë. Ai nuk i përshkruan thjesht si prijës lokalë, por si njerëz që, në kontaktin me komisionin, dinin të paraqisnin argumentet e tyre me qartësi dhe këmbëngulje.

Uc Turku, pra, nuk duhet parë vetëm si një Vojvoda apo Prijësi i Kelmendit. Në periudhën e vështirë të formimit dhe konsolidimit të shtetit shqiptar, ai u shfaq edhe si një nga përfaqësuesit më të zëshëm të interesave të Kelmendit përpara përfaqësuesve ndërkombëtarë.

Kjo nuk do të thotë se ai e përcaktoi i vetëm fatin e Vermoshit. Vendimi ishte rezultat i një procesi të gjatë diplomatik, ushtarak dhe juridik, në të cilin u përfshinë Fuqitë e Mëdha, qeveritë shqiptare dhe jugosllave, Komisionet Ndërkombëtare të Kufirit dhe më vonë Konferenca e Ambasadorëve dhe Lidhja e Kombeve.

Por pa qëndresën e banorëve të Kelmendit dhe pa zërin e krerëve të tyre, çështja e Vermoshit do të ishte paraqitur ndryshe përpara komisionerëve ndërkombëtarë. Në këtë histori, Uc Turku zë një vend të veçantë.

Vlerësimi i Mehdi Frashërit – “një plak me kuptim të kthjellët e patriot”; dëshmia e André Ordionit për energjinë, qartësinë dhe patriotizmin e tij, apo kategorizimi i Baron Nopçës, se Uc Turku kishte një ndikim të madh mbi të gjithë prijësit e tjerë, janë dëshmi të ardhura nga burime të ndryshme, por që takohen në një pikë: tek figura e një prijësi kelmendas që e kuptonte se mbrojtja e territorit të vendit të vet kërkonte jo vetëm trimëri, por edhe maturi, argument dhe aftësi për të komunikuar me botën e jashtme.

Në vitin e 100-vjetorit të aktit përfundimtar të demarkacionit, rikthimi i kësaj figure në kujtesën historike nuk është thjesht një akt nderimi për një prijës të vlerësuar pak, deri më tash. Është edhe një përpjekje për të kuptuar më mirë se si, në momente të caktuara të historisë, qëndresa lokale u bë pjesë e një çështjeje ndërkombëtare.

André Ordioni dhe mirënjohja shqiptare

Kontributi i kolonelit André Ordioni u vlerësua edhe nga shteti shqiptar. Në vitin 1928 ai u dekorua me “Urdhrin e Skënderbeut”. Një dokument i cituar në materialin tonë është edhe letra e ministrit të Jashtëm shqiptar, Iljaz Vrioni, drejtuar Ordionit më 13 prill 1928, me rastin e këtij vlerësimi. Burime të tjera konfirmojnë se autoritetet shqiptare e dekoruan Ordionin me “Urdhrin e Skënderbeut” në vitin 1928⁵¹.

T’u shmangemi folklorizmave në trajtimin e kufirit të Vermoshit.

Pas vitit 1990, çështja e kufirit të Vermoshit është diskutuar gjerësisht në artikuj gazetash, shkrime historike dhe deri në libra të veçantë. Në këtë periudhë, ngjarja është pasqyruar edhe në këngë popullore, ku shpesh si personazh kryesor është paraqitur Prek Cali, ndërsa Uc Turku dhe Atë Ciril Cani janë lënë në hije. Kjo lidhet, ndër të tjera, edhe me faktin se Prek Cali ishte i vetmi prej këtyre tre protagonistëve që u pushkatua nga regjimi komunist në vitin 1945, duke u shndërruar në vitet e para pas vitit 1990 në një figurë veçanërisht të ndjeshme në kujtesën publike.

Kënga, gojëdhëna dhe kujtesa popullore janë pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së një komuniteti. Por ato nuk mund të zëvendësojnë dokumentin historik. Kur një rrëfim popullor, një këngë apo një legjendë merret si burim i drejtpërdrejtë për të rindërtuar një ngjarje historike, studiuesi duhet të bëjë dallimin ndërmjet asaj që i përket kujtesës popullore dhe asaj që mbështetet në dokumente dhe dëshmi historike. Nuk po bëjmë këngë për Mujin e Halilin apo për kullat e krajlit; po përcjellim te lexuesi dhe dëgjuesi një ngjarje konkrete historike dhe, si të tillë, duhet ta transmetojmë sa më pranë mënyrës se si ka ndodhur.

