Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Harta historike e titulluar “Map of ALBANIA” paraqet një dokument me vlerë të jashtëzakonshme hartografike dhe historike, i cili dokumenton gjeografinë, topografinë dhe organizimin administrativ të trevave shqiptare dhe rajonit përreth gjatë periudhës së Otomanizmit të vonë (kryesisht gjysmës së parë të shekullit XIX). Përmes një stili grafik mjaft të detajuar të gravurës në bakër apo çelik, kjo hartë nuk analizon vetëm kufijtë natyrorë, por sjell një pasqyrë të gjallë të raporteve gjeopolitike, rrugëve tregtare dhe ndarjeve administrative të kohës.
Shtrirja gjeografike dhe fqinjësia rajonale.
Në qendër të kësaj harte qëndron Shqipëria me hapësirën e saj natyrore e historike, e cila shtrihet nga malësitë e Malit të Zi dhe Kosovës në veri, deri në Gjirin e Ambrakisë (Artës) dhe ishujt e Detit Jon në jug. Ujërat e Detit Adriatik dhe atij Jon lagin të gjithë bregdetin perëndimor, ku dallohen qartë pikat kryesore detare si Gjiri i Drinit, Kepi i Rodonit, Kepi i Palit, Kepi i Gjuhëzës (Karaburuni), Gjiri i Vlorës, si dhe ishujt e Korfuzit, Paksosit, Lefkadës e Qefalonisë në jugperëndim.
Relievi, hidrografia dhe ndarja administrative.
Nga pikëpamja hartografike, relievi është realizuar përmes teknikës së vizimit të dendur (hachures), e cila pasqyron mjaft mirë thyerjen e madhe malore të trevave shqiptare. Në hartë evidentohen qartë vargmalet kryesore, si dhe nyjat hidrografike më të rëndësishme:
– Liqenet: Liqeni i Shkodrës (Lake of Scutari), Liqeni i Ohrit (Lake Ochrida) dhe Liqeni i Janinës (Lake of Joannina).
– Lumenjtë: Rrjeti i lumenjve që përshkojnë vendin nga lindja në perëndim, si Buna (Bojana), Drini i Bardhë e i Zi, Mati, Shkumbini, Semani (Apsus), Vjosa (Viosa) dhe Kalamasi (Thyamis).
Në aspektin politik, legjenda e hartës bën me dije se rajoni pasqyron ndarjen e Pashallëqeve Shqiptare (The division of the Pashaliks). Kjo e vendos krijimin e kësaj harte në epokën kur figurat më të fuqishme lokale, si Ali Pashë Tepelena në jug (Pashallëku i Janinës) dhe Bushatllinjët në veri (Pashallëku i Shkodrës), gëzonin një shkallë të lartë autonomie faktike nga Perandoria Osmane. Përveç qendrave të mëdha si Shkodra (Scutari), Janina, Durrësi, Vlora e Prizreni, në hartë gjejnë vend edhe qytete me rëndësi historike si Kruja (Croia), Elbasani, Berati, Gjirokastra (Argyro Castro), Tepelena, Libohova, Preveza e Parga.
Itinerari i theksuar: Rruga e udhëtarëve perëndimorë.
Një element i veçantë që e bën këtë ekzemplar unik është vargu i pikave të verdha të vendosura përgjatë aksit verior-jugor. Këto shenja tregojnë itinerarin e veçantë të një udhëtari apo eksploruesi evropian (siç ishin William Martin Leake, François Pouqueville apo Henry Holland, të cilët vizituan dhe hartografuan rajonin në atë periudhë).
Udhëtimi përshkon Shqipërinë nga malësitë e Shkodrës e Pukës, kalon përmes Mirditës, zbret në luginën e Shkumbinit pranë Elbasanit, vijon drejt Beratit, përshkon luginën e Vjosës e të Drinosit (Tepelenë, Gjirokastër, Libohovë) dhe përfundon në jug, në Janinë e rrethinat e Gjirit të Artës.
Mënyra e matjes së distancave në legjendë, jo në milje apo kilometra, por me orë udhëtimi (The figures signify the number of hours), pasqyron më së miri vështirësinë e terrenit malor shqiptar të asaj kohe, ku udhëtimi bëhej kryesisht me kuaj ose në këmbë përgjatë shtigjeve të ngushta.
Kjo hartë mbetet një dëshmi e çmuar vizuale e historisë shqiptare, duke dokumentuar jo vetëm gjeografinë fizike të rajonit, por edhe rëndësinë gjeopolitike që Shqipëria dhe trevat përreth kishin për vëzhguesit dhe udhëtarët perëndimorë gjatë shekullit të XIX-të.