Folklorizma e parë: “Prek Cali apo Uc Turku ka pasur vulën e shtatë krajlive”. Një pohim i tillë i përket legjendës dhe nuk mbështetet në ndonjë dokument që dëshmon ekzistencën e një “vule të shtatë krajlive”. Një vulë e tillë, në këtë kuptim legjendar, nuk mund të merret si fakt historik. Ndryshe qëndron çështja e Uc Turkut. Ai, si krahinar, kishte vërtet një vulë personale në trajtë unaze (myhyr), të cilën e mbante në gishtin e vogël të dorës së djathtë. Këtë e dëshmon edhe fotografia zyrtare e Uc Turkut, realizuar nga Marubi në vitin 1915, ku unaza është e dukshme dhe përbën një dëshmi konkrete për ekzistencën e saj.

Folklorizma e dytë: “Prek Cali, i vetmi shqiptar që ka qenë anëtar i Komisionit të Kufirit”. As Prek Cali, as Uc Turku, as Atë Ciril Cani dhe as ndonjë shqiptar tjetër nga Kelmendi nuk kanë qenë anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit në Vermosh. Ata nuk duhet të paraqiten si anëtarë të këtij Komisioni. Në kujtimet e tij, Mehdi Frashëri, përfaqësues i Qeverisë Shqiptare, shpjegon mënyrën e funksionimit të Komisionit të Fuqive të Mëdha. Komisioni dëgjonte dëshmitarë nga të dyja palët, të cilët paraqisnin fakte, dëshmi dhe dokumente për të argumentuar përkatësinë e territorit të diskutuar. Në rastin e Kelmendit dhe të Vermoshit, dëshmitarët e paraqitur ishin Uc Turku, Prek Cali dhe kleri katolik. (Mehdi Frashëri, Kujtime, 2005).

Folklorizma e tretë: “Prek Cali apo Uc Turku u takuan me Kralicën e Inglizit në majën e Vermoshit”: Edhe ky është një rrëfim që i përket kujtesës popullore dhe nuk mund të merret si fakt historik pa dokumentim. Britania e Madhe ishte njëra prej Fuqive të Mëdha të përfaqësuara në Komision dhe kishte përfaqësuesin e saj në këtë proces. Nuk ka arsye historike që të mendohet se në Vermosh ka ardhur mbretëresha britanike. Ajo që mund të ketë ushqyer këtë gojëdhënë është një tjetër fakt interesant i kujtesës lokale: malësorët e kohës e kishin pagëzuar me nofkën “Kralica e Inglizit” shkrimtaren dhe udhëtaren angleze Edith Durham. Kështu, një personazh real i historisë së marrëdhënieve të saj me shqiptarët është shndërruar në kujtesën popullore në një figurë tjetër, duke krijuar një rrëfim që me kalimin e kohës mund të jetë shkëputur nga rrethanat reale të ngjarjes.

Folklorizma e katërt: “Prek Cali ka vu kufijtë e Shqipërisë”: Kufijtë e Shqipërisë nuk i ka vendosur as Prek Cali dhe as Uc Turku. Ata nuk kishin një kompetencë të tillë dhe nuk mund të merrnin vendime në emër të Komisionit Ndërkombëtar. Por kjo nuk e zvogëlon aspak rëndësinë e rolit të tyre. Uc Turku, Prek Cali dhe Atë Ciril Cani, së bashku me banorë të tjerë të Kelmendit, dëshmuan, argumentuan dhe paraqitën prova për përkatësinë shqiptare të Vermoshit dhe të bjeshkëve përreth. Ata kontribuuan në mbrojtjen e kësaj çështjeje përpara Komisionit të Fuqive të Mëdha, në një moment kur territori i Kelmendit rrezikohej nga përfshirja në territorin e Malit të Zi dhe të Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene. Prandaj, merita e tyre nuk qëndron në faktin se “vendosën kufijtë”, por në atë se dëshmuan dhe mbrojtën me këmbëngulje përkatësinë e trojeve të tyre. Kjo është një meritë historike e cila nuk ka nevojë të zmadhohet përmes legjendës, sepse vetë dokumentet dhe dëshmitë i japin asaj rëndësinë që meriton.

Do të ishte mirë që çdo autor apo kantautor që merr përsipër të publikojë diçka për çështjen e kufirit në Vermosh, të konsultohet paraprakisht me të dhënat dhe të vërtetat historike. Ata burra që luftuan dhe kontribuuan bashkë nuk duhet të ndahen në kujtesën tonë: as të glorifikohet njëri në kurriz të tjetrit dhe as të lihet në harresë i treti.

Dhe mbetet edhe një çështje tjetër që meriton vëmendje. Gjatë gjithë kohës që Komisioni ishte në terren, përveç Uc Turkut, Prek Calit dhe Atë Cirilit, kishte edhe mjaft kelmendas të tjerë që qëndronin në gatishmëri dhe në mbrojtje të tyre. Emrat e këtyre njerëzve nuk janë përmendur sa duhet dhe, me sa duket, nuk janë identifikuar në mënyrë të plotë, edhe pse prania e tyre dëshmohet në fotografi të kohës dhe në kujtesën lokale. Kjo është një pjesë tjetër e historisë së Vermoshit që meriton të hulumtohet.

Historia nuk duhet të mbetet vetëm historia e figurave më të njohura. Edhe ata që qëndruan pas tyre, në gatishmëri dhe në mbrojtje të trojeve të veta, janë pjesë e kësaj ngjarjeje.

“Trimi i mirë me shokë shumë.”

______________________

*Sipas At Giussepe (Zef) Valentinit: “Kelmendasit… në qeverisje civile kanë më tepër krerë, por në atë ushtarake i binden një të vetmi. Ata kishin një komandant absolut ushtarak dhe disa krerë civil…. Në asambletë e mëdha ndërfisnore figuron një bajraktar i vetëm i quajtur vojvoda i Kelmendit… ndërkohë që edhe në Gjykatën zyrtare të Xhibalit kishte një bylykbash dhe Kelmendi nga ana e vet kishte vetëm një përfaqësues për të gjithë fisin në Xhibal. (At Z. Valentini: E drejta e komuniteteve në traditën juridike shqiptare. Plejad, 2007. Faqe 213 dhe 322).

Burimet dhe referencat:

1. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 412.

2. Po aty, f. 413.

3. Po aty, f. 413.

4. A. Lalaj, E. Kambo, S. Boçi, Shqipëria në dokumentet Austro-Hungareze 1912, vëll. IV, f. 185.

5. Për Mitar Martinoviqin, shih po aty. Në materialin e autorit ai paraqitet si kryeministër, ministër i Luftës dhe përfaqësues i Ministrisë së Jashtme të Malit të Zi në vitet 1912–1913.

6. A. Lalaj, E. Kambo, S. Boçi, Shqipëria në dokumentet Austro-Hungareze 1912, vëll. IV, f. 264.

7. Beqir Meta, Muharrem Dezhgiu, Fatmira Musaj, Dokumente Austro-Hungareze, vëll. V, f. 237.

8. B. Meta, M. Dezhgiu, F. Musai, po aty, f. 279.

9. Po aty.

10. Marenglen Verli, Ledia Dushku, Dokumente Austro-Hungareze, vëll. VI, f. 81.

11. Po aty, f. 82.

12. Eqrem Zenelaj, Çështja shqiptare nga këndvështrimi i diplomacisë dhe gjeopolitikës së Austro-Hungarisë (1699–1918), “Faik Konica”, Prishtinë, 2010, f. 44.

13. Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, Tiranë, 2012, f. 83–84.

14. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 757.

15. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 385; për përbërjen e Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit të Veriut. Për vetë veprimtarinë e Ordionit në Komisionin e Caktimit të Kufijve nga prilli 1923, shih të dhënat e botimit të tij.

16. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. I, f. 504.

17. Dokumente Austro-Hungareze, vëll. VI, f. 402.

18. Po aty, f. 296.

19. Po aty, f. 356.

20. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 762.

21. Po aty, f. 767–768.

22. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, janar–dhjetor 1914, f. 494.

23. Po aty.

24. Po aty, f. 519.

25. Po aty, f. 517.

26. Dom Zef Gilaj, Jeta dhe vepra, Shkodër, 1998, f. 17.

27. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, janar–dhjetor 1914, f. 520.

28. Po aty, f. 514.

29. Po aty.

30. Franc Baron Nopça, Udhëtime nëpër Ballkan, Plejad, 2007, f. 502–503.

31. Po aty, f. 507.

32. Po aty, f. 509.

33. Po aty, f. 510.

34. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 385

35. Po aty, f. 134.

36. Petrit Imami, Serbët dhe shqiptarët ndër shekuj, vëll. I, “Samizdat B92”, Beograd, 2016, f. 437.

37. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 439.

38. Mehdi Frashëri, Kujtime, 1913–1933, OMSCA-1, 2005.

39. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 415, 461.

40. Po aty, f. 417.

41. Po aty, f. 441.

42. Po aty, f. 416.

43. Po aty.

44. Po aty, f. 464.

45. Po aty, f. 391.

46. Po aty, f. 455–456.

47. Po aty, f. 391.

48. Azizi, Isamedin. “The Question of the State Borders of Albania (1913–1926).” Гласник, 59, nr. 1–2, 2015, f. 163–172.)

49. Edith Durham, Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë, 1991, f. 131.

50. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 603.

51. Revista Mbrojtja, Nr. 11, 2